|

شكسپير و خانواده توماس ‌مان

سرگذشت یك خاندان
هاینریش مان و توماس مان از مهم‌ترین نویسندگان ادبیات آلمانی‌زبان قرن بیستم‌اند و امروز هر دو به‌عنوان چهره‌های كلاسیك این ادبیات شناخته می‌شوند. آثار این دو برادر كه هر دو در ابتدای قرن بیستم به عرصه آمدند، تصویری از آلمان پرآشوب سده بیستم به دست می‌دهند. آلمانی كه در آستانه جنگ و سپس برآمدن فاشیسم بود و امروز می‌توان رد بحران زمانه را در آثار این هر دو یافت. اما آن‌طور كه مانفرد فلوگه در كتاب «خانواده توماس مان و قرن بیستم» نشان داده، میراث ادبی خانواده مان فقط محدود به هاینریش و توماس نیست. «خانواده توماس مان و قرن بیستم» به‌تازگی با ترجمه محمود حدادی توسط نشر نیلوفر به‌چاپ رسیده است و جالب این‌كه فلوگه در پیشانی این كتاب نوشته: «برای محمود حدادی در تهران، كه آثار هاینریش مان و توماس مان را به فارسی برمی‌گرداند.» حدادی كه غالبا به ترجمه ادبیات كلاسیك آلمانی‌زبان پرداخته، پیش‌تر آثاری چون «زیردست»، «فرشته آبی» و «عروسی خونین پاریس» را از هاینریش مان؛ و «تریستان و تونیوكروگر» و «مرگ در ونیز» را از توماس مان به فارسی برگردانده بود. حدادی در بخشی از یادداشت ابتدایی‌اش با اشاره به جایگاه و اهمیت هاینریش مان و توماس مان، به فرزندان توماس مان هم اشاره كرده و نوشته: «در این میان فرزندان او نیز به عرصه رسیدند و هر یك به شیوه‌ای راه ادبی پدر و عموی خود را در پیش گرفتند. این امر مقارن بود با حكومت هیتلر و هجرت ناچار این خانواده در آغاز دهه سی. فرار از چنگ دژخیمان نازی اینان را، نظر به آوارگی‌شان از فرانسه تا به چكسلواكی، از سوئیس تا به آمریكا، از انگلستان تا به كانادا، بیش از پیش بدل به چهره‌هایی جهانی كرد. هم در آن حال كه توماس و هاینریش مان اینك با جستار و مقاله‌نویسی به فعالیت ادبی خود رنگی پیوسته سیاسی‌تر می‌دادند، دیگر فرزندان توماس مان، خاصه كلائوس، با تكیه بر رمان اجتماعی، گولو با جستارهای تاریخی، و اریكا با كار در تئاتر، به ادبیات دوران هجرت و مبارزه با فاشیسم، اوج بخشیدند و به نقش نمادین و اسطوره‌ای این خانواده مفهومی عمیق دادند. با این چشم‌انداز بی‌جا نیست اگر كه از اعضای این خانواده با عنوان سلسله ادبی آلمان یاد كنیم، سلسله‌ای كه یادگاری‌های ادبی‌شان از 1900 تا به 2002 بیش از یك قرن را دربر می‌گیرد و در تصاویری زنده، آینه‌ای است از منش و كنش آحاد جامعه آلمان در تمامی این دوران.» فلوگه در كتابش، كه در صدوچهلمین سال تولد توماس آن را نوشته، با نثری روایت‌گونه و درعین‌حال تحلیلی، به تك‌تك اعضای این خانواده پرداخته است. فلوگه، زندگی‌نامه‌نگار، مترجم و رمان‌نویسی است كه در سال 1946 در دانمارك، در یك اردوگاه فراریان جنگ جهانی دوم به دنیا آمد. او بیش از هر چیز بر پژوهش در ادبیات مهاجرت آلمان در طی جنگ جهانی دوم تمركز دارد. از آثار معروف‌تر او در این زمینه می‌توان به زندگی‌نامه هاینریش مان و زندگی‌نامه مارتا فویشتوانگر اشاره كرد. فلوگه با شرح زندگی خانواده بزرگ اشرافی-هنری مان، چشم‌اندازی همه‌سویه به روی تاریخ آلمان و اروپا در سراسر قرن بیستم گشوده است.

