|

«خانه تنبور»، منزلگه توسعه

بهروز مرباغی

من معمار هستم. بهروز مرباغی. نگاه خودم را به واقعه مبارکِ افتتاحِ خانه تنبور در روستای بان‌زلان دالاهو کرمانشاه دارم. از اینجا شروع می‌کنم: در سال‌های اول سده شمسی فعلی، مثلا 80 سال پیش، حدود 20 درصد مردم ایران در شهرها زندگی می‌کردند، الان، برعکس، ساکنان روستا حدود 26 درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند. هجوم روستاییان به شهرها، بلاوقفه، ادامه دارد و به باور من ادامه خواهد داشت و آیا ما «حق» داریم یا می‌توانیم جلو این حرکت را بگیریم؟
آیا ما شهرنشینان حق داریم به روستا‌نشینان بگوییم شما بمانید در روستا و برای ما گندم و برنج بکارید، ما در شهر بخوریم و برویم سینما و تئاتر؟
آيا حق داریم فرزندان خودمان را به بهترین مدرسه‌ها بفرستیم و بعد روانه دانشگاهشان کنیم، ولی به روستانشینان بگوییم از هوای پاک لذت ببرید و گل‌وبلبل تماشا کنید؟
آنچه که معضل روستا در ایران را حل‌ناشدنی کرده، نگاه غیرواقعی به روستا و روستانشینی است؛ نگاهی بسیار ابتدایی و مثلا نوستالژیک (که نیست). تا صحبت از روستا می‌شود، هوای پاک و سبزی درختان را فریاد می‌کنیم. از صفای روستاییان صحبت می‌کنیم و «خشونت» شهر در برابر آن. بااین‌حال، روستايیان در روستا نمی‌مانند و حاشیه‌نشینی در شهر را به زندگی در روستا ترجیح می‌دهند. این تجربه نیاز به اثبات ندارد.
روستا با چنین حرف و شعارهایی توانمند نمی‌شود. با وام بنیاد مسکن و قرض‌الحسنه جهاد کشاورزی هم چاره نمی‌شود. باید برای روستایی همان حق را قائل باشیم که برای خودمان قائلیم. باید بپذیریم روستایی هم حق دارد مدارج بالای تحصیلی و دانشگاهی را طی کند و از بالاترین خدمات بهداشتی و پزشکی برخوردار باشد.
باید بپذیریم دیدن فیلم در پرده بزرگ نعمتی است که همه‌کس قدر آن را نمی‌داند. باید بپذیریم نشستن در سالن کنسرت و شنیدن نوای ساز از نزدیک نعمت بزرگ شهرنشینی است. باید بپذیریم هرچه شهر و زیستگاه‌ ما بزرگ‌تر و امروزی‌تر باشد، اخلاقیات متمدنانه‌تر و فاخرتر خواهد داشت. باید این اصل مهم را بپذیریم كه در هر جامعه‌ای، هرچه «نیازهای غیرمادی» وسیع‌تر و متنوع‌تر باشد، آن جامعه مدنی‌تر و شهرتر است.
با چنین بدیهیاتی، آیا حق داریم به جمعی از هم‌وطنانمان بگوییم در روستا بمانند و ما در شهر از مواهب جهان مدرن بهره ببریم؟ ولی، بالاخره چه باید کرد؟ زمین و مزرعه را که نمی‌توان تعطیل کرد! کشاورزی را که نمی‌شود تعطیل کرد!
و، خانه تنبور!
خانه تنبور در روستایی از شهرستان دالاهو، از این منظر مهم است که در حوزه مدنیت هنری و فرهنگی، فاصله بین روستا و شهر را کم می‌کند و آنچه که از نظر برنامه‌ریزی شهری و از وجه معماری و شهرسازی اهمیت ویژه دارد، همین است. چندسالی است فریاد می‌زنیم به روستاهای کشور، حداقل به آنهایی که در فاصله اندک از شهرها قرار دارند، نقش فراروستایی بدهیم. کاربری‌ها و فعالیت‌هایی به آنها بدهیم که آنجا را آدرس‌پذیر و شخصیتي قابل‌احترام پیدا کند. حال با مصداق خانه تنبور، اثرات معماری و شهرسازی این حرکت را مرور می‌کنیم.
