|

نمایش هشت‌لته‌ای

شاهین محمدی‌زرغان

ماتریوشکا، نام نمایشی با بازی، نویسندگی و کارگردانی پارسا پیروزفر است که در مدت نمایش خود در دو سال اخیر در ایران، آمریکا و کانادا با استقبال بسیار خوبی روبه‌رو شده است. این نمایش متشکل از هشت داستان کوتاه چخوف است که به صورت اپیزودیک با نام‌های «مرگ کارمند دولت»، «چطور دمیتری کولدارف یک‌شبه معروف شد»، «محاکمه»، «جنون ادواری»، «تسویه‌حساب»، «زن نجیبی که از میان ما رفت»، «شاهکار هنری» و «بوقلمون‌صفت» به روی صحنه آمده است. ماتریوشکا، عروسک تودرتوی روسی بسیار شناخته‌شده‌ای است که در آن عروسک‌های کوچک‌تر به‌ترتیب درون عروسک‌‌های بزرگ‌تر قرار می‌گیرند و امروزه به نوعی نماد کشور روسیه نیز تلقی می‌شوند. این هشت داستان نیز در باطن به هم تنیده شده‌اند و همگی بازگوی نیازها، حسرت‌ها و دغدغه‌های طبقه متوسط مورد نظر چخوف است که با زبانی طنزگونه و آیرونیک ذهن تماشاگر را نوازش می‌کند. این نمایشی است که درظاهر می‌خنداند اما پر از تنش و تضاد است که به تعادل می‌رسند. خنده‌ای سر داده می‌شود بلافاصله فرمی تلخ به خود می‌گیرد و منظور مرموزی که پشت آن نهفته است ابراز وجود می‌کند. ماتریوشکا هم مجذوب می‌کند و هم می‌رماند، هم می‌خنداند و هم می‌هراساند، هم لذت می‌بخشد و هم منزجر می‌کند، زیرا نه مانند بسیاری از نمایش‌های دهان‌پرکن این روزها که با استفاده از سلبریتی‌های سینما و سوءاستفاده از محبوبیت موسیقی‌دانان با راه‌اندازی کارناوال اقتصادی، تنها جیب خود را پر می‌کنند و آگاهی کاذب را منجر می‌شوند، بلکه با نمایشی هوشمندانه جامعه خود را به باد انتقاد می‌گیرد و آگاهی ایجاد می‌کند. در این نمایش پارسا پیروزفر تقریبا بی‌نقص تمامی نقش‌ها را ایفا می‌کند و با دکوری ساده اما فکرشده و کافی، ساعات دلنشینی برای مخاطب رقم می‌زند که با پایان نمایش و کف‌زدن، تازه داستان‌ها در ذهن، جان می‌گیرند و به قهقهه‌هایی که برخی برنامه‌های تلویزیونی تولید می‌کنند، تلنگر می‌زند. بازی‌شدن همه نقش‌ها به وسیله یک نفر نیز این‌گونه القا می‌کند که همه اینها یک نفر هستند اما مگر نه اینکه هر شخص جدا از طبقه اجتماعی خویش نیست؟ تمامی افراد یک طبقه نیز همچون عروسک ماتریوشکا به یکدیگر متصل هستند و یک کل را با نیازها و دغدغه‌های یکسان تشکیل می‌دهند.
