ملاقات ویژه با تارکوفسکی
مهرداد حجتی
تصمیم در بنیاد سینمایی فارابی گرفته شده بود. از آن پس، قرار شده بود تعدادی از فیلمها «معناگرا» باشند! البته به این معنا نبود که بقیه فیلمها قرار است فاقد معنا باشند! اما به هر تقدیر، این عنوان را برای نوعی از فیلمها برگزیده بودند و قرار بود جایگاهی هم برایشان در نظر بگیرند؛ مثل سالنهای شیکتر و زمان اکران مناسبتر! اینها را معاونت فرهنگی بنیاد تدارک میدید؛ چون این گروه از فیلمها تحت حمایت آن معاونت تولید و اکران میشدند. طبیعی بود که آنجا از پروژه خودش حمایت کند! چون به هر قیمتی میخواست فیلمها دیده شوند و مخاطبانی بیابند؛ اما آیا فیلمها دیده میشدند؟ مخاطبان چنین فیلمهایی چه کسانی بودند؟ آیا بنیاد سینمایی فارابی در تلاش برای ترویج نوعی سینمای مندرآوردی بود؟ سینمایی که فاقد هویت بود و با گرتهبرداری از این و آن قرار بود سرهمبندی شود؟ ایده این نوع از سینما از کجا آمده بود؟
آنها که دهه 60 را به یاد دارند، لابد فیلمهای کارگردان روس «آندری تارکوفسکی» را هم به یاد دارند؛ فیلمهایی متکی بر تصاویر «پلانسکانس» با حرکت کند و نفسگیر دوربین، بیاعتنا به هرگونه حرکت اضافه. سینمایی بهغایت کمحرف و کمتحرک؛ اما زیبا و قابلتأمل. به عبارتی سینمایی بهشدت شخصی؛ اما غریب و چشمنواز! تا پیش از آن، هرگز چنین فیلمهایی در ایران بر پرده سینماها نرفته بود. نخستینبار در بخش نمایشهای ویژه جشنواره فیلم فجر بود که در جدول نمایش فیلمها، ردیفی به نام «آندری تارکوفسکی» ثبت شد. قرار بود در 10 شب، هفت فیلم او به نمایش درآید. هرچند که تا پایان شب دهم، فقط شش فیلم او به نمایش درآمد و «نوستالگیا» تا روز پایانی به جشنواره نرسید؛ اما استقبال گروهی از سینمادوستان از این فیلمها در یک سالن سینما - عصرجدید- گویا بنیاد فارابی را به این فکر انداخت که میتواند با الگوبرداری از چنین آثاری، «سبکی» منحصر به خود را بنیانگذاری کند! تشویق به ساخت چنین آثاری، پدیدههایی را هم به همراه داشت؛ یکی از آن پدیدهها، فیلمساز شهرستانی گمنامی به نام «حسینعلی فلاحلیالستانی» بود. جوانی با موهای فر انبوه و سخنان مبهم و
پیچیده که با لهجه گیلکی ادا میشد! او با حمایت «عبدالله اسفندیاری»، مدیر بخش فرهنگی بنیاد فارابی، قرار بود «تارکوفسکی» ایران شود! اما آیا او همچون تارکوفسکی فلسفه، ادبیات و تاریخ هنر هم خوانده بود؟ پدر تارکوفسکی شاعری شناختهشده و مادرش روزنامهنگاری مخالف استالین بود. او در کنار آنها با ادبیات و فلسفه آشنا شده بود و بعدها ترجیح داده بود به دلیل محدودیت در فضای بسته استالینی، در سینما «سبکی» را برگزیند تا در آن بتواند مفاهیم بنیادی خود را طرح کند؛ سبکی که البته از سوی بسیاری از بزرگان سینما ستایش شد و در نهایت آخرین فیلمش «ایثار»، جایزه «نخل طلا» جشنواره کن را بهطور مشترک با «پول» «روبر برسون» برای او به ارمغان آورد.
