|

سناریوهای احتمالی سیاست خارجی اقلیم بعد از رفراندوم استقلال

رامبد فرهودی‌مقدم . دانشجوی دکترای روابط بین‌الملل

پس از برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم کردستان عراق، یک سؤال کلیدی که مطرح می‌شود، تأثیر رفراندوم اخیر بر سیاست خارجی اقلیم کردستان عراق است. در محافل ژورنالیستی و دستگاه‌های رسمی سیاست خارجی دولت‌های مخالف رفراندوم این رویداد را در سطح داخلی اقلیم و هم منطقه مخرب می‌پندارند و هم‌زمان با اتخاذ سیاست‌های دیپلماتیک در حال تلاش برای اتحادسازی با بازیگران مؤثر در سطح منطقه و جهان در جهت تضعیف اقدام اخیر اقلیم کردستان برآمده‌اند. اما نخبگان سیاسی کردستان با ابزار رفراندوم در پی افزایش قدرت بازیگری خود در سطح داخلی و منطقه‌ای با رویکرد مبنی بر تغییر نظم احتمالی پساداعش در عراق و منطقه هستند.
ورود کردستان عراق به‌عنوان یک بازیگر منطقه‌ای در خاورمیانه کنونی را می‌توان متأثر از چند رویداد تاریخی در نظر گرفت. نخست فروپاشی امپراتوری عثمانی و تولد دولت‌های نوین در خاورمیانه و بروز مسئله کُرد در خاورمیانه و متعاقب ظهور جنبش تجدید نظرطلبانه کردها در عراق، دوم جنگ اول خلیج فارس و ایجاد منطقه پرواز ممنوع در پی قطع‌نامه شورای امنیت سازمان ملل و کسب خودمختاری برای کردهای عراق، سوم حمله جورج بوش به عراق در سال 2003 و تغییر نظام سیاسی عراق به فدرالیسم و تشکیل اقلیم فدرال کردستان عراق، چهارم تحولات بهار عرب که منجر به فروپاشی یا تضعیف دولت‌های متأثر از تحولات آن و ظهور داعش در عراق. این مجموعه از عوامل شرایطی را فراهم کرد که افزایش وزن ژئوپلیتیک و توجه بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی را به اقلیم کردستان در پی داشت.
در یک نگاه کلی سیاست خارجی امتداد سیاست داخلی دولت‌ها و بازیگران سیاسی تعریف می‌شود. نظام سیاسی کردستان عراق بر پایه مفاهیمی اعم از دموکراسی، لیبرالیسم، سکولاریسم و ناسیونالیسم کرد (تلاش برای تشکیل دولت-ملت کرد) بنا نهاده شده است. اساس سیاست خارجی اقلیم بر پایه همکاری‌های سیاسی امنیتی و اتحادسازی و توازن قوا با دولت‌های منطقه و قدرت‌های جهانی در چارچوب بهره‌گیری از دیپلماسی پلی‌آف است و در بُعد نظریه لیبرالسیم توسعه بازرگانی و وابستگی متقابل اقتصادی با دولت‌های منطقه و بین‌المللی از اساس مفاهیم سیاست خارجی اقلیم است.
رویدادها و تحولات بین‌المللی از جمله انقلاب‌های سیاسی و جنگ‌ها (اعم از داخلی یا بین‌المللی) به‌عنوان اصلی‌ترین منشأ تحول بر جغرافیای سیاسی و حقوقی شناسایی می‌شوند. به‌ بیان‌ دیگر وقوع تحولات سیاسی در عرصه ملی و بین‌المللی اثرات اساسی را رقم زده‌اند که با تأسی از تاریخ سیاسی تغییراتی را در بافت سیاسی و اجتماعی ایجاد كرده‌اند و شرایط سیاسی و اجتماعی را نسبت به سَلف خود تغییر داده‌اند. ا‌ز همین‌رو چرایی برگزاری رفراندوم استقلال کردستان در زمان حاضر را باید با هدف افزایش قدرت بازیگری اقلیم کردستان در سطح داخلی و منطقه‌ای در دوران گذار خاورمیانه پس از تحولات بهار عربی ارزیابی كرد. بدیهی است در چنین فضایی دولت‌های کلاسیک و محافظه‌کار (خواهان وضع موجود) در تقابل با نیروهای تجدیدنظرطلب (منطقه‌اي و بین‌المللی) به کنشگری خواهند پرداخت. به گمان نویسنده سناریوهای محتمل سیاست خارجی اقلیم کردستان متأثر از رفراندوم استقلال کردستان عراق در اشکال زیر تصور می‌شود.
