کارِ تو نیست!
آروین . کارتونیست مطبوعاتی و روزنامهنگار
جاي خرسندي است كه در يكی دو دهه اخير، كاريكاتور يا كارتون در ايران جاني نو و صورتي هماهنگتر با تحولات مدني و اجتماعي و فرهنگي جامعه داشته و در كنار پويايي و رشدش، كه مرهون فعاليت و تلاش پيشكسوتان و هنرمندان كارتونيست ايراني بوده، بسياري از خصلتهاي آن و كاربردهايش بيشتر شناخته شده است. امروز ديگر فهم و درك كارتونهاي بدون شرح نزد مخاطب عام سادهتر شده است و اگر براي فهم يك كارتون نياز به كشف رمز هم باشد، در صفحات روزنامه و لابهلاي تيتر اخبار ميتواند آن را بيابد!
كارتون ميتواند از حيث مفهوم كاربردش، سطحينگرانه، روزمره، سرگرمي صرف (مانند فستفود باشد زود آماده و زود مصرف شود!) يا متصور مفهومي ژرف و بكر باشد و اين جدا از اينكه به طراح اثر، ذهنيت و بضاعت دانش و تجربه او وابسته است؛ با عوامل ديگري همچون رسانه سفارشدهنده و جهتگيري سياسي و گروه مخاطب آن رسانه نيز در ارتباط است و هرچه رسانهاي مستقلتر باشد، كارتونيست آن رسانه هم باید بتواند با استقلال بيشتري به طرح موضوعات و ايدههايش بپردازد.
از منظری دیگر آنچه امروز در مطبوعات و روزنامههای کثیرالانتشار به عنوان کارتون مشاهده میکنیم، عموما کارتون نیست. طنز در بسیاری از موارد غایب است و آنچه باقی مانده تنها تصویرسازی یک خبر است. انگار کارتونیست موظف بوده یک خبر و تیترش را بخواند و برای آن نقشی فانتزی را قلمی کند و تلویحا اعلام کند که بله، خبر را خوانده و احتمالا فهمیده است. بیآنکه از خودش تحلیلی خاص یا نگاهی ویژه را ارائه بدهد. بیآنکه کسی را بخنداند و چیزی بیش از یک تصویر کمیک و اشباع از رنگ و فرم را مانند همیشه نشانمان داده باشد. اینجور مواقع است که میگوییم طنزش جا نیفتاده بود و اصطلاحا کارش «خبرمان نکرد».
کاریکاتور یا کارتون؟
لازم است تکلیفمان را با این اشتباه لفظی مشخص کنیم. آنچه عموما به عنوان کاریکاتور تا به امروز شناختهایم، کارتون است. آنچه کارتون نامش بود و در سینما و رسانههای تلویزیونی برای کودک و نوجوان تولید میشد، انیمیشن یا کارتون انیمیشن یا کارتون متحرک و البته نام ایرانی مصوب و امروزیاش هست پویانمایی.
پس کاریکاتور چیست؟ کاریکاتور درواقع همان است که ما به آن میگوییم: کاریکاتور چهره. وقتی بگوییم کاریکاتور چهره مثل این است که گفته باشیم نمکدان نمک. نمکدان کافی است! به ترسیم اغراقآمیز از چهره افراد کاریکاتور میگویند. کاریکاتور در کارتونهای روزنامهای و سیاسی نیز جای میگیرد. یعنی میتواند بخشی از یک کارتون مطبوعاتی باشد. اما به تنهایی سوژه ندارد و تنها موضوعش شخصی است که چهرهاش به اغراق ترسیم شده و کاریکاتور شده است. باری 10سالی هست که ناخودآگاه تصمیم گرفتیم روی کارتوننامیدن کارمان تأکید بیشتری کنیم و حسابش را از باقی جدا کنیم.
ایرانیان 110 سال است که با نام کاریکاتور که از این پس در این متن و سایر متون کارتون خوانده میشود و تصویرسازیهای طنزآمیزی که خاستگاهشان همواره رسانه و به طور خاص روزنامه بوده است، آشنا هستند. نمیگویم آن را میشناسند چون در میان خود کارتونیستهای ایران و جهان نیز هنوز مرزهای ناشناخته این هنر بیشمارند و ما بیشتر با آن جنبههایی از کارتون آشنا ماندهایم که در روزمرگیمان راه پیدا کرده و تکرار شده و توانسته هر روز در کنار مردم باشد و به چشم آید و بخنداند. باید بدانیم یکی از مهمترین ویژگیهای این هنر امکان ابداع و نوآوری در سبک و زاویه نگاه و طنزپردازی بکر و نمایش استادی تمام است نه پیروی کورکورانه از شیوههای نخنمای آزموده و تکرار کلیشههای کارتونی توفیقی و گلآقایی و غیبت تدریجی روشنگری و افول نگاه نقادانه و موشکافانه روانشناس، جامعهشناس و مردمشناسی که کارتونیست نام دارد و بهاشتباه سهوا کاریکاتوریست خطاب شده است.
مخلص کلام اینکه آنچه برای انسان هویتآفرین و اسباب تمایز و تأثیرگذاری و شناسایی است، شیوه و زاویه دید یک شخص است به جهان هستی، مسائل پیرامون و موضوعات اجتماعی و سیاسی و آنچه یک کارتونیست را متمایز کرده و اثرش را ارزشمند میکند همین نگاه خاص و طنز بکر اوست که بوی تازگی میدهد و با طنز و لودگیهای برخی از سیاسیون پشت تریبون فاصله دارد و مصور جوکهای عوامانه و مقلد سبک لمپنیسم رایج میادین زورگیری و تریبونهای عوامفریبانه و تلخند رایج در میتینگهای پوپولیستی نیست.
جاي خرسندي است كه در يكی دو دهه اخير، كاريكاتور يا كارتون در ايران جاني نو و صورتي هماهنگتر با تحولات مدني و اجتماعي و فرهنگي جامعه داشته و در كنار پويايي و رشدش، كه مرهون فعاليت و تلاش پيشكسوتان و هنرمندان كارتونيست ايراني بوده، بسياري از خصلتهاي آن و كاربردهايش بيشتر شناخته شده است. امروز ديگر فهم و درك كارتونهاي بدون شرح نزد مخاطب عام سادهتر شده است و اگر براي فهم يك كارتون نياز به كشف رمز هم باشد، در صفحات روزنامه و لابهلاي تيتر اخبار ميتواند آن را بيابد!
كارتون ميتواند از حيث مفهوم كاربردش، سطحينگرانه، روزمره، سرگرمي صرف (مانند فستفود باشد زود آماده و زود مصرف شود!) يا متصور مفهومي ژرف و بكر باشد و اين جدا از اينكه به طراح اثر، ذهنيت و بضاعت دانش و تجربه او وابسته است؛ با عوامل ديگري همچون رسانه سفارشدهنده و جهتگيري سياسي و گروه مخاطب آن رسانه نيز در ارتباط است و هرچه رسانهاي مستقلتر باشد، كارتونيست آن رسانه هم باید بتواند با استقلال بيشتري به طرح موضوعات و ايدههايش بپردازد.
از منظری دیگر آنچه امروز در مطبوعات و روزنامههای کثیرالانتشار به عنوان کارتون مشاهده میکنیم، عموما کارتون نیست. طنز در بسیاری از موارد غایب است و آنچه باقی مانده تنها تصویرسازی یک خبر است. انگار کارتونیست موظف بوده یک خبر و تیترش را بخواند و برای آن نقشی فانتزی را قلمی کند و تلویحا اعلام کند که بله، خبر را خوانده و احتمالا فهمیده است. بیآنکه از خودش تحلیلی خاص یا نگاهی ویژه را ارائه بدهد. بیآنکه کسی را بخنداند و چیزی بیش از یک تصویر کمیک و اشباع از رنگ و فرم را مانند همیشه نشانمان داده باشد. اینجور مواقع است که میگوییم طنزش جا نیفتاده بود و اصطلاحا کارش «خبرمان نکرد».
کاریکاتور یا کارتون؟
لازم است تکلیفمان را با این اشتباه لفظی مشخص کنیم. آنچه عموما به عنوان کاریکاتور تا به امروز شناختهایم، کارتون است. آنچه کارتون نامش بود و در سینما و رسانههای تلویزیونی برای کودک و نوجوان تولید میشد، انیمیشن یا کارتون انیمیشن یا کارتون متحرک و البته نام ایرانی مصوب و امروزیاش هست پویانمایی.
پس کاریکاتور چیست؟ کاریکاتور درواقع همان است که ما به آن میگوییم: کاریکاتور چهره. وقتی بگوییم کاریکاتور چهره مثل این است که گفته باشیم نمکدان نمک. نمکدان کافی است! به ترسیم اغراقآمیز از چهره افراد کاریکاتور میگویند. کاریکاتور در کارتونهای روزنامهای و سیاسی نیز جای میگیرد. یعنی میتواند بخشی از یک کارتون مطبوعاتی باشد. اما به تنهایی سوژه ندارد و تنها موضوعش شخصی است که چهرهاش به اغراق ترسیم شده و کاریکاتور شده است. باری 10سالی هست که ناخودآگاه تصمیم گرفتیم روی کارتوننامیدن کارمان تأکید بیشتری کنیم و حسابش را از باقی جدا کنیم.
ایرانیان 110 سال است که با نام کاریکاتور که از این پس در این متن و سایر متون کارتون خوانده میشود و تصویرسازیهای طنزآمیزی که خاستگاهشان همواره رسانه و به طور خاص روزنامه بوده است، آشنا هستند. نمیگویم آن را میشناسند چون در میان خود کارتونیستهای ایران و جهان نیز هنوز مرزهای ناشناخته این هنر بیشمارند و ما بیشتر با آن جنبههایی از کارتون آشنا ماندهایم که در روزمرگیمان راه پیدا کرده و تکرار شده و توانسته هر روز در کنار مردم باشد و به چشم آید و بخنداند. باید بدانیم یکی از مهمترین ویژگیهای این هنر امکان ابداع و نوآوری در سبک و زاویه نگاه و طنزپردازی بکر و نمایش استادی تمام است نه پیروی کورکورانه از شیوههای نخنمای آزموده و تکرار کلیشههای کارتونی توفیقی و گلآقایی و غیبت تدریجی روشنگری و افول نگاه نقادانه و موشکافانه روانشناس، جامعهشناس و مردمشناسی که کارتونیست نام دارد و بهاشتباه سهوا کاریکاتوریست خطاب شده است.
مخلص کلام اینکه آنچه برای انسان هویتآفرین و اسباب تمایز و تأثیرگذاری و شناسایی است، شیوه و زاویه دید یک شخص است به جهان هستی، مسائل پیرامون و موضوعات اجتماعی و سیاسی و آنچه یک کارتونیست را متمایز کرده و اثرش را ارزشمند میکند همین نگاه خاص و طنز بکر اوست که بوی تازگی میدهد و با طنز و لودگیهای برخی از سیاسیون پشت تریبون فاصله دارد و مصور جوکهای عوامانه و مقلد سبک لمپنیسم رایج میادین زورگیری و تریبونهای عوامفریبانه و تلخند رایج در میتینگهای پوپولیستی نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.