اما آیا فیلمهای «فلاحلیالستانی»، پدیده آن سالهای سینمای ایران، میتوانست نمونهای وطنی از آن نوع سینما باشد؟ باید صبر میکردیم و میدیدیم. نخستین اثر «حسینعلی فلاحلیالستانی» که بهعنوان پایاننامه دانشگاهیاش ساخت، فیلمی نیمهبلند 35میلیمتری به نام «دوستی در بلندیها» بود که بلافاصله در جشنوارهها به نمایش درآمد و از سوی همان حامیان دولتی تشویق شد! پاداش او تأمین بودجه و اجازه ساخت نخستین فیلم سینماییاش با عنوان «بلندیهای صفر» بود؛ فیلمی به غایت عجیب و مبهم که بسیاری از صاحبنظران را شگفتزده کرد! فیلم البته همچون اثر قبلی او، با حمایت همراه شد و با دریافت چند سیمرغ از جشنواره فیلم فجر، این امکان را فراهم کرد تا «فلاحلیالستانی» سومین اثر و دومین فیلم بلند سینماییاش را با حمایت همان حامیان بسازد. «مصائب عاشق فقیر» این بار فیلمی آشفتهتر از دو اثر قبلی از کار درآمد. تصاویر زیبای آکنده از دود و مه جنگلهای سبز شمال ملات کافی برای نجات آن فیلم را فراهم نکرد. فیلمساز جوان گیر افتاده بود. او که مدام سعی میکرد با مبهمگویی از آن مهلکه جان بهدر ببرد، با هجوم بیرحمانه بعدی مخالفان ناچار به پاسخگویی
میشد و این ماجرا تا سپیده فردا ادامه یافت و ملات بسیاری از حرفهای دورمیزی میهمانان جشنواره را فراهم کرد! اما این پایان آن سینما نبود. فلاحلیالستانی بعدها به تلویزیون رفت و با همان سبک و سیاق؛ اما قدری رقیقتر، با بازی «خسرو شکیبایی» سریال ساخت و چند سال بعد در تلاشی نافرجام، فیلم دیگری با نام «میزاک» ساخت که از سوی منتقدان هرگز استقبال نشد. «حسینعلی فلاحلیالستانی» ایبسا میتوانست بدون هدایتگری حامیان و مشوقان دولتی فیلمساز تأثیرگذار و مؤلفی شود؛ فیلمسازی که مثل بسیاری از فیلمسازان مستعد، مسیر عادیتری را برای خود انتخاب کند؛ اما گویا جو غالب آن روزگار او را به راهی کشاند که ناگزیر به ادامه آن شد!
پروژه پرخرج «سینمای معناگرا» شکست خورد و مدیران مدعی طراحی آن هم هرگز به صرافت تصحیح آن برنیامدند! گویا سینمای پس از انقلاب قرار بود همچنان با آزمون و خطا مسیرهای تازهای را تجربه کند؛ مسیرهایی که تاکنون افتان و خیزان همچنان ادامه یافته است!.
تصمیم در بنیاد سینمایی فارابی گرفته شده بود. از آن پس، قرار شده بود تعدادی از فیلمها «معناگرا» باشند! البته به این معنا نبود که بقیه فیلمها قرار است فاقد معنا باشند! اما به هر تقدیر، این عنوان را برای نوعی از فیلمها برگزیده بودند و قرار بود جایگاهی هم برایشان در نظر بگیرند؛ مثل سالنهای شیکتر و زمان اکران مناسبتر! اینها را معاونت فرهنگی بنیاد تدارک میدید؛ چون این گروه از فیلمها تحت حمایت آن معاونت تولید و اکران میشدند. طبیعی بود که آنجا از پروژه خودش حمایت کند! چون به هر قیمتی میخواست فیلمها دیده شوند و مخاطبانی بیابند؛ اما آیا فیلمها دیده میشدند؟ مخاطبان چنین فیلمهایی چه کسانی بودند؟ آیا بنیاد سینمایی فارابی در تلاش برای ترویج نوعی سینمای مندرآوردی بود؟ سینمایی که فاقد هویت بود و با گرتهبرداری از این و آن قرار بود سرهمبندی شود؟ ایده این نوع از سینما از کجا آمده بود؟