همچنین این درهم‌بودگی عروسک‌های مرتبط با نام نمایش، حضور تک‌نفره پارسا پیروزفر که تمامی نقش‌ها را بازی می‌کند و هشت داستان انتخابی وی بسیار هوشمندانه و بجا در کنار هم قرار گرفته‌اند. این هشت اپیزود در کنار هم، همانند یک نقاشی هشت‌لته عمل می‌کنند و می‌توان این‌همانی را در این نمایش نیز مشخص کرد. در دکور این نمایش تنها از یک میز و صندلی با یک جالباسی استفاده شده است. این میز همانند منطقه مدور در نقاشی‌های بیکن عمل می‌کند که در اپیزود‌هایی که حول این میز اتفاق می‌افتد انرژی کل اثر را حول بدن بازیگر می‌چرخاند و این انرژی به بیرون پرتاب نمی‌شود. دلوز برای توضیح این مطلب برای تبیین نقاشی‌های بیکن به صحنه تئاتر اشاره می‌کند اما در نمایش ماتریوشکا خود صحنه نیز به پس‌زمینه‌ای می‌ماند که انرژی در اطراف میز و بدن بازیگر حضور دارد و از آن نیز به کل صحنه تعمیم پیدا نمی‌کند. پیروزفر با بازی‌کردن تمامی نقش‌ها به نوعی بدن یا فیگور بازیگر را منزوی می‌کند؛ همان اتفاقی که دلوز در نقاشی‌های بیکن به آن اشاره می‌کند و حرکت را در این اثر به‌خوبی نمایش می‌دهد. اگر به تغییر حالات وی در هنگام تبدیل‌شدن به شخصیت‌ها نگاه کنیم و در ذهن خویش با سرعتی بالا مرور کنیم، به یک فیگور به دور از بازنمایی صرف و شبیه به نقاشی‌های بیکن دست می‌یابیم که یک فیگور متلاشی‌شده است. این هشت اپیزود به مثابه هشت لت یک نقاشی نیرویی به همراه خود دارد که نیروها هر لحظه در شدت‌شان متفاوت رفتار می‌کنند، چراکه با تکرار این شدت‌های متفاوت معنا تولید خواهد شد. این نیرو، شامل سه ریتم مختلف است؛ اول ریتم فعال با واریاسيون فزاینده که در اپیزود «بوقلمون‌صفت» به طور کامل، بخش اعظم «مرگ کارمند دولت»، «زن نجیبی که از میان ما رفت» و «جنون ادواری» با کندن و رهاشدن از مرکز مدور و ایجاد حرکت و حضور گسترده فیگور، دیده می‌شود و با گونه‌ای انبساط طرف هستیم. ریتم دوم، ریتم منفعل با واریاسیون کاهنده است که با کمک نورپردازی هوشمندانه در اپیزودهای «چطور دمیتری کولدارف یک‌شبه معروف شد؟» و «تسویه‌حساب» این ریتم منفعل رو به حذف فیگور به‌خوبی نمایان است. ریتم سوم، ریتمی است که وابسته به پیکره نیست و خودش ریتم است که تا حدی می‌توان در اپیزود «شاهکار هنری» با حضور شمعدان برنزی که وجود فیگوراتیو ندارد ولی ریتم تولید می‌کند، مشاهده کرد. با این نگاه، تنها اپیزود «محاکمه» است که میان این ریتم‌ها تلوتلو می‌خورد و نه ریتمی فعال دارد و قطعا نه منفعل.
پیروزفر می‌توانست به این بخش نیز ریتمی همانند باقی بخش‌ها بدهد تا از این کل واحد بیرون نزند. ماتریوشکا، آشنایی‌زدایی می‌کند، اشیا و شخصیت‌ها را به‌گونه‌ای نامعمول می‌نمایاند، سعی دارد شکل‌ها را دشوارتر کند و پیچیدگی و دشواری و طول مدت ادراک را افزایش دهد. پیروزفر از احساسات ظریف و دنیای عاطفی مخاطب بهره جسته است و درصدد نیست تا مفاهیمی که در سرش پرورانده است را از طریق این نمایش به خورد دیگران دهد، بلکه احساس را مورد هدف قرار می‌دهد. به قول دلوز، وظیفه هنر خلق نشانه‌هایی است که ما را از عادت درک به سوی شرایط خلق می‌رساند. هنر بازشناسی نمی‌شود و صرفا می‌توان آن را حس کرد. ماتریوشکا در محتوا جامعه را نقد می‌کند و در فرم ریتمی میان هشت اپیزود خود ایجاد می‌کند که در خدمت مفاهیم مرموزی است که در پشت این نمایش پنهان شده است و به دور از شعارزدگی و توسل به ابتذال حرف خود را می‌زند.