از امروز به‌بعد، با ابتکار استاد علی‌اکبر مرادی، آنانی که می‌خواهند تنبور کار کنند و آموزش ببینند، به این روستا خواهند آمد، نه همه‌شان، تعدادی‌شان. در بنای زیبایی که معمار خوش‌فکر، بهروز بیات، ساخته، آموزش خواهند دید. این هنرآموزان، جا برای اسکان و اقامت می‌خواهند. دکان و بازارچه‌ای لازم دارند برای رفع نیازهای عادی زندگی. کم‌کم، حتما، در میانشان پیدا خواهد شد کسانی‌ که بخواهند در همین روستا بمانند. روستا برای این مردم و برای آشنایان آنها آدرس‌پذیر می‌شود.
علاوه‌بر‌آن، با آمدن کسانی از جاهای مختلف به این روستا، بده‌بستان واقعی فرهنگی ایجاد می‌شود، بخل و حسد و خاله‌زنک‌بازی کم می‌شود. آدم‌ها خود را در مقیاسی بالاتر از روستا تصور و شخصیت تازه‌ای پیدا می‌کنند.
در چنین حالتی است که میل به ماندن در روستا پیدا می‌شود، چون روستا مکان دست‌دوم زندگی نیست. بان‌زلان، الان، جایی است که از نقاط مختلف کشور برای اقامتی کوتاه یا موقت به آنجا می‌آیند. پس جای ماندن است.
این نمونه و مصداق، می‌تواند الگویی باشد برای تحقق فرضیه‌ای که چندسالی است در میان شهرسازان و معماران مطرح است؛ توانمندسازی روستا، نه کمک و اعانه به روستایی. مایلم مثالی بزنم.
در قوس جنوب شهر سمنان 9 روستا قرار دارد؛ از نوکلاته در شرق شروع می‌شود، از صوفی‌آباد (مدفن شیخ علاءالدوله) و دلازیان و بیابانک می‌گذرد و پس از نظامی و اسدآباد به لاسجرد می‌رسد. فاصله این روستاها از مرکز شهر سمنان، بین پنج (از روستای حسین‌آباد) تا 35 (از لاسجرد) کیلومتر است. قرارگیری‌شان درست مثل این است که سمنان خورشیدی است در میانه و اینها قمرهایی در اطراف آن. یک منظومه. فاصله‌ها اندک. تصور کنید فاصله مرکز تهران؛ مثلا چهارراه ولیعصر تا شهرری یا نیاوران، چندبرابر فاصله متوسط این روستاها از مرکز سمنان است. چرا در هیچ‌یک از این روستاها هیچ فعالیت نشانه‌پذیري نیست؟ مثلا چرا تشکیلات سازمان میراث فرهنگی سمنان در بیابانک یا صوفی‌آباد نیست؟ چرا اداره ‌کل جهاد کشاورزی در اسدآباد (پایلوت کشت مدرن) نیست؟ چرا فرمانداری در روستای حسین‌آباد نیست؟
من، به‌عمد از سازمان‌های حاکمیتی و دولتی نام بردم، ولی می‌شود سازمان‌ها و نهادهای بسیاری را نام برد که می‌توانند در این روستاها مستقر شوند و چراغ روستا را روشن نگه دارند. چرا نمی‌شود در دلازیان یا حسین‌آباد زندگی کرد و برای کار به اداره‌ای که در سمنان- با فاصله چندکیلومتر- قرار دارد رفت. آیا زندگی در «خانه» لذت‌بخش‌تر از زندگی در قوطی آپارتمان نیست؟ وقتی این امکان هست، چرا استفاده نمی‌کنیم؟ می‌شود روستاها را بدون تبدیل‌کردنشان به حاشیه‌های فقیر شهری، دارای شخصیت ملی و استانی کرد. حداقل روستاهایی را، نه همه را. آن‌وقت روستایی احساس غربت و دست‌دومی نمی‌کند.
ولی آیا چنین می‌شود؟
ان‌شاءالله که بشود. تا زمانی‌که نمونه‌های مجسمی مثل خانه تنبور پا نگیرند و تجربه‌ای ملموس به‌دست ندهند، سیاست‌سازان و برنامه‌ریزان ما ارزش‌های واقعی روستا را درک نخواهند کرد. تا زمانی‌ که تصمیم‌سازان ما روستاهایی را تبلیغ می‌کنند که خود حاضر نیستند در آنها زندگی کنند، وضع همین است که هست.
خانه تنبور را باید از تأثیری که در تفکر برنامه‌ریزی شهری خواهد گذاشت، هم، نگاه کرد. در این مصداق، یک نکته بسیار مهم دیگر هم وجود دارد: کاملا شخصی، غیردولتی و پس، پایدار است. قدرش را بدانیم.