سناریوی نخست: انجام مذاکرات اقلیم کردستان با دولت مرکزی عراق- ایران، ترکیه، آمریکا و متحدان غربی آن و به‌دست‌آمدن توافقی در اعلام استقلال و پذیرش آن از سوی این کشورها که به نظر می‌رسد با این روند کشور کردستان به‌تدریج از سوی دیگر دولت‌ها و سازمان‌های بین‌الملل به رسمیت شناخته می‌شود. این سناریو با توجه به موضع‌گیری‌های اخیر دولت مرکزی و اکثر کشورهای منطقه‌اي و بین‌المللی در مخالفت با رفراندوم و پذیرش نتیجه آن دست‌کم در کوتاه‌مدت قابل تصور نیست.
سناریوی دوم: اعلام فوری استقلال کردستان عراق پس از شکست مذاکرات احتمالی با حکومت مرکزی عراق، دولت‌های منطقه‌اي و فرامنطقه‌ای: در این سناریو احتمالا شاهد صف‌بندی حکومت مرکزی عراق-ترکیه-ایران، احتمالا روسیه و آمریکا به‌صورت ضمنی با عنوان مخالفان در مقابل اقلیم کردستان عراق-اسرائیل، احتمالا عربستان و دولت‌های عربی هم‌پیمان آن به‌صورت موافقان باشیم. در این سناریو احتمال محاصره اقتصادی، فشار سیاسی و حملات نظامی (از سوی حکومت مرکزی و ایران و ترکیه) به‌صورت مجزا یا ترکیبی از اقدامات تنبیهی اشاره‌شده پیش‌بینی می‌شود. در کل این سناریو بر پایه بازی با حاصل جمع منفی و نتیجه آن تعمیق پیچیدگی بحران در این منطقه است.
سناریوی سوم: توفیق در مذاکرات اقلیم با بازیگران مؤثر و کسب امتیازات سیاسی و اقتصادی در موارد مورد اختلاف از جمله اداره مناطق مورد مناقشه و قانون فروش نفت و گاز و احتمالا کسب امتیاز سیستم کنفدرال برای اقلیم کردستان عراق در ازای کنارنهادن یا به‌عقب‌انداختن استقلال کردستان عراق. این سناریو بر قاعده بازی با حاصل‌جمع مضاعف استوار است و احتمالا گزینه مورد علاقه بازیگران بین‌المللی باشد.
سناریوی چهارم: حفظ وضع موجود. این سناریو که در صورت به‌طول‌انجامیدن مذاکرات و تمایل‌نداشتن طرفین به درگیری و تنش حالتی را به وجود خواهد آورد که به آن پاد سیاسی می‌گویند؛ به این شرح که در کنش و بر‌هم‌کنش بازیگران هیچ‌یک از طرفین در بازه زمانی نسبتا طولانی قادر به دستیابی به توافقی نیستند و هم‌زمان به علت عدم توانایی یا اراده به اقدامی که به افزایش تنش بیشتر بینجامد، نمی‌پردازند.
سناریوی پنجم: در صورت شکست مذاکرات احتمالی طرفین درگیر و اصرار اقلیم کردستان در اعلام استقلال و هم‌زمان توافق قدرت‌های بین‌المللی و بازیگران مؤثر منطقه‌ای و دولت عراق در اعمال سیاست‌های تنبیهی علیه اقلیم کردستان و تداوم این رویکرد احتمالا اقلیم کردستان تن به شرایطی خواهد داد که بازگشت به وضعیت پیش از سال 2014 است. البته این احتمال هم وجود دارد که اگر این سیاست‌های تنبیهی با کارزار نظامی از سوی دولت‌های منطقه و حکومت عراق همراه شود، احتمالا به اشغال نظامی اقلیم کردستان منجر شود که به ‌معنای ازدست‌دادن تمام دستاورد‌های موجود است.
درباره اینکه کدام‌یک از این سناریوها توانایی تبدیل‌شدن به واقعیت را دارند، پاسخی قاطع در دسترس نیست. اما به‌گمان نویسنده سناریوی سوم احتمالا از استعداد بیشتری برای در دستور کار قرارگرفتن برخوردار است؛ چراکه با توجه به وضعیت بحرانی منطقه که ظرفیت بحران دیگری را ندارد و همچنین احتمالا تمایل بازیگران قدرتمند بین‌المللی در پرهیز از تنش و جنگ و همچنین حفظ منافع آنان در سایه مدیریت مسئله و هم‌زمان پذیرش امر واقع از سوی بازیگران درگیر منطقه‌ای و داخلی نهایتا مسئله به سمت مذاکراتی در چارچوب سناریوی سوم سوق داده خواهد شد.