ماتریوشکا، نام نمایشی با بازی، نویسندگی و کارگردانی پارسا پیروزفر است که در مدت نمایش خود در دو سال اخیر در ایران، آمریکا و کانادا با استقبال بسیار خوبی روبه‌رو شده است. این نمایش متشکل از هشت داستان کوتاه چخوف است که به صورت اپیزودیک با نام‌های «مرگ کارمند دولت»، «چطور دمیتری کولدارف یک‌شبه معروف شد»، «محاکمه»، «جنون ادواری»، «تسویه‌حساب»، «زن نجیبی که از میان ما رفت»، «شاهکار هنری» و «بوقلمون‌صفت» به روی صحنه آمده است. ماتریوشکا، عروسک تودرتوی روسی بسیار شناخته‌شده‌ای است که در آن عروسک‌های کوچک‌تر به‌ترتیب درون عروسک‌‌های بزرگ‌تر قرار می‌گیرند و امروزه به نوعی نماد کشور روسیه نیز تلقی می‌شوند. این هشت داستان نیز در باطن به هم تنیده شده‌اند و همگی بازگوی نیازها، حسرت‌ها و دغدغه‌های طبقه متوسط مورد نظر چخوف است که با زبانی طنزگونه و آیرونیک ذهن تماشاگر را نوازش می‌کند. این نمایشی است که درظاهر می‌خنداند اما پر از تنش و تضاد است که به تعادل می‌رسند. خنده‌ای سر داده می‌شود بلافاصله فرمی تلخ به خود می‌گیرد و منظور مرموزی که پشت آن نهفته است ابراز وجود می‌کند. ماتریوشکا هم مجذوب می‌کند و هم می‌رماند، هم می‌خنداند و هم می‌هراساند، هم لذت می‌بخشد و هم منزجر می‌کند، زیرا نه مانند بسیاری از نمایش‌های دهان‌پرکن این روزها که با استفاده از سلبریتی‌های سینما و سوءاستفاده از محبوبیت موسیقی‌دانان با راه‌اندازی کارناوال اقتصادی، تنها جیب خود را پر می‌کنند و آگاهی کاذب را منجر می‌شوند، بلکه با نمایشی هوشمندانه جامعه خود را به باد انتقاد می‌گیرد و آگاهی ایجاد می‌کند. در این نمایش پارسا پیروزفر تقریبا بی‌نقص تمامی نقش‌ها را ایفا می‌کند و با دکوری ساده اما فکرشده و کافی، ساعات دلنشینی برای مخاطب رقم می‌زند که با پایان نمایش و کف‌زدن، تازه داستان‌ها در ذهن، جان می‌گیرند و به قهقهه‌هایی که برخی برنامه‌های تلویزیونی تولید می‌کنند، تلنگر می‌زند. بازی‌شدن همه نقش‌ها به وسیله یک نفر نیز این‌گونه القا می‌کند که همه اینها یک نفر هستند اما مگر نه اینکه هر شخص جدا از طبقه اجتماعی خویش نیست؟ تمامی افراد یک طبقه نیز همچون عروسک ماتریوشکا به یکدیگر متصل هستند و یک کل را با نیازها و دغدغه‌های یکسان تشکیل می‌دهند.