غزلواره‌های شكسپیر
«غزلواره‌ها» عنوان كتابی است از ویلیام شكسپیر كه به‌تازگی با ترجمه و تفسیر امید طبیب‌زاده در نشر نیلوفر به‌چاپ رسیده است. «غزلواره‌ها» منظومه‌ای است با «پیرنگی كشدار و حتی از هم‌گسیخته»، شاید به این‌خاطر كه شكسپیر این اشعار را در سال‌های مختلف و به مناسبت‌های گوناگون سروده و بعد با برخی تغییرات جزئی، «كل آنها را به شیوه رایج زمان خودش در قالب منظومه یا شعر روایی بلندی» عرضه كرده است. طبیب‌زاده در بخشی از پیشگفتارش درباره «غزلواره‌ها» نوشته: «...اگر آن را با صبوری و همراه با تفسیرهایش از ابتدا بخوانیم و پیش برویم، دیری نمی‌گذرد كه طرح كلی‌اش را درمی‌یابیم و با شخصیت‌های سایه‌مانندش هرچه بیشتر آشنا می‌شویم، و آنگاه به ساختار روایی بسیار پیچیده و هیجان‌انگیزش راه می‌یابیم. شكسپیر با شعر فاخر خود، ما را با مثلثی عشقی روبرو می‌كند كه در پرآشوب‌ترین شرایط اجتماعی و سیاسی زمانه شكل گرفته است: اشراف‌زاده‌‌ای جوان و زیبا، زنی سیه‌چشم (و احتمالا سیه‌چرده) و هوس‌باز، و بالاخره شاعری شوریده و عاشق‌پیشه.» شكسپیر در هر غزلواره، ضمن این‌كه بخشی از ماجرا و پاره‌ای از عقاید و افكارش را بیان می‌كند، سبك یا آرایه‌ ادبی جدیدی را هم می‌آزماید و درعین‌حال با طنزی گزنده، به تمامی باورها و قراردادهای ادبی زمانه می‌تازد. طبیب‌زاده در بخشی دیگر از پیشگفتارش نوشته: «پژوهشگران بسیاری كوشیده‌اند تا به سوال‌هایی از این قبیل پاسخ بدهند كه آیا داستان غزلواره‌ها واقعیت دارد؟ آیا شكسپیر این غزلواره‌ها را خطاب به شخص یا اشخاصی واقعی سروده است؟ و اگر چنین است شخصیت‌های موجود در این اشعار مبین كدام‌یك از افراد واقعی و تاریخی معاصر شكسپیر هستند؟ پاسخ‌های متعددی به این قبیل سوال‌ها داده‌اند اما واقعیت این است كه هیچ‌یك از این پاسخ‌ها از حد حدس و گمانه‌زنی فراتر نرفته است، و تنها نكته‌ای كه همه در مورد آن اتفاق‌نظر دارند این است كه غزلواره‌ها، شخصی‌ترین اثر باقی‌مانده از شكسپیر است كه ما را مستقیما با روحیه و شخصیت واقعی این اعجوبه عهد رنسانس انگلستان آشنا می‌سازد. شكسپیر در این اشعار با جسارت بسیار و البته با زبانی نمادین، بجای تثلیث مسیحی پدر و پسر و روح‌القدس، مثلث قدیم‌تر زیبایی و عشق و حقیقت را در قالب سه شخصیت جوان زیبا و زن سیاه و شاعر ترسیم می‌كند، و عجبا كه همین مثلث قدیم‌تر را نیز كه تحت‌تأثیر مكتب نوافلاطونیان در عهد رنسانس رونق و تولدی دوباره یافته بود، به اشكال گوناگون مورد طعن و تمسخر خود قرار می‌دهد! هر یك از سه شخصیت اصلی غزلواره‌ها مبین یكی از اضلاع مثلثی استعلایی هستند كه در ماخذ و زمان‌های گوناگون به اشكال دیگری چون احساس و آرزو و اندیشه، یا هنر و مذهب و علم، یا زیبایی‌شناسی و اخلاق و منطق ظاهر شده‌اند.»

