تقدسزدایی از عشق
احسان مقدسی
«شهرزاد» سریالی است درباره «عشق»، اما برخلاف بسیاری از قصهها و افسانههای آشنا در این سریال شخصیتهای منفی - مانند بزرگآقا، قباد، سرهنگ تیموری و نصرت - هم عاشق میشوند و فرصت ابراز آن را پیدا میکنند. در «شهرزاد» نه عشاق مقدسند و نه حتی خود عشق. «شهرزاد» فیلمی است درباره تقدسزدایی از عشاق و آشناییزدایی از مفهوم عشق. «عشق» از سرهنگ تیموری، قباد و بزرگآقا انسانهای بهتری نمیسازد، آنها بیرحمی درونشان را وارد روابط عشقیشان هم میکنند. عشق تغییرشان نمیدهد و مهرورزی، آنها را به بهشت روایی عشاق افسانهای وارد نمیکند. شخصیتها در مقابل ناملایماتی که عشق با خود بههمراه میآورد «انسان» میمانند، حتی ازخودگذشتگیشان - مانند پشتکردن شهرزاد به فرهاد در سری اول- نه از روی انصاف که از روی استیصال است. شخصیتها زمانی که مقابل سرنوشت قیام میکنند، میبازند. حتی اگر بیمحابا به همدیگر عشق بورزند، از جان بگذرند و در مقابل گلوله سینه سپر کنند، (مانند آذر در سری اول) در چنگال سرنوشتی تراژیک اسیرند. تراژدی به معنای یونانی آن: بشر را فراری از دست سرنوشت محتومش نیست. کاراکترها تا زمانی که با این سرنوشت کنار آیند به زندگی ادامه میدهند، اما اگر مقابل آن بایستند فاجعه آغاز میشود. چنین است که شهرزاد تسلیم خواست بزرگآقا میشود و به زندگی ادامه میدهد، اما بابک - در مثلت عشقی مریم، سرهنگ تیموری و بابک- مقابل آن قیام میکند و خود و معشوقهاش را به دامان مرگ میکشاند. «عشق» انسانها را تغییر نمیدهد، اما مقابل خود و جهانی که ساختهاند قرار میدهد؛ نبردی بیامان با خود. عشق هست، کسی پرسشی از ماهیت آن ندارد، مسئله «عشق» نیست. مسئله - پروبلم- «انسان» است. کاراکترهایی - مانند قباد و فرهاد- که عاشقند، اما جایی فراموش میکنند برای چه میجنگند و کسی نمیپرسد که رنج فرهاد حالا که شهرزاد را در کنار خود دارد از چیست یا قباد را به چه کار خواهد آمد تن شهرزاد که چنین از او زخم میخورد؟ کالبد شخصیت «شهرزاد» آینه تمامنمای نبرد خونین انسان است با خود برای هیچ؛ رنجی وجودی؛ عشقی که حتی قباد، بزرگآقا، سرهنگ تیموری، شاپور و نصرت را از یاد نمیبرد و به دیار تمام کاراکترهای منفی تاریخ سینما و قبرستان نفرت ما (تماشاگران) تبعید نمیکند. آنها دل دارند، خواب میبینند، رنج میکشند، اشک میریزند، عشق قباد به شهرزاد کمتر از عشق فرهاد به او نیست. «عشق» آنها را داوری نمیکند، روایت میکند تا چرخه جلاد- قربانی بشود قربانی- قربانی. قربانیان اسیر در مناسبات قدرت، اسیر در خود، اسیر سرنوشت، اسیر زبان، اسیر شهر، پول، نام، در کار رنج یکدیگر. «عشق» در شهرزاد راوی خسران است؛ راوی خسران جهانی در حال پوسیدن. فرهاد و قباد با هم در کشتیای نشستهاند که اسیر گرداب شده. خوب و بد - همه عاشق، عشقشان همه دوستداشتنی- در فیلمی کنار هم نشانده شدهاند تا آینه تمامنمای جهانی باشند که خود آن را ساختهاند، شهرزاد از جامعهای که بزرگآقا تکصدای غالب آن است، راوی شربتی که ثمن معامله میان قباد تازه بهتختنشسته و شاپور میشود برای تجارت افیون، آذری که قربانی حزبی است که انسان را فراموش کرده و بابکی که تیر رئیس شهربانیای که در جهانی ایدهآل باید حافظ جان و ناموس انسانها باشد در سینهاش مینشیند. «عشق» در شهرزاد برای جنگ آمده، سادهلوح نیست. «عشق» مفعول روابط ما و مغفول از آنچه در اطرافمان میگذرد نیست، از انسان آزاد است، رنجور هست، اما بیتاریخ و بیشناسنامه نیست، بیسرزمین نیست، ساکن تهران است. چه دوست داشته باشیم، چه نه، پای عشاق «شهرزاد» در زمین فرورفته؛ همین زمینی که در آن زندگی میکنیم. عشق، شخصیتها را نجات نمیدهد، اما رنج درونشان را آشکار میکند، پاسخ نیست، اما پرسش را شفافتر میکند؛ پرسشی وجودی از مناسبات قدرتی - از بزرگآقا گرفته تا هیئت مدیره- که عشاق را زمینگیر میخواهند. «شهرزاد» نقاب از چهره این مناسبات برمیدارد. آنها همدست رنجی تحمیلی هستند که میبریم. قهرمان سریال، با این عوامل کنار میآید تا دست پنهانشان را در آشوب درونیمان رو کند. عشق شهرزاد ما - تماشاگران- را نیز مانند فرهاد از چنگال فاجعه و تاریخ نجات نمیدهد. ما نیز مانند کاراکترهای شهرزاد به زندگی خود ادامه میدهیم و این چرخه بر سیاق معمول میچرخد.
«شهرزاد» سریالی است درباره «عشق»، اما برخلاف بسیاری از قصهها و افسانههای آشنا در این سریال شخصیتهای منفی - مانند بزرگآقا، قباد، سرهنگ تیموری و نصرت - هم عاشق میشوند و فرصت ابراز آن را پیدا میکنند. در «شهرزاد» نه عشاق مقدسند و نه حتی خود عشق. «شهرزاد» فیلمی است درباره تقدسزدایی از عشاق و آشناییزدایی از مفهوم عشق. «عشق» از سرهنگ تیموری، قباد و بزرگآقا انسانهای بهتری نمیسازد، آنها بیرحمی درونشان را وارد روابط عشقیشان هم میکنند. عشق تغییرشان نمیدهد و مهرورزی، آنها را به بهشت روایی عشاق افسانهای وارد نمیکند. شخصیتها در مقابل ناملایماتی که عشق با خود بههمراه میآورد «انسان» میمانند، حتی ازخودگذشتگیشان - مانند پشتکردن شهرزاد به فرهاد در سری اول- نه از روی انصاف که از روی استیصال است. شخصیتها زمانی که مقابل سرنوشت قیام میکنند، میبازند. حتی اگر بیمحابا به همدیگر عشق بورزند، از جان بگذرند و در مقابل گلوله سینه سپر کنند، (مانند آذر در سری اول) در چنگال سرنوشتی تراژیک اسیرند. تراژدی به معنای یونانی آن: بشر را فراری از دست سرنوشت محتومش نیست. کاراکترها تا زمانی که با این سرنوشت کنار آیند به زندگی ادامه میدهند، اما اگر مقابل آن بایستند فاجعه آغاز میشود. چنین است که شهرزاد تسلیم خواست بزرگآقا میشود و به زندگی ادامه میدهد، اما بابک - در مثلت عشقی مریم، سرهنگ تیموری و بابک- مقابل آن قیام میکند و خود و معشوقهاش را به دامان مرگ میکشاند. «عشق» انسانها را تغییر نمیدهد، اما مقابل خود و جهانی که ساختهاند قرار میدهد؛ نبردی بیامان با خود. عشق هست، کسی پرسشی از ماهیت آن ندارد، مسئله «عشق» نیست. مسئله - پروبلم- «انسان» است. کاراکترهایی - مانند قباد و فرهاد- که عاشقند، اما جایی فراموش میکنند برای چه میجنگند و کسی نمیپرسد که رنج فرهاد حالا که شهرزاد را در کنار خود دارد از چیست یا قباد را به چه کار خواهد آمد تن شهرزاد که چنین از او زخم میخورد؟ کالبد شخصیت «شهرزاد» آینه تمامنمای نبرد خونین انسان است با خود برای هیچ؛ رنجی وجودی؛ عشقی که حتی قباد، بزرگآقا، سرهنگ تیموری، شاپور و نصرت را از یاد نمیبرد و به دیار تمام کاراکترهای منفی تاریخ سینما و قبرستان نفرت ما (تماشاگران) تبعید نمیکند. آنها دل دارند، خواب میبینند، رنج میکشند، اشک میریزند، عشق قباد به شهرزاد کمتر از عشق فرهاد به او نیست. «عشق» آنها را داوری نمیکند، روایت میکند تا چرخه جلاد- قربانی بشود قربانی- قربانی. قربانیان اسیر در مناسبات قدرت، اسیر در خود، اسیر سرنوشت، اسیر زبان، اسیر شهر، پول، نام، در کار رنج یکدیگر. «عشق» در شهرزاد راوی خسران است؛ راوی خسران جهانی در حال پوسیدن. فرهاد و قباد با هم در کشتیای نشستهاند که اسیر گرداب شده. خوب و بد - همه عاشق، عشقشان همه دوستداشتنی- در فیلمی کنار هم نشانده شدهاند تا آینه تمامنمای جهانی باشند که خود آن را ساختهاند، شهرزاد از جامعهای که بزرگآقا تکصدای غالب آن است، راوی شربتی که ثمن معامله میان قباد تازه بهتختنشسته و شاپور میشود برای تجارت افیون، آذری که قربانی حزبی است که انسان را فراموش کرده و بابکی که تیر رئیس شهربانیای که در جهانی ایدهآل باید حافظ جان و ناموس انسانها باشد در سینهاش مینشیند. «عشق» در شهرزاد برای جنگ آمده، سادهلوح نیست. «عشق» مفعول روابط ما و مغفول از آنچه در اطرافمان میگذرد نیست، از انسان آزاد است، رنجور هست، اما بیتاریخ و بیشناسنامه نیست، بیسرزمین نیست، ساکن تهران است. چه دوست داشته باشیم، چه نه، پای عشاق «شهرزاد» در زمین فرورفته؛ همین زمینی که در آن زندگی میکنیم. عشق، شخصیتها را نجات نمیدهد، اما رنج درونشان را آشکار میکند، پاسخ نیست، اما پرسش را شفافتر میکند؛ پرسشی وجودی از مناسبات قدرتی - از بزرگآقا گرفته تا هیئت مدیره- که عشاق را زمینگیر میخواهند. «شهرزاد» نقاب از چهره این مناسبات برمیدارد. آنها همدست رنجی تحمیلی هستند که میبریم. قهرمان سریال، با این عوامل کنار میآید تا دست پنهانشان را در آشوب درونیمان رو کند. عشق شهرزاد ما - تماشاگران- را نیز مانند فرهاد از چنگال فاجعه و تاریخ نجات نمیدهد. ما نیز مانند کاراکترهای شهرزاد به زندگی خود ادامه میدهیم و این چرخه بر سیاق معمول میچرخد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.