|

ایران در اقلیم کردستان به دنبال چیست؟

فریدون مجلسی . دیپلمات پیشین وزارت خارجه

سرانجام بارزانی به انجام همه‌پرسی استقلال در کردستان و کرکوک اصرار ورزید و شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی با توجه به اظهار‌نظرهای قبلی دبیر و برخی اعضای آن بی‌درنگ دستور بستن مرزهای هوایی خود را به روی اقلیم کردستان صادر کرد. به نظر من تصمیم ایران در اجرای درخواست دولت مرکزی عراق اتخاذ شده و معلوم نیست تا چه اندازه به‌ دلخواه بوده باشد. ایران پس از هشت سال جنگ ویرانگر و صدها ‌هزار قربانی برای جایگاه و دوستی خود با رژیم جایگزین صدام بهای گزافی پرداخته است و اعلام این تصمیم مشکل نشان می‌دهد که برخلاف برخی اظهارنظرهای مبالغه‌آمیز، نفوذ ایران در عراق درواقع امری دوجانبه است؛ یعنی ایران نیز ناچار است برای حفظ و ادامه رابطه ترجیحی خود با عراق رعایت تمایلات آنها را بکند. گرچه ایران مانند ترکیه و سوریه نگران تأثیر منفی استقلال اقلیم کردستان به‌عنوان خطر و مشوقی در گسترش تمایلات واگرایی در میان اقلیت کرد خود نیست؛ اما دیدار اخیر برخی از سران مخالفان از عربستان سعودی که خواهان «کشاندن جنگ به داخل ایران است»، در ایران فرصتی برای واکنش تنبیهی به دست می‌دهد؛ اما نوع رابطه ایران با اقلیم کردستان عراق با رابطه ترکیه و سوریه و حتی عراق تفاوت می‌کند؛ یعنی در این‌ رابطه نوعی احساس خویشاوندی قومی و تاریخی و فرهنگی با ایرانیان وجود دارد که در میان ترک‌ها و عرب‌ها وجود ندارد.

من بر این باورم که اقلیم کردستان پس از همه‌پرسی که نتیجه قاطع آن از پیش روشن است، خیال اعلام استقلال ندارد و قبلا به این موضوع اشاره هم کرده است. به نظر می‌رسد بارزانی می‌خواهد نتیجه همه‌پرسی را به‌عنوان ابزاری برای گرفتن امتیاز «قانونی» بیشتر به کار ببرد و دولت مرکزی عراق به‌طوری‌که تاکنون نشان داده، خواهان دادن چنین امتیازی نیست. عراق خواهان پیوستن استان کرکوک به اقلیم کردستان است. اگر بخواهیم دراین‌باره به داوری بنشینیم، باید سخنان آنان را نیز بشنویم. کردها در مبارزه علیه سرکوب قومی خود بزرگ‌ترین قربانی‌ها را از زمان تشکیل دولت عراق تاکنون داده‌اند. شهر موصل با اجرای برنامه عربی‌سازی به‌کلی رنگ عربی به خود گرفته و این برنامه در کرکوک و خانقین نیز در دست اجرا بوده است. دولت پیشین عراق نسبت به آنان از کاربرد سلاح شیمیایی در حلبچه نیز خودداری نکرد. جنگ کردها همراه با اکثریت عرب شیعه با نظام صدامی موجب اتحادی میان آنان شد که در آستانه آزادی عراق حق خودمختاری اقلیم کردستان را تضمین کرد؛ اما در همین قانون اساسی آمده است که درباره سرنوشت ایالت کردنشین کرکوک نیز باید با مراجعه به آرای عمومی تصمیم‌گیری شود. دولت مرکزی به‌ محض پا‌گرفتن از ایفای عهد طفره رفته و رسیدگی به آن را موکول به مذاکرات بعدی کرده است؛ وعده‌هایی که 10 سال بی‌نتیجه به درازا کشیده است. دولت عراق برای کردستان سهمیه‌ای 11‌درصدی از درآمد نفت منظور داشته بود و حقوق پیشمرگه‌ها و معلمان و کارمندان از بودجه دولت مرکزی حواله می‌شد. در جنگ داعش اعراب نشان دادند که تا چه اندازه با کردهای ایزدی و حتی مسلمان دشمنی می‌ورزیدند و کردها در مقابل آنان مقاومتی بازدارنده کردند و کرکوک را از چنگ آنان نجات دادند. در جنگ موصل نیز فشار جبهه شمالی بر عهده آنان بود. در همان زمان دولت عراق به دلیل اینکه منابع نفت کرکوک در دست اقلیم کردستان بوده است، از حواله سهم اقلیم و حقوق پیشمرگه‌ها و کارمندان خودداری کرده است. جنگ برای کردها خسارات بیشتر به بار آورده بود. قطع حواله سهمیه اقلیم هشداری برای کردها بوده است که چرا با داشتن منابع نفتی در کرکوک باید شیر پرداخت سهمیه آنان در اختیار بغداد باشد که در هر زمان با بستن آن فشار بیشتری آورند و این چه نوع خودمختاری فدرال است. با الحاق ایالت کرکوک باز هم باید درآمدها به خزانه برود و سهم قانونی اقلیم حواله شود؛ اما در شرایط جدید اگر شیر پول در دست دولت مرکزی است، شیر نفت هم در دولت ایالتی خواهد بود. در کرکوک اعراب متکی به دولت مرکزی و ترکمن‌های متکی به حمایت ترکیه هم به نسبت سهمی که دارند، باید امتیازاتی بگیرند که می‌تواند موضوع مذاکره باشد. ترکیه نیز از هم‌اکنون تهدید کرده است که شاید موصل مخروبه را تصرف کند که این بیش از آنکه تهدید اقلیم باشد، تهدید دولت مرکزی عراق به تجزیه آن کشور است. نکته مهم میزان وابستگی اقلیم به آمریکاست که از سوی آن کشور تجهیز شده و از شرق کردستان سوریه با نیروهای معارض دولت سوریه نیز در ارتباط است و فشار به اقلیم از سوی ایران و ترکیه و حتی عراق نباید به حدی باشد که آنان را به‌صورت تحت‌الحمایه آمریکا درآورد. استقلال اقلیم به مصلحت و سود کشورهای همسایه و خود اقلیم نیست؛ اما شاید به سود ایران باشد که با دوستی و نفوذی که در دو طرف دارد، بتواند نقش میانجی را میان دولت فدرال اقلیم و دولت مرکزی ایفا کند تا با اجرای قانون اساسی و اصلاحاتی منصفانه در مرزهای اقلیم و مسائل نفتی و مالی و قومی وضع تثبیت‌شده‌ای به آن سامان متزلزل بدهد.