پس از برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم کردستان عراق، یک سؤال کلیدی که مطرح می‌شود، تأثیر رفراندوم اخیر بر سیاست خارجی اقلیم کردستان عراق است. در محافل ژورنالیستی و دستگاه‌های رسمی سیاست خارجی دولت‌های مخالف رفراندوم این رویداد را در سطح داخلی اقلیم و هم منطقه مخرب می‌پندارند و هم‌زمان با اتخاذ سیاست‌های دیپلماتیک در حال تلاش برای اتحادسازی با بازیگران مؤثر در سطح منطقه و جهان در جهت تضعیف اقدام اخیر اقلیم کردستان برآمده‌اند. اما نخبگان سیاسی کردستان با ابزار رفراندوم در پی افزایش قدرت بازیگری خود در سطح داخلی و منطقه‌ای با رویکرد مبنی بر تغییر نظم احتمالی پساداعش در عراق و منطقه هستند.
ورود کردستان عراق به‌عنوان یک بازیگر منطقه‌ای در خاورمیانه کنونی را می‌توان متأثر از چند رویداد تاریخی در نظر گرفت. نخست فروپاشی امپراتوری عثمانی و تولد دولت‌های نوین در خاورمیانه و بروز مسئله کُرد در خاورمیانه و متعاقب ظهور جنبش تجدید نظرطلبانه کردها در عراق، دوم جنگ اول خلیج فارس و ایجاد منطقه پرواز ممنوع در پی قطع‌نامه شورای امنیت سازمان ملل و کسب خودمختاری برای کردهای عراق، سوم حمله جورج بوش به عراق در سال 2003 و تغییر نظام سیاسی عراق به فدرالیسم و تشکیل اقلیم فدرال کردستان عراق، چهارم تحولات بهار عرب که منجر به فروپاشی یا تضعیف دولت‌های متأثر از تحولات آن و ظهور داعش در عراق. این مجموعه از عوامل شرایطی را فراهم کرد که افزایش وزن ژئوپلیتیک و توجه بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی را به اقلیم کردستان در پی داشت.
در یک نگاه کلی سیاست خارجی امتداد سیاست داخلی دولت‌ها و بازیگران سیاسی تعریف می‌شود. نظام سیاسی کردستان عراق بر پایه مفاهیمی اعم از دموکراسی، لیبرالیسم، سکولاریسم و ناسیونالیسم کرد (تلاش برای تشکیل دولت-ملت کرد) بنا نهاده شده است. اساس سیاست خارجی اقلیم بر پایه همکاری‌های سیاسی امنیتی و اتحادسازی و توازن قوا با دولت‌های منطقه و قدرت‌های جهانی در چارچوب بهره‌گیری از دیپلماسی پلی‌آف است و در بُعد نظریه لیبرالسیم توسعه بازرگانی و وابستگی متقابل اقتصادی با دولت‌های منطقه و بین‌المللی از اساس مفاهیم سیاست خارجی اقلیم است.
رویدادها و تحولات بین‌المللی از جمله انقلاب‌های سیاسی و جنگ‌ها (اعم از داخلی یا بین‌المللی) به‌عنوان اصلی‌ترین منشأ تحول بر جغرافیای سیاسی و حقوقی شناسایی می‌شوند. به‌ بیان‌ دیگر وقوع تحولات سیاسی در عرصه ملی و بین‌المللی اثرات اساسی را رقم زده‌اند که با تأسی از تاریخ سیاسی تغییراتی را در بافت سیاسی و اجتماعی ایجاد كرده‌اند و شرایط سیاسی و اجتماعی را نسبت به سَلف خود تغییر داده‌اند. ا‌ز همین‌رو چرایی برگزاری رفراندوم استقلال کردستان در زمان حاضر را باید با هدف افزایش قدرت بازیگری اقلیم کردستان در سطح داخلی و منطقه‌ای در دوران گذار خاورمیانه پس از تحولات بهار عربی ارزیابی كرد. بدیهی است در چنین فضایی دولت‌های کلاسیک و محافظه‌کار (خواهان وضع موجود) در تقابل با نیروهای تجدیدنظرطلب (منطقه‌اي و بین‌المللی) به کنشگری خواهند پرداخت. به گمان نویسنده سناریوهای محتمل سیاست خارجی اقلیم کردستان متأثر از رفراندوم استقلال کردستان عراق در اشکال زیر تصور می‌شود.