همچنین این درهم‌بودگی عروسک‌های مرتبط با نام نمایش، حضور تک‌نفره پارسا پیروزفر که تمامی نقش‌ها را بازی می‌کند و هشت داستان انتخابی وی بسیار هوشمندانه و بجا در کنار هم قرار گرفته‌اند. این هشت اپیزود در کنار هم، همانند یک نقاشی هشت‌لته عمل می‌کنند و می‌توان این‌همانی را در این نمایش نیز مشخص کرد. در دکور این نمایش تنها از یک میز و صندلی با یک جالباسی استفاده شده است. این میز همانند منطقه مدور در نقاشی‌های بیکن عمل می‌کند که در اپیزود‌هایی که حول این میز اتفاق می‌افتد انرژی کل اثر را حول بدن بازیگر می‌چرخاند و این انرژی به بیرون پرتاب نمی‌شود. دلوز برای توضیح این مطلب برای تبیین نقاشی‌های بیکن به صحنه تئاتر اشاره می‌کند اما در نمایش ماتریوشکا خود صحنه نیز به پس‌زمینه‌ای می‌ماند که انرژی در اطراف میز و بدن بازیگر حضور دارد و از آن نیز به کل صحنه تعمیم پیدا نمی‌کند. پیروزفر با بازی‌کردن تمامی نقش‌ها به نوعی بدن یا فیگور بازیگر را منزوی می‌کند؛ همان اتفاقی که دلوز در نقاشی‌های بیکن به آن اشاره می‌کند و حرکت را در این اثر به‌خوبی نمایش می‌دهد. اگر به تغییر حالات وی در هنگام تبدیل‌شدن به شخصیت‌ها نگاه کنیم و در ذهن خویش با سرعتی بالا مرور کنیم، به یک فیگور به دور از بازنمایی صرف و شبیه به نقاشی‌های بیکن دست می‌یابیم که یک فیگور متلاشی‌شده است. این هشت اپیزود به مثابه هشت لت یک نقاشی نیرویی به همراه خود دارد که نیروها هر لحظه در شدت‌شان متفاوت رفتار می‌کنند، چراکه با تکرار این شدت‌های متفاوت معنا تولید خواهد شد. این نیرو، شامل سه ریتم مختلف است؛ اول ریتم فعال با واریاسيون فزاینده که در اپیزود «بوقلمون‌صفت» به طور کامل، بخش اعظم «مرگ کارمند دولت»، «زن نجیبی که از میان ما رفت» و «جنون ادواری» با کندن و رهاشدن از مرکز مدور و ایجاد حرکت و حضور گسترده فیگور، دیده می‌شود و با گونه‌ای انبساط طرف هستیم. ریتم دوم، ریتم منفعل با واریاسیون کاهنده است که با کمک نورپردازی هوشمندانه در اپیزودهای «چطور دمیتری کولدارف یک‌شبه معروف شد؟» و «تسویه‌حساب» این ریتم منفعل رو به حذف فیگور به‌خوبی نمایان است. ریتم سوم، ریتمی است که وابسته به پیکره نیست و خودش ریتم است که تا حدی می‌توان در اپیزود «شاهکار هنری» با حضور شمعدان برنزی که وجود فیگوراتیو ندارد ولی ریتم تولید می‌کند، مشاهده کرد. با این نگاه، تنها اپیزود «محاکمه» است که میان این ریتم‌ها تلوتلو می‌خورد و نه ریتمی فعال دارد و قطعا نه منفعل.
پیروزفر می‌توانست به این بخش نیز ریتمی همانند باقی بخش‌ها بدهد تا از این کل واحد بیرون نزند. ماتریوشکا، آشنایی‌زدایی می‌کند، اشیا و شخصیت‌ها را به‌گونه‌ای نامعمول می‌نمایاند، سعی دارد شکل‌ها را دشوارتر کند و پیچیدگی و دشواری و طول مدت ادراک را افزایش دهد. پیروزفر از احساسات ظریف و دنیای عاطفی مخاطب بهره جسته است و درصدد نیست تا مفاهیمی که در سرش پرورانده است را از طریق این نمایش به خورد دیگران دهد، بلکه احساس را مورد هدف قرار می‌دهد. به قول دلوز، وظیفه هنر خلق نشانه‌هایی است که ما را از عادت درک به سوی شرایط خلق می‌رساند. هنر بازشناسی نمی‌شود و صرفا می‌توان آن را حس کرد. ماتریوشکا در محتوا جامعه را نقد می‌کند و در فرم ریتمی میان هشت اپیزود خود ایجاد می‌کند که در خدمت مفاهیم مرموزی است که در پشت این نمایش پنهان شده است و به دور از شعارزدگی و توسل به ابتذال حرف خود را می‌زند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.