|

سپاسگزارم ماتریوشکا

احمد طالبی‌نژاد

نمایشی که به دلیل نوع اجرایش یعنی تنها یک بازیگر در 40 نقش، می‌توانست به اجرائی کسالت‌بار و شبیه به نمایش‌نامه‌خوانی تبدیل شود، به دلیل خلاقیت و توانایی‌های بالقوه هنرمندی قدرنادیده -پارسا پیروزفر- به یکی از ناب‌ترین تجربه‌های نمایشی در سال‌های اخیر تبدیل شده است. در همین آغاز به یک نکته حاشیه‌ای اشاره کنم. پیروزفر با سریال پرطرفدار «در پناه تو» به‌عنوان بازیگری خوش‌سیما معرفی شد و به‌شدت مورد توجه قرار گرفت. تا آن حد که سازندگان سریال بنا بر تشخیص اولیای تلویزیون که نگران بودند مبادا این جوان باعث برخی انحراف‌ها در جامعه شود، به‌مرور از نقش او کاستند و در حاشیه قرارش دادند. اما او دیگر به محبوبیتی رسیده بود که نمی‌شد رهایش کرد. کمال تبریزی نقش اول فیلم شیدا را به او سپرد و کارگردانان دیگری که به سراغش رفتند، اما پارسا پیروزفر در سینما بخت خوشی نداشت و البته سفر چندساله او به خارج از کشور هم مزید بر علت شد و نسل دیگری از زیبارویان از راه رسیدند و او وقتی بازگشت که سینما و تلویزیون به ویترین ماکن‌های بی‌استعداد تبدیل شده بود. بنابر این چاره‌ای ندید جز اینکه به تئاتر پناه ببرد و درست هم تشخیص داده بود. چون او هم به‌عنوان بازیگر و هم کارگردان، در صحنه بسیار موفق‌تر از سینما و تلویزیون است. البته من فقط دو کار از او دیده‌ام نخست «سنگ‌ها در جیب‌هایش» نوشته مری جونز که سال 92 به اجرا در آمد و ماتریوشکا که اکنون در سالن ناظرزاده مجموعه ایرانشهر بر صحنه است؛ یک تجربه حیرت‌آور نمایشی؛ تلفیقی از هشت داستان کوتاه آنتوان چخوف که به وسیله خود پیروزفر به متنی اپیزودیک اما به‌هم‌پیوسته و تودرتو تبدیل شده، درست مثل عروسک‌های روسی که از چوب درخت زیر فون ساخته می‌شوند و در دل هم قرار می‌گیرند. یک کل واحد اما جزءجزء؛ با نام ماتریوشکا. در اصل ماتریوشکا نام دختران است و حرف «ک» در آن علامت تصغیر است به معنای دختر کوچولو. ولی آنچه بیشتر مورد نظر پیروزفر بوده، همان اشاره نخست است. یعنی ماجرا‌هایی که از دل هم بیرون می‌آیند. بن‌مایه این داستانک‌ها، نقد موقعیت خرده‌بورژوای شهری در سازوکار اداری است. بوروکرات‌های حقیری که از سر ترس عادت‌شده، گاه خود را به آب و آتش می‌زنند تا بندگی خود را به اربابان یا رؤسای خود ثابت کنند. در نخستین اپیزود از هشت اپیزود این نمایش ما با کارمند دون‌پایه یک نهاد نظامی/اداری روبه‌روییم که هنگام دیدن یک اپرا، با عطسه‌ای ناخواسته، کله‌کچل ژنرال فرمانده‌شان را که در ردیف جلو نشسته، خیس می‌کند و برای اثبات اینکه این اتفاق عمدی نبوده، تا آستانه مرگ و ویرانی پیش می‌رود. در اپیزود دوم، یک کارمند ساده، به دلیل تصادف ناخواسته با گاری، زخمی می‌شود و روزنامه‌ای عکس و تفصیلات این ماجرا را چاپ می‌کند و باعث شهرت او در سرا سر روسیه می‌شود. برای این کارمند دون‌پایه زخم و درد ناشی از تصادف اهمیتی ندارد. او از اینکه یک‌شبه معروف شده به خود می‌بالد. در سومین بخش شاهدیم که چگونه در سیستم قضائی روسیه در برخورد با یک ماجرای ساده، قضاوت‌های قاضی بنا بر مصلحت پی‌درپی تغییر می‌کند. آدم یاد دیالوگ قاضی شارح در سریال سربداران می‌افتد، آنجا که می‌گوید: قضاوت سهل است، به شرط آنکه قاضی بداند حاکم چه می‌خواهد «بقیه بخش‌ها هم از همین جنس و قماش هستند و در هر اپیزود یک یا دو تا از شخصیت‌های ماجرا‌های قبلی حضور دارند؛ داستان‌های کوتاهی درباره زوال اخلاقیات در جامعه‌ای که همه نهاد‌هایش غرق در فساد، تباهی، ترس، ریا و دروغ و دغل هستند. نگاه چخوفی به این مناسبات، همان چیزی است که امروزه در برخی آثار ادبی و نمایشی، به نگرش ابزرودیک معروف شده. یعنی تمسخر واقعیت‌هایی که معلوم نیست تا چه حد جدی‌اند و تا چه حد مسخره و جفنگ. گفتم این نمایش می‌توانست شبیه یک جلسه نزدیک به دوساعته نمایش‌نامه‌خوانی باشد که این روز‌ها رواج گسترده‌ای پیدا کرده به‌ هزار و یک دلیل که جای بحثش اینجا نیست. اما کارگردانی خلاقانه پیروزفر هم در ایجاد میزانسن‌های گویا و در عین حال ساده و هم استفاده نمادین از دکور و ابزار صحنه، آن را به نمایشی پر تحرک و تصویری بدل کرده است. یک میز و صندلی تحریر ساده و یک چوب‌لباسی، تنها ابزار صحنه‌اند و به‌نوعی یادآور شخصیت و تیپ خود چخوف. گریم و چهره و طراحی لباس پیروزفر با آن ریش پروفسوری هم تأکیدی است بر این شباهت. اما آنچه حیرت همه مخاطبان این نمایش را برمی‌انگیزد، بی‌شک بازی درخشان و دشوار او در 40 نقش کاملا متفاوت است. تغییر صدا، لحن، فیگور و حرکت‌های فیزیکی در کسری از ثانیه، تحسین تماشاگر را برای این همه استعداد و خلاقیت برمی‌انگیزد؛ یادآور بازی درخشان خسرو شکیبایی در فصلی از سریال مدرس آنجا که نطق پیچیده و دشوار مدرس را بازی می‌کند. این تکه بیست‌واندی‌دقیقه‌ای شاهکاری است در نقش‌آفرینی. قیاس من ممکن است برای برخی که این اجرا را ندیده‌اند، اغراق‌آمیز جلوه کند اما اگر نمایش را ببینند، متوجه درستی قضاوتم خواهند شد. به هر روی نمایش ماتریوشکا که اجرایش دارد به مرز دویست نزدیک می‌شود، یکی از اتفاق‌های خوب تئاتری در سال ‌جاری است.

نمایشی که به دلیل نوع اجرایش یعنی تنها یک بازیگر در 40 نقش، می‌توانست به اجرائی کسالت‌بار و شبیه به نمایش‌نامه‌خوانی تبدیل شود، به دلیل خلاقیت و توانایی‌های بالقوه هنرمندی قدرنادیده -پارسا پیروزفر- به یکی از ناب‌ترین تجربه‌های نمایشی در سال‌های اخیر تبدیل شده است. در همین آغاز به یک نکته حاشیه‌ای اشاره کنم. پیروزفر با سریال پرطرفدار «در پناه تو» به‌عنوان بازیگری خوش‌سیما معرفی شد و به‌شدت مورد توجه قرار گرفت. تا آن حد که سازندگان سریال بنا بر تشخیص اولیای تلویزیون که نگران بودند مبادا این جوان باعث برخی انحراف‌ها در جامعه شود، به‌مرور از نقش او کاستند و در حاشیه قرارش دادند. اما او دیگر به محبوبیتی رسیده بود که نمی‌شد رهایش کرد. کمال تبریزی نقش اول فیلم شیدا را به او سپرد و کارگردانان دیگری که به سراغش رفتند، اما پارسا پیروزفر در سینما بخت خوشی نداشت و البته سفر چندساله او به خارج از کشور هم مزید بر علت شد و نسل دیگری از زیبارویان از راه رسیدند و او وقتی بازگشت که سینما و تلویزیون به ویترین ماکن‌های بی‌استعداد تبدیل شده بود. بنابر این چاره‌ای ندید جز اینکه به تئاتر پناه ببرد و درست هم تشخیص داده بود. چون او هم به‌عنوان بازیگر و هم کارگردان، در صحنه بسیار موفق‌تر از سینما و تلویزیون است. البته من فقط دو کار از او دیده‌ام نخست «سنگ‌ها در جیب‌هایش» نوشته مری جونز که سال 92 به اجرا در آمد و ماتریوشکا که اکنون در سالن ناظرزاده مجموعه ایرانشهر بر صحنه است؛ یک تجربه حیرت‌آور نمایشی؛ تلفیقی از هشت داستان کوتاه آنتوان چخوف که به وسیله خود پیروزفر به متنی اپیزودیک اما به‌هم‌پیوسته و تودرتو تبدیل شده، درست مثل عروسک‌های روسی که از چوب درخت زیر فون ساخته می‌شوند و در دل هم قرار می‌گیرند. یک کل واحد اما جزءجزء؛ با نام ماتریوشکا. در اصل ماتریوشکا نام دختران است و حرف «ک» در آن علامت تصغیر است به معنای دختر کوچولو. ولی آنچه بیشتر مورد نظر پیروزفر بوده، همان اشاره نخست است. یعنی ماجرا‌هایی که از دل هم بیرون می‌آیند. بن‌مایه این داستانک‌ها، نقد موقعیت خرده‌بورژوای شهری در سازوکار اداری است. بوروکرات‌های حقیری که از سر ترس عادت‌شده، گاه خود را به آب و آتش می‌زنند تا بندگی خود را به اربابان یا رؤسای خود ثابت کنند. در نخستین اپیزود از هشت اپیزود این نمایش ما با کارمند دون‌پایه یک نهاد نظامی/اداری روبه‌روییم که هنگام دیدن یک اپرا، با عطسه‌ای ناخواسته، کله‌کچل ژنرال فرمانده‌شان را که در ردیف جلو نشسته، خیس می‌کند و برای اثبات اینکه این اتفاق عمدی نبوده، تا آستانه مرگ و ویرانی پیش می‌رود. در اپیزود دوم، یک کارمند ساده، به دلیل تصادف ناخواسته با گاری، زخمی می‌شود و روزنامه‌ای عکس و تفصیلات این ماجرا را چاپ می‌کند و باعث شهرت او در سرا سر روسیه می‌شود. برای این کارمند دون‌پایه زخم و درد ناشی از تصادف اهمیتی ندارد. او از اینکه یک‌شبه معروف شده به خود می‌بالد. در سومین بخش شاهدیم که چگونه در سیستم قضائی روسیه در برخورد با یک ماجرای ساده، قضاوت‌های قاضی بنا بر مصلحت پی‌درپی تغییر می‌کند. آدم یاد دیالوگ قاضی شارح در سریال سربداران می‌افتد، آنجا که می‌گوید: قضاوت سهل است، به شرط آنکه قاضی بداند حاکم چه می‌خواهد «بقیه بخش‌ها هم از همین جنس و قماش هستند و در هر اپیزود یک یا دو تا از شخصیت‌های ماجرا‌های قبلی حضور دارند؛ داستان‌های کوتاهی درباره زوال اخلاقیات در جامعه‌ای که همه نهاد‌هایش غرق در فساد، تباهی، ترس، ریا و دروغ و دغل هستند. نگاه چخوفی به این مناسبات، همان چیزی است که امروزه در برخی آثار ادبی و نمایشی، به نگرش ابزرودیک معروف شده. یعنی تمسخر واقعیت‌هایی که معلوم نیست تا چه حد جدی‌اند و تا چه حد مسخره و جفنگ. گفتم این نمایش می‌توانست شبیه یک جلسه نزدیک به دوساعته نمایش‌نامه‌خوانی باشد که این روز‌ها رواج گسترده‌ای پیدا کرده به‌ هزار و یک دلیل که جای بحثش اینجا نیست. اما کارگردانی خلاقانه پیروزفر هم در ایجاد میزانسن‌های گویا و در عین حال ساده و هم استفاده نمادین از دکور و ابزار صحنه، آن را به نمایشی پر تحرک و تصویری بدل کرده است. یک میز و صندلی تحریر ساده و یک چوب‌لباسی، تنها ابزار صحنه‌اند و به‌نوعی یادآور شخصیت و تیپ خود چخوف. گریم و چهره و طراحی لباس پیروزفر با آن ریش پروفسوری هم تأکیدی است بر این شباهت. اما آنچه حیرت همه مخاطبان این نمایش را برمی‌انگیزد، بی‌شک بازی درخشان و دشوار او در 40 نقش کاملا متفاوت است. تغییر صدا، لحن، فیگور و حرکت‌های فیزیکی در کسری از ثانیه، تحسین تماشاگر را برای این همه استعداد و خلاقیت برمی‌انگیزد؛ یادآور بازی درخشان خسرو شکیبایی در فصلی از سریال مدرس آنجا که نطق پیچیده و دشوار مدرس را بازی می‌کند. این تکه بیست‌واندی‌دقیقه‌ای شاهکاری است در نقش‌آفرینی. قیاس من ممکن است برای برخی که این اجرا را ندیده‌اند، اغراق‌آمیز جلوه کند اما اگر نمایش را ببینند، متوجه درستی قضاوتم خواهند شد. به هر روی نمایش ماتریوشکا که اجرایش دارد به مرز دویست نزدیک می‌شود، یکی از اتفاق‌های خوب تئاتری در سال ‌جاری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.