سناریوی نخست: انجام مذاکرات اقلیم کردستان با دولت مرکزی عراق- ایران، ترکیه، آمریکا و متحدان غربی آن و به‌دست‌آمدن توافقی در اعلام استقلال و پذیرش آن از سوی این کشورها که به نظر می‌رسد با این روند کشور کردستان به‌تدریج از سوی دیگر دولت‌ها و سازمان‌های بین‌الملل به رسمیت شناخته می‌شود. این سناریو با توجه به موضع‌گیری‌های اخیر دولت مرکزی و اکثر کشورهای منطقه‌اي و بین‌المللی در مخالفت با رفراندوم و پذیرش نتیجه آن دست‌کم در کوتاه‌مدت قابل تصور نیست.
سناریوی دوم: اعلام فوری استقلال کردستان عراق پس از شکست مذاکرات احتمالی با حکومت مرکزی عراق، دولت‌های منطقه‌اي و فرامنطقه‌ای: در این سناریو احتمالا شاهد صف‌بندی حکومت مرکزی عراق-ترکیه-ایران، احتمالا روسیه و آمریکا به‌صورت ضمنی با عنوان مخالفان در مقابل اقلیم کردستان عراق-اسرائیل، احتمالا عربستان و دولت‌های عربی هم‌پیمان آن به‌صورت موافقان باشیم. در این سناریو احتمال محاصره اقتصادی، فشار سیاسی و حملات نظامی (از سوی حکومت مرکزی و ایران و ترکیه) به‌صورت مجزا یا ترکیبی از اقدامات تنبیهی اشاره‌شده پیش‌بینی می‌شود. در کل این سناریو بر پایه بازی با حاصل جمع منفی و نتیجه آن تعمیق پیچیدگی بحران در این منطقه است.
سناریوی سوم: توفیق در مذاکرات اقلیم با بازیگران مؤثر و کسب امتیازات سیاسی و اقتصادی در موارد مورد اختلاف از جمله اداره مناطق مورد مناقشه و قانون فروش نفت و گاز و احتمالا کسب امتیاز سیستم کنفدرال برای اقلیم کردستان عراق در ازای کنارنهادن یا به‌عقب‌انداختن استقلال کردستان عراق. این سناریو بر قاعده بازی با حاصل‌جمع مضاعف استوار است و احتمالا گزینه مورد علاقه بازیگران بین‌المللی باشد.
سناریوی چهارم: حفظ وضع موجود. این سناریو که در صورت به‌طول‌انجامیدن مذاکرات و تمایل‌نداشتن طرفین به درگیری و تنش حالتی را به وجود خواهد آورد که به آن پاد سیاسی می‌گویند؛ به این شرح که در کنش و بر‌هم‌کنش بازیگران هیچ‌یک از طرفین در بازه زمانی نسبتا طولانی قادر به دستیابی به توافقی نیستند و هم‌زمان به علت عدم توانایی یا اراده به اقدامی که به افزایش تنش بیشتر بینجامد، نمی‌پردازند.
سناریوی پنجم: در صورت شکست مذاکرات احتمالی طرفین درگیر و اصرار اقلیم کردستان در اعلام استقلال و هم‌زمان توافق قدرت‌های بین‌المللی و بازیگران مؤثر منطقه‌ای و دولت عراق در اعمال سیاست‌های تنبیهی علیه اقلیم کردستان و تداوم این رویکرد احتمالا اقلیم کردستان تن به شرایطی خواهد داد که بازگشت به وضعیت پیش از سال 2014 است. البته این احتمال هم وجود دارد که اگر این سیاست‌های تنبیهی با کارزار نظامی از سوی دولت‌های منطقه و حکومت عراق همراه شود، احتمالا به اشغال نظامی اقلیم کردستان منجر شود که به ‌معنای ازدست‌دادن تمام دستاورد‌های موجود است.
درباره اینکه کدام‌یک از این سناریوها توانایی تبدیل‌شدن به واقعیت را دارند، پاسخی قاطع در دسترس نیست. اما به‌گمان نویسنده سناریوی سوم احتمالا از استعداد بیشتری برای در دستور کار قرارگرفتن برخوردار است؛ چراکه با توجه به وضعیت بحرانی منطقه که ظرفیت بحران دیگری را ندارد و همچنین احتمالا تمایل بازیگران قدرتمند بین‌المللی در پرهیز از تنش و جنگ و همچنین حفظ منافع آنان در سایه مدیریت مسئله و هم‌زمان پذیرش امر واقع از سوی بازیگران درگیر منطقه‌ای و داخلی نهایتا مسئله به سمت مذاکراتی در چارچوب سناریوی سوم سوق داده خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.