|

قرآن به‌منزله اثری ادبی

ماني سپهري: «مطالعه قرآن به منزله اثری ادبی» گزیده مقالاتی است از مستنصر میر و حسین عبدالرئوف که به ترجمه ابوالفضل حری در نشر نیلوفر تجدیدچاپ شده است. در این کتاب، قرآن با رویکردهای زبانی - سبک‌شناختی مورد مطالعه قرار گرفته است. مترجم در بخشی از مقدمه خود بر ترجمه فارسی این کتاب تاکید می‌کند که مطالعه قرآن از این منظر به معنای نادیده‌گرفتن اصول دینی، اخلاقی، فقهی، مدنی و دیگر اصول معنوی قرآن نیست و در مقالات این کتاب به قرآن به‌منزله اثری نگریسته شده که در آن «جنبه‌ی دین‌شناختی کلام خداوند و جنبه‌‌ی ادبی آن بر هم نقش شده است و این امر ازآن‌روست که قرآن برای بیان آموزه‌های دین‌شناختی و هدایتی خود از ویژگی‌های ادبی و زبانی و به‌ویژه علوم قرآنی از قبیل علوم معانی و بدیع بهره‌ی وافی و کافی برده است.»
مترجم در این مقدمه در توضیح منظور نویسندگان کتاب از مطالعه قرآن به‌منزله اثری ادبی می‌نویسد: «درواقع، هنگامی که از قرآن به منزله‌ی اثری ادبی سخن به میان می‌آوریم؛ منظور کلیتی منسجم و یکپارچه است که تمام آیات و سوره‌های آن در ارتباط انداموار با یکدیگر و با سایر آیات و سوره‌های پس و پیش خود قرار دارند و ازاین‌رو، ضروری است که در بررسی آیات و سوره‌ها علاوه بر بافت برون‌زبانی و سیاق بیرونی آیات که از آن به شان نزول یاد می‌کنند؛ به بافت درون‌زبانی و مناسبات بیناآیه‌ای و بیناسوره‌ای نیز توجه شود. این رویکرد کلیت‌نگر به قرآن که در بلاغت قرآنی از آن به نظم و انسجام و تناسب آیات با یکدیگر یاد می‌کنند؛ قرآن را اثری منسجم در نظر می‌گیرد که نظم و نسقی استوار بر اجزای آن حاکم است...» مترجم در بخشی دیگر از این مقدمه به «قرآن‌پژوهی در گذشته و حال» پرداخته است. او در این بخش به قرآن‌پژوهی در زبان عربی کلاسیک، زبان عربی معاصر و زبان فارسی پرداخته است. کتاب «مطالعه قرآن به منزله اثری ادبی» شامل ده مقاله است با عنوان‌های: قرآن به منزله‌ی اثری ادبی، ویژگی‌ها و مولفه‌های زبانی قرآن کریم، سوره به منزله کلیت، طنز و شوخ‌طبعی در قرآن، گفت‌وگو در قرآن، کنایه در قرآن، فنون و صنایع ادبی در قرآن، سازگان زبان‌شناختی قرآن، زنجیرمندی مفهومی و بافتی در گفتمان قرآنی، در باب تنوع سبک‌شناختی در ژانر قرآنی. از بین این مقالات، مقاله‌های سازگان زبان‌شناختی قرآن، زنجیرمندی مفهومی و بافتی در گفتمان قرآنی و در باب تنوع سبک‌شناختی در ژانر قرآنی نوشته حسین عبدالرئوف و باقی مقالات نوشته مستنصر میر هستند. در مقدمه مترجم در معرفی هر یک از این مقالات آمده است: «میر در مقاله‌ی اول به برخی جنبه‌های ادبی قرآن از قبیل واژه‌گزینی، تصویر و تصویرپردازی؛ ایهام و کنایه؛ شخصیت و شخصیت‌پردازی و نقش مکالمه نگاهی می‌اندازد. در مقاله‌ی دوم، قرآن را به‌منزله‌ی کتابی مبین بررسی کرده و به ویژگی‌های بلاغی قرآن از جمله تشبیه، تمثیل و استعاره و سایر وجوه ادبی قرآن اشاره می‌کند. میر در مقاله سوم سوره را به‌منزله‌ی کلیتی منسجم در نظر می‌گیرد. این نوشته چهار بخش دارد:
بخش اول پیش‌زمینه‌ی تاریخیِ کوتاهی از موضوع ارائه می‌دهد.
بخش دوم از وجوه متمایز آثار شش مفسر جدید قرآن گزارشی تشریحی ارائه می‌دهد.
بخش سوم نیز گزارش تشریحی دوم را تجزیه و تحلیل می‌کند.
بخش پایانی نیز به توضیحاتی کلی اختصاص دارد. مقاله چهارم، مولفه‌ی شوخ‌طبعی را در قرآن پی می‌گیرد و برخی پاره‌های قرآن از جمله داستان‌ موسی و جوان همراه او را از مصادیق طنز در قرآن معرفی می‌کند.
مقاله پنجم، نقش دیالوگ را در قرآن بررسی می‌کند. میر ابتدا از مسایل نظری مکالمه ذکر به میان می‌آورد. سپس، گونه‌شناسی مکالمه‌های قرآنی را در بخش سوم بررسی و ساختار کلی مکالمه را در قرآن تبیین می‌کند. و در بخش چهارم نمونه‌هایی چند از مکالمه‌های قرآن را بررسی و تحلیل می‌کند. مقاله ششم، نقش عنصر کنایه را در سوره یوسف بررسی می‌کند. در این سوره پیام غالب این است: خداوند هرآنچه خواهد انجام دهد و میل و اراده او پیروز است. و مقاله هفتم، سوره‌ی یوسف را به منزله‌ی داستانی منسجم در نظر گرفته و عناصر آن را از قبیل طرح، پی‌رنگ، شخصیت‌پردازی و غیره بررسی می‌کند. مقاله هشتم نیز برخی فنون و صنایع را در قرآن بررسی می‌کند. حسین عبدالرئوف - استاد عراقی‌الاصل دانشگاه لیدز انگلستان - در مقالات خود که در پاره‌ای از موارد بحثی یکسان را با زبانی متفاوت بیان می‌کنند؛ عمدتا به بحث کاربردشناسی، سبک‌شناسی و گفتمان‌کاوی قرآن می‌پردازد. کاربردشناسی زبان، بررسی معنای جملات در فضایی است که جمله‌های زبان در آن تولید می‌شوند. این فضا می‌تواند محیط برون‌زبانی باشد. یا متنی باشد که به صورت مجموعه‌ای از جمله‌های زبان پیش و پس از هر جمله آمده است. درک بسیاری از آیات و سوره‌های قرآنی به این دو محیط برون/ درون‌زبانی بستگی دارند. گفتمان نیز قواعد و قراردادهای حاکم بر کاربرد زبان در کلام مرتبط پیوسته معنی‌دار بالاتر از جمله است. به تعبیری دیگر، چگونه جملات به هم می‌پیوندند تا سخن معنی‌دار پیوسته‌ای را تشکیل دهند.»بخشی از مقدمه مترجم نیز به معرفی نویسندگان کتاب اختصاص یافته است. دکتر مستنصر میر متولد 1949 در پاکستان و دارای مدارک کارشناسی و کارشناسی ارشد در رشته زبان و ادبیات انگلیسی از کالج دولتی دانشگاه پنجاب لاهور است. او همچنین با نوشتن رساله «انسجام در قرآن» مدرک دکتری خود را از دانشگاه میشیگان دریافت کرده است. حسین عبدالرئوف استاد عراقی‌الاصل دانشگاه لیدز انگلستان است. او تاکنون مقاله‌ها و کتاب‌هایی را درباره قرآن منتشر کرده که مهم‌ترین آن‌ها در کتاب «مطالعه قرآن به منزله اثری ادبی» آمده است. کتاب «سبک‌شناسی قرآنی» که آن را هم ابوالفضل حری به فارسی ترجمه کرده، از جمله کتاب‌های حسین عبدالرئوف است.

ماني سپهري: «مطالعه قرآن به منزله اثری ادبی» گزیده مقالاتی است از مستنصر میر و حسین عبدالرئوف که به ترجمه ابوالفضل حری در نشر نیلوفر تجدیدچاپ شده است. در این کتاب، قرآن با رویکردهای زبانی - سبک‌شناختی مورد مطالعه قرار گرفته است. مترجم در بخشی از مقدمه خود بر ترجمه فارسی این کتاب تاکید می‌کند که مطالعه قرآن از این منظر به معنای نادیده‌گرفتن اصول دینی، اخلاقی، فقهی، مدنی و دیگر اصول معنوی قرآن نیست و در مقالات این کتاب به قرآن به‌منزله اثری نگریسته شده که در آن «جنبه‌ی دین‌شناختی کلام خداوند و جنبه‌‌ی ادبی آن بر هم نقش شده است و این امر ازآن‌روست که قرآن برای بیان آموزه‌های دین‌شناختی و هدایتی خود از ویژگی‌های ادبی و زبانی و به‌ویژه علوم قرآنی از قبیل علوم معانی و بدیع بهره‌ی وافی و کافی برده است.»
مترجم در این مقدمه در توضیح منظور نویسندگان کتاب از مطالعه قرآن به‌منزله اثری ادبی می‌نویسد: «درواقع، هنگامی که از قرآن به منزله‌ی اثری ادبی سخن به میان می‌آوریم؛ منظور کلیتی منسجم و یکپارچه است که تمام آیات و سوره‌های آن در ارتباط انداموار با یکدیگر و با سایر آیات و سوره‌های پس و پیش خود قرار دارند و ازاین‌رو، ضروری است که در بررسی آیات و سوره‌ها علاوه بر بافت برون‌زبانی و سیاق بیرونی آیات که از آن به شان نزول یاد می‌کنند؛ به بافت درون‌زبانی و مناسبات بیناآیه‌ای و بیناسوره‌ای نیز توجه شود. این رویکرد کلیت‌نگر به قرآن که در بلاغت قرآنی از آن به نظم و انسجام و تناسب آیات با یکدیگر یاد می‌کنند؛ قرآن را اثری منسجم در نظر می‌گیرد که نظم و نسقی استوار بر اجزای آن حاکم است...» مترجم در بخشی دیگر از این مقدمه به «قرآن‌پژوهی در گذشته و حال» پرداخته است. او در این بخش به قرآن‌پژوهی در زبان عربی کلاسیک، زبان عربی معاصر و زبان فارسی پرداخته است. کتاب «مطالعه قرآن به منزله اثری ادبی» شامل ده مقاله است با عنوان‌های: قرآن به منزله‌ی اثری ادبی، ویژگی‌ها و مولفه‌های زبانی قرآن کریم، سوره به منزله کلیت، طنز و شوخ‌طبعی در قرآن، گفت‌وگو در قرآن، کنایه در قرآن، فنون و صنایع ادبی در قرآن، سازگان زبان‌شناختی قرآن، زنجیرمندی مفهومی و بافتی در گفتمان قرآنی، در باب تنوع سبک‌شناختی در ژانر قرآنی. از بین این مقالات، مقاله‌های سازگان زبان‌شناختی قرآن، زنجیرمندی مفهومی و بافتی در گفتمان قرآنی و در باب تنوع سبک‌شناختی در ژانر قرآنی نوشته حسین عبدالرئوف و باقی مقالات نوشته مستنصر میر هستند. در مقدمه مترجم در معرفی هر یک از این مقالات آمده است: «میر در مقاله‌ی اول به برخی جنبه‌های ادبی قرآن از قبیل واژه‌گزینی، تصویر و تصویرپردازی؛ ایهام و کنایه؛ شخصیت و شخصیت‌پردازی و نقش مکالمه نگاهی می‌اندازد. در مقاله‌ی دوم، قرآن را به‌منزله‌ی کتابی مبین بررسی کرده و به ویژگی‌های بلاغی قرآن از جمله تشبیه، تمثیل و استعاره و سایر وجوه ادبی قرآن اشاره می‌کند. میر در مقاله سوم سوره را به‌منزله‌ی کلیتی منسجم در نظر می‌گیرد. این نوشته چهار بخش دارد:
بخش اول پیش‌زمینه‌ی تاریخیِ کوتاهی از موضوع ارائه می‌دهد.
بخش دوم از وجوه متمایز آثار شش مفسر جدید قرآن گزارشی تشریحی ارائه می‌دهد.
بخش سوم نیز گزارش تشریحی دوم را تجزیه و تحلیل می‌کند.
بخش پایانی نیز به توضیحاتی کلی اختصاص دارد. مقاله چهارم، مولفه‌ی شوخ‌طبعی را در قرآن پی می‌گیرد و برخی پاره‌های قرآن از جمله داستان‌ موسی و جوان همراه او را از مصادیق طنز در قرآن معرفی می‌کند.
مقاله پنجم، نقش دیالوگ را در قرآن بررسی می‌کند. میر ابتدا از مسایل نظری مکالمه ذکر به میان می‌آورد. سپس، گونه‌شناسی مکالمه‌های قرآنی را در بخش سوم بررسی و ساختار کلی مکالمه را در قرآن تبیین می‌کند. و در بخش چهارم نمونه‌هایی چند از مکالمه‌های قرآن را بررسی و تحلیل می‌کند. مقاله ششم، نقش عنصر کنایه را در سوره یوسف بررسی می‌کند. در این سوره پیام غالب این است: خداوند هرآنچه خواهد انجام دهد و میل و اراده او پیروز است. و مقاله هفتم، سوره‌ی یوسف را به منزله‌ی داستانی منسجم در نظر گرفته و عناصر آن را از قبیل طرح، پی‌رنگ، شخصیت‌پردازی و غیره بررسی می‌کند. مقاله هشتم نیز برخی فنون و صنایع را در قرآن بررسی می‌کند. حسین عبدالرئوف - استاد عراقی‌الاصل دانشگاه لیدز انگلستان - در مقالات خود که در پاره‌ای از موارد بحثی یکسان را با زبانی متفاوت بیان می‌کنند؛ عمدتا به بحث کاربردشناسی، سبک‌شناسی و گفتمان‌کاوی قرآن می‌پردازد. کاربردشناسی زبان، بررسی معنای جملات در فضایی است که جمله‌های زبان در آن تولید می‌شوند. این فضا می‌تواند محیط برون‌زبانی باشد. یا متنی باشد که به صورت مجموعه‌ای از جمله‌های زبان پیش و پس از هر جمله آمده است. درک بسیاری از آیات و سوره‌های قرآنی به این دو محیط برون/ درون‌زبانی بستگی دارند. گفتمان نیز قواعد و قراردادهای حاکم بر کاربرد زبان در کلام مرتبط پیوسته معنی‌دار بالاتر از جمله است. به تعبیری دیگر، چگونه جملات به هم می‌پیوندند تا سخن معنی‌دار پیوسته‌ای را تشکیل دهند.»بخشی از مقدمه مترجم نیز به معرفی نویسندگان کتاب اختصاص یافته است. دکتر مستنصر میر متولد 1949 در پاکستان و دارای مدارک کارشناسی و کارشناسی ارشد در رشته زبان و ادبیات انگلیسی از کالج دولتی دانشگاه پنجاب لاهور است. او همچنین با نوشتن رساله «انسجام در قرآن» مدرک دکتری خود را از دانشگاه میشیگان دریافت کرده است. حسین عبدالرئوف استاد عراقی‌الاصل دانشگاه لیدز انگلستان است. او تاکنون مقاله‌ها و کتاب‌هایی را درباره قرآن منتشر کرده که مهم‌ترین آن‌ها در کتاب «مطالعه قرآن به منزله اثری ادبی» آمده است. کتاب «سبک‌شناسی قرآنی» که آن را هم ابوالفضل حری به فارسی ترجمه کرده، از جمله کتاب‌های حسین عبدالرئوف است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.