سرگذشت یك خاندان
هاینریش مان و توماس مان از مهم‌ترین نویسندگان ادبیات آلمانی‌زبان قرن بیستم‌اند و امروز هر دو به‌عنوان چهره‌های كلاسیك این ادبیات شناخته می‌شوند. آثار این دو برادر كه هر دو در ابتدای قرن بیستم به عرصه آمدند، تصویری از آلمان پرآشوب سده بیستم به دست می‌دهند. آلمانی كه در آستانه جنگ و سپس برآمدن فاشیسم بود و امروز می‌توان رد بحران زمانه را در آثار این هر دو یافت. اما آن‌طور كه مانفرد فلوگه در كتاب «خانواده توماس مان و قرن بیستم» نشان داده، میراث ادبی خانواده مان فقط محدود به هاینریش و توماس نیست. «خانواده توماس مان و قرن بیستم» به‌تازگی با ترجمه محمود حدادی توسط نشر نیلوفر به‌چاپ رسیده است و جالب این‌كه فلوگه در پیشانی این كتاب نوشته: «برای محمود حدادی در تهران، كه آثار هاینریش مان و توماس مان را به فارسی برمی‌گرداند.» حدادی كه غالبا به ترجمه ادبیات كلاسیك آلمانی‌زبان پرداخته، پیش‌تر آثاری چون «زیردست»، «فرشته آبی» و «عروسی خونین پاریس» را از هاینریش مان؛ و «تریستان و تونیوكروگر» و «مرگ در ونیز» را از توماس مان به فارسی برگردانده بود. حدادی در بخشی از یادداشت ابتدایی‌اش با اشاره به جایگاه و اهمیت هاینریش مان و توماس مان، به فرزندان توماس مان هم اشاره كرده و نوشته: «در این میان فرزندان او نیز به عرصه رسیدند و هر یك به شیوه‌ای راه ادبی پدر و عموی خود را در پیش گرفتند. این امر مقارن بود با حكومت هیتلر و هجرت ناچار این خانواده در آغاز دهه سی. فرار از چنگ دژخیمان نازی اینان را، نظر به آوارگی‌شان از فرانسه تا به چكسلواكی، از سوئیس تا به آمریكا، از انگلستان تا به كانادا، بیش از پیش بدل به چهره‌هایی جهانی كرد. هم در آن حال كه توماس و هاینریش مان اینك با جستار و مقاله‌نویسی به فعالیت ادبی خود رنگی پیوسته سیاسی‌تر می‌دادند، دیگر فرزندان توماس مان، خاصه كلائوس، با تكیه بر رمان اجتماعی، گولو با جستارهای تاریخی، و اریكا با كار در تئاتر، به ادبیات دوران هجرت و مبارزه با فاشیسم، اوج بخشیدند و به نقش نمادین و اسطوره‌ای این خانواده مفهومی عمیق دادند. با این چشم‌انداز بی‌جا نیست اگر كه از اعضای این خانواده با عنوان سلسله ادبی آلمان یاد كنیم، سلسله‌ای كه یادگاری‌های ادبی‌شان از 1900 تا به 2002 بیش از یك قرن را دربر می‌گیرد و در تصاویری زنده، آینه‌ای است از منش و كنش آحاد جامعه آلمان در تمامی این دوران.» فلوگه در كتابش، كه در صدوچهلمین سال تولد توماس آن را نوشته، با نثری روایت‌گونه و درعین‌حال تحلیلی، به تك‌تك اعضای این خانواده پرداخته است. فلوگه، زندگی‌نامه‌نگار، مترجم و رمان‌نویسی است كه در سال 1946 در دانمارك، در یك اردوگاه فراریان جنگ جهانی دوم به دنیا آمد. او بیش از هر چیز بر پژوهش در ادبیات مهاجرت آلمان در طی جنگ جهانی دوم تمركز دارد. از آثار معروف‌تر او در این زمینه می‌توان به زندگی‌نامه هاینریش مان و زندگی‌نامه مارتا فویشتوانگر اشاره كرد. فلوگه با شرح زندگی خانواده بزرگ اشرافی-هنری مان، چشم‌اندازی همه‌سویه به روی تاریخ آلمان و اروپا در سراسر قرن بیستم گشوده است.

غزلواره‌های شكسپیر
«غزلواره‌ها» عنوان كتابی است از ویلیام شكسپیر كه به‌تازگی با ترجمه و تفسیر امید طبیب‌زاده در نشر نیلوفر به‌چاپ رسیده است. «غزلواره‌ها» منظومه‌ای است با «پیرنگی كشدار و حتی از هم‌گسیخته»، شاید به این‌خاطر كه شكسپیر این اشعار را در سال‌های مختلف و به مناسبت‌های گوناگون سروده و بعد با برخی تغییرات جزئی، «كل آنها را به شیوه رایج زمان خودش در قالب