من معمار هستم. بهروز مرباغی. نگاه خودم را به واقعه مبارکِ افتتاحِ خانه تنبور در روستای بان‌زلان دالاهو کرمانشاه دارم. از اینجا شروع می‌کنم: در سال‌های اول سده شمسی فعلی، مثلا 80 سال پیش، حدود 20 درصد مردم ایران در شهرها زندگی می‌کردند، الان، برعکس، ساکنان روستا حدود 26 درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند. هجوم روستاییان به شهرها، بلاوقفه، ادامه دارد و به باور من ادامه خواهد داشت و آیا ما «حق» داریم یا می‌توانیم جلو این حرکت را بگیریم؟
آیا ما شهرنشینان حق داریم به روستا‌نشینان بگوییم شما بمانید در روستا و برای ما گندم و برنج بکارید، ما در شهر بخوریم و برویم سینما و تئاتر؟
آيا حق داریم فرزندان خودمان را به بهترین مدرسه‌ها بفرستیم و بعد روانه دانشگاهشان کنیم، ولی به روستانشینان بگوییم از هوای پاک لذت ببرید و گل‌وبلبل تماشا کنید؟
آنچه که معضل روستا در ایران را حل‌ناشدنی کرده، نگاه غیرواقعی به روستا و روستانشینی است؛ نگاهی بسیار ابتدایی و مثلا نوستالژیک (که نیست). تا صحبت از روستا می‌شود، هوای پاک و سبزی درختان را فریاد می‌کنیم. از صفای روستاییان صحبت می‌کنیم و «خشونت» شهر در برابر آن. بااین‌حال، روستايیان در روستا نمی‌مانند و حاشیه‌نشینی در شهر را به زندگی در روستا ترجیح می‌دهند. این تجربه نیاز به اثبات ندارد.
روستا با چنین حرف و شعارهایی توانمند نمی‌شود. با وام بنیاد مسکن و قرض‌الحسنه جهاد کشاورزی هم چاره نمی‌شود. باید برای روستایی همان حق را قائل باشیم که برای خودمان قائلیم. باید بپذیریم روستایی هم حق دارد مدارج بالای تحصیلی و دانشگاهی را طی کند و از بالاترین خدمات بهداشتی و پزشکی برخوردار باشد.
باید بپذیریم دیدن فیلم در پرده بزرگ نعمتی است که همه‌کس قدر آن را نمی‌داند. باید بپذیریم نشستن در سالن کنسرت و شنیدن نوای ساز از نزدیک نعمت بزرگ شهرنشینی است. باید بپذیریم هرچه شهر و زیستگاه‌ ما بزرگ‌تر و امروزی‌تر باشد، اخلاقیات متمدنانه‌تر و فاخرتر خواهد داشت. باید این اصل مهم را بپذیریم كه در هر جامعه‌ای، هرچه «نیازهای غیرمادی» وسیع‌تر و متنوع‌تر باشد، آن جامعه مدنی‌تر و شهرتر است.
با چنین بدیهیاتی، آیا حق داریم به جمعی از هم‌وطنانمان بگوییم در روستا بمانند و ما در شهر از مواهب جهان مدرن بهره ببریم؟ ولی، بالاخره چه باید کرد؟ زمین و مزرعه را که نمی‌توان تعطیل کرد! کشاورزی را که نمی‌شود تعطیل کرد!
و، خانه تنبور!
خانه تنبور در روستایی از شهرستان دالاهو، از این منظر مهم است که در حوزه مدنیت هنری و فرهنگی، فاصله بین روستا و شهر را کم می‌کند و آنچه که از نظر برنامه‌ریزی شهری و از وجه معماری و شهرسازی اهمیت ویژه دارد، همین است. چندسالی است فریاد می‌زنیم به روستاهای کشور، حداقل به آنهایی که در فاصله اندک از شهرها قرار دارند، نقش فراروستایی بدهیم. کاربری‌ها و فعالیت‌هایی به آنها بدهیم که آنجا را آدرس‌پذیر و شخصیتي قابل‌احترام پیدا کند. حال با مصداق خانه تنبور، اثرات معماری و شهرسازی این حرکت را مرور می‌کنیم.