آنها که دهه 60 را به یاد دارند، لابد فیلمهای کارگردان روس «آندری تارکوفسکی» را هم به یاد دارند؛ فیلمهایی متکی بر تصاویر «پلانسکانس» با حرکت کند و نفسگیر دوربین، بیاعتنا به هرگونه حرکت اضافه. سینمایی بهغایت کمحرف و کمتحرک؛ اما زیبا و قابلتأمل. به عبارتی سینمایی بهشدت شخصی؛ اما غریب و چشمنواز! تا پیش از آن، هرگز چنین فیلمهایی در ایران بر پرده سینماها نرفته بود. نخستینبار در بخش نمایشهای ویژه جشنواره فیلم فجر بود که در جدول نمایش فیلمها، ردیفی به نام «آندری تارکوفسکی» ثبت شد. قرار بود در 10 شب، هفت فیلم او به نمایش درآید. هرچند که تا پایان شب دهم، فقط شش فیلم او به نمایش درآمد و «نوستالگیا» تا روز پایانی به جشنواره نرسید؛ اما استقبال گروهی از سینمادوستان از این فیلمها در یک سالن سینما - عصرجدید- گویا بنیاد فارابی را به این فکر انداخت که میتواند با الگوبرداری از چنین آثاری، «سبکی» منحصر به خود را بنیانگذاری کند! تشویق به ساخت چنین آثاری، پدیدههایی را هم به همراه داشت؛ یکی از آن پدیدهها، فیلمساز شهرستانی گمنامی به نام «حسینعلی فلاحلیالستانی» بود. جوانی با موهای فر انبوه و سخنان مبهم و
پیچیده که با لهجه گیلکی ادا میشد! او با حمایت «عبدالله اسفندیاری»، مدیر بخش فرهنگی بنیاد فارابی، قرار بود «تارکوفسکی» ایران شود! اما آیا او همچون تارکوفسکی فلسفه، ادبیات و تاریخ هنر هم خوانده بود؟ پدر تارکوفسکی شاعری شناختهشده و مادرش روزنامهنگاری مخالف استالین بود. او در کنار آنها با ادبیات و فلسفه آشنا شده بود و بعدها ترجیح داده بود به دلیل محدودیت در فضای بسته استالینی، در سینما «سبکی» را برگزیند تا در آن بتواند مفاهیم بنیادی خود را طرح کند؛ سبکی که البته از سوی بسیاری از بزرگان سینما ستایش شد و در نهایت آخرین فیلمش «ایثار»، جایزه «نخل طلا» جشنواره کن را بهطور مشترک با «پول» «روبر برسون» برای او به ارمغان آورد.
اما آیا فیلمهای «فلاحلیالستانی»، پدیده آن سالهای سینمای ایران، میتوانست نمونهای وطنی از آن نوع سینما باشد؟ باید صبر میکردیم و میدیدیم. نخستین اثر «حسینعلی فلاحلیالستانی» که بهعنوان پایاننامه دانشگاهیاش ساخت، فیلمی نیمهبلند 35میلیمتری به نام «دوستی در بلندیها» بود که بلافاصله در جشنوارهها به نمایش درآمد و از سوی همان حامیان دولتی تشویق شد! پاداش او تأمین بودجه و اجازه ساخت نخستین فیلم سینماییاش با عنوان «بلندیهای صفر» بود؛ فیلمی به غایت عجیب و مبهم که بسیاری از صاحبنظران را شگفتزده کرد! فیلم البته همچون اثر قبلی او، با حمایت همراه شد و با دریافت چند سیمرغ از جشنواره فیلم فجر، این امکان را فراهم کرد تا «فلاحلیالستانی» سومین اثر و دومین فیلم بلند سینماییاش را با حمایت همان حامیان بسازد. «مصائب عاشق فقیر» این بار فیلمی آشفتهتر از دو اثر قبلی از کار درآمد. تصاویر زیبای آکنده از دود و مه جنگلهای سبز شمال ملات کافی برای نجات آن فیلم را فراهم نکرد. فیلمساز جوان گیر افتاده بود. او که مدام سعی میکرد با مبهمگویی از آن مهلکه جان بهدر ببرد، با هجوم بیرحمانه بعدی مخالفان ناچار به پاسخگویی
میشد و این ماجرا تا سپیده فردا ادامه یافت و ملات بسیاری از حرفهای دورمیزی میهمانان جشنواره را فراهم کرد! اما این پایان آن سینما نبود. فلاحلیالستانی بعدها به تلویزیون رفت و با همان سبک و سیاق؛ اما قدری رقیقتر، با بازی «خسرو شکیبایی» سریال ساخت و چند سال بعد در تلاشی نافرجام، فیلم دیگری با نام «میزاک» ساخت که از سوی منتقدان هرگز استقبال نشد. «حسینعلی فلاحلیالستانی» ایبسا میتوانست بدون هدایتگری حامیان و مشوقان دولتی فیلمساز تأثیرگذار و مؤلفی شود؛ فیلمسازی که مثل بسیاری از فیلمسازان مستعد، مسیر عادیتری را برای خود انتخاب کند؛ اما گویا جو غالب آن روزگار او را به راهی کشاند که ناگزیر به ادامه آن شد!
پروژه پرخرج «سینمای معناگرا» شکست خورد و مدیران مدعی طراحی آن هم هرگز به صرافت تصحیح آن برنیامدند! گویا سینمای پس از انقلاب قرار بود همچنان با آزمون و خطا مسیرهای تازهای را تجربه کند؛ مسیرهایی که تاکنون افتان و خیزان همچنان ادامه یافته است!.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.