سرانجام بارزانی به انجام همه‌پرسی استقلال در کردستان و کرکوک اصرار ورزید و شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی با توجه به اظهار‌نظرهای قبلی دبیر و برخی اعضای آن بی‌درنگ دستور بستن مرزهای هوایی خود را به روی اقلیم کردستان صادر کرد. به نظر من تصمیم ایران در اجرای درخواست دولت مرکزی عراق اتخاذ شده و معلوم نیست تا چه اندازه به‌ دلخواه بوده باشد. ایران پس از هشت سال جنگ ویرانگر و صدها ‌هزار قربانی برای جایگاه و دوستی خود با رژیم جایگزین صدام بهای گزافی پرداخته است و اعلام این تصمیم مشکل نشان می‌دهد که برخلاف برخی اظهارنظرهای مبالغه‌آمیز، نفوذ ایران در عراق درواقع امری دوجانبه است؛ یعنی ایران نیز ناچار است برای حفظ و ادامه رابطه ترجیحی خود با عراق رعایت تمایلات آنها را بکند. گرچه ایران مانند ترکیه و سوریه نگران تأثیر منفی استقلال اقلیم کردستان به‌عنوان خطر و مشوقی در گسترش تمایلات واگرایی در میان اقلیت کرد خود نیست؛ اما دیدار اخیر برخی از سران مخالفان از عربستان سعودی که خواهان «کشاندن جنگ به داخل ایران است»، در ایران فرصتی برای واکنش تنبیهی به دست می‌دهد؛ اما نوع رابطه ایران با اقلیم کردستان عراق با رابطه ترکیه و سوریه و حتی عراق تفاوت می‌کند؛ یعنی در این‌ رابطه نوعی احساس خویشاوندی قومی و تاریخی و فرهنگی با ایرانیان وجود دارد که در میان ترک‌ها و عرب‌ها وجود ندارد.

من بر این باورم که اقلیم کردستان پس از همه‌پرسی که نتیجه قاطع آن از پیش روشن است، خیال اعلام استقلال ندارد و قبلا به این موضوع اشاره هم کرده است. به نظر می‌رسد بارزانی می‌خواهد نتیجه همه‌پرسی را به‌عنوان ابزاری برای گرفتن امتیاز «قانونی» بیشتر به کار ببرد و دولت مرکزی عراق به‌طوری‌که تاکنون نشان داده، خواهان دادن چنین امتیازی نیست. عراق خواهان پیوستن استان کرکوک به اقلیم کردستان است. اگر بخواهیم دراین‌باره به داوری بنشینیم، باید سخنان آنان را نیز بشنویم. کردها در مبارزه علیه سرکوب قومی خود بزرگ‌ترین قربانی‌ها را از زمان تشکیل دولت عراق تاکنون داده‌اند. شهر موصل با اجرای برنامه عربی‌سازی به‌کلی رنگ عربی به خود گرفته و این برنامه در کرکوک و خانقین نیز در دست اجرا بوده است. دولت پیشین عراق نسبت به آنان از کاربرد سلاح شیمیایی در حلبچه نیز خودداری نکرد. جنگ کردها همراه با اکثریت عرب شیعه با نظام صدامی موجب اتحادی میان آنان شد که در آستانه آزادی عراق حق خودمختاری اقلیم کردستان را تضمین کرد؛ اما در همین قانون اساسی آمده است که درباره سرنوشت ایالت کردنشین کرکوک نیز باید با مراجعه به آرای عمومی تصمیم‌گیری شود. دولت مرکزی به‌ محض پا‌گرفتن از ایفای عهد طفره رفته و رسیدگی به آن را موکول به مذاکرات بعدی کرده است؛ وعده‌هایی که 10 سال بی‌نتیجه به درازا کشیده است. دولت عراق برای کردستان سهمیه‌ای 11‌درصدی از درآمد نفت منظور داشته بود و حقوق پیشمرگه‌ها و معلمان و کارمندان از بودجه دولت مرکزی حواله می‌شد. در جنگ داعش اعراب نشان دادند که تا چه اندازه با کردهای ایزدی و حتی مسلمان دشمنی می‌ورزیدند و کردها در مقابل آنان مقاومتی بازدارنده کردند و کرکوک را از چنگ آنان نجات دادند. در جنگ موصل نیز فشار جبهه شمالی بر عهده آنان بود. در همان زمان دولت عراق به دلیل اینکه منابع نفت کرکوک در دست اقلیم کردستان بوده است، از حواله سهم اقلیم و حقوق پیشمرگه‌ها و کارمندان خودداری کرده است. جنگ برای کردها خسارات بیشتر به بار آورده بود. قطع حواله سهمیه اقلیم هشداری برای کردها بوده است که چرا با داشتن منابع نفتی در کرکوک باید شیر پرداخت سهمیه آنان در اختیار بغداد باشد که در هر زمان با بستن آن فشار بیشتری آورند و این چه نوع خودمختاری فدرال است. با الحاق ایالت کرکوک باز هم باید درآمدها به خزانه برود و سهم قانونی اقلیم حواله شود؛ اما در شرایط جدید اگر شیر پول در دست دولت مرکزی است، شیر نفت هم در دولت ایالتی خواهد بود. در کرکوک اعراب متکی به دولت مرکزی و ترکمن‌های متکی به حمایت ترکیه هم به نسبت سهمی که دارند، باید امتیازاتی بگیرند که می‌تواند موضوع مذاکره باشد. ترکیه نیز از هم‌اکنون تهدید کرده است که شاید موصل مخروبه را تصرف کند که این بیش از آنکه تهدید اقلیم باشد، تهدید دولت مرکزی عراق به تجزیه آن کشور است. نکته مهم میزان وابستگی اقلیم به آمریکاست که از سوی آن کشور تجهیز شده و از شرق کردستان سوریه با نیروهای معارض دولت سوریه نیز در ارتباط است و فشار به اقلیم از سوی ایران و ترکیه و حتی عراق نباید به حدی باشد که آنان را به‌صورت تحت‌الحمایه آمریکا درآورد. استقلال اقلیم به مصلحت و سود کشورهای همسایه و خود اقلیم نیست؛ اما شاید به سود ایران باشد که با دوستی و نفوذی که در دو طرف دارد، بتواند نقش میانجی را میان دولت فدرال اقلیم و دولت مرکزی ایفا کند تا با اجرای قانون اساسی و اصلاحاتی منصفانه در مرزهای اقلیم و مسائل نفتی و مالی و قومی وضع تثبیت‌شده‌ای به آن سامان متزلزل بدهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.