از امروز به‌بعد، با ابتکار استاد علی‌اکبر مرادی، آنانی که می‌خواهند تنبور کار کنند و آموزش ببینند، به این روستا خواهند آمد، نه همه‌شان، تعدادی‌شان. در بنای زیبایی که معمار خوش‌فکر، بهروز بیات، ساخته، آموزش خواهند دید. این هنرآموزان، جا برای اسکان و اقامت می‌خواهند. دکان و بازارچه‌ای لازم دارند برای رفع نیازهای عادی زندگی. کم‌کم، حتما، در میانشان پیدا خواهد شد کسانی‌ که بخواهند در همین روستا بمانند. روستا برای این مردم و برای آشنایان آنها آدرس‌پذیر می‌شود.
علاوه‌بر‌آن، با آمدن کسانی از جاهای مختلف به این روستا، بده‌بستان واقعی فرهنگی ایجاد می‌شود، بخل و حسد و خاله‌زنک‌بازی کم می‌شود. آدم‌ها خود را در مقیاسی بالاتر از روستا تصور و شخصیت تازه‌ای پیدا می‌کنند.
در چنین حالتی است که میل به ماندن در روستا پیدا می‌شود، چون روستا مکان دست‌دوم زندگی نیست. بان‌زلان، الان، جایی است که از نقاط مختلف کشور برای اقامتی کوتاه یا موقت به آنجا می‌آیند. پس جای ماندن است.
این نمونه و مصداق، می‌تواند الگویی باشد برای تحقق فرضیه‌ای که چندسالی است در میان شهرسازان و معماران مطرح است؛ توانمندسازی روستا، نه کمک و اعانه به روستایی. مایلم مثالی بزنم.
در قوس جنوب شهر سمنان 9 روستا قرار دارد؛ از نوکلاته در شرق شروع می‌شود، از صوفی‌آباد (مدفن شیخ علاءالدوله) و دلازیان و بیابانک می‌گذرد و پس از نظامی و اسدآباد به لاسجرد می‌رسد. فاصله این روستاها از مرکز شهر سمنان، بین پنج (از روستای حسین‌آباد) تا 35 (از لاسجرد) کیلومتر است. قرارگیری‌شان درست مثل این است که سمنان خورشیدی است در میانه و اینها قمرهایی در اطراف آن. یک منظومه. فاصله‌ها اندک. تصور کنید فاصله مرکز تهران؛ مثلا چهارراه ولیعصر تا شهرری یا نیاوران، چندبرابر فاصله متوسط این روستاها از مرکز سمنان است. چرا در هیچ‌یک از این روستاها هیچ فعالیت نشانه‌پذیري نیست؟ مثلا چرا تشکیلات سازمان میراث فرهنگی سمنان در بیابانک یا صوفی‌آباد نیست؟ چرا اداره ‌کل جهاد کشاورزی در اسدآباد (پایلوت کشت مدرن) نیست؟ چرا فرمانداری در روستای حسین‌آباد نیست؟
من، به‌عمد از سازمان‌های حاکمیتی و دولتی نام بردم، ولی می‌شود سازمان‌ها و نهادهای بسیاری را نام برد که می‌توانند در این روستاها مستقر شوند و چراغ روستا را روشن نگه دارند. چرا نمی‌شود در دلازیان یا حسین‌آباد زندگی کرد و برای کار به اداره‌ای که در سمنان- با فاصله چندکیلومتر- قرار دارد رفت. آیا زندگی در «خانه» لذت‌بخش‌تر از زندگی در قوطی آپارتمان نیست؟ وقتی این امکان هست، چرا استفاده نمی‌کنیم؟ می‌شود روستاها را بدون تبدیل‌کردنشان به حاشیه‌های فقیر شهری، دارای شخصیت ملی و استانی کرد. حداقل روستاهایی را، نه همه را. آن‌وقت روستایی احساس غربت و دست‌دومی نمی‌کند.
ولی آیا چنین می‌شود؟
ان‌شاءالله که بشود. تا زمانی‌که نمونه‌های مجسمی مثل خانه تنبور پا نگیرند و تجربه‌ای ملموس به‌دست ندهند، سیاست‌سازان و برنامه‌ریزان ما ارزش‌های واقعی روستا را درک نخواهند کرد. تا زمانی‌ که تصمیم‌سازان ما روستاهایی را تبلیغ می‌کنند که خود حاضر نیستند در آنها زندگی کنند، وضع همین است که هست.
خانه تنبور را باید از تأثیری که در تفکر برنامه‌ریزی شهری خواهد گذاشت، هم، نگاه کرد. در این مصداق، یک نکته بسیار مهم دیگر هم وجود دارد: کاملا شخصی، غیردولتی و پس، پایدار است. قدرش را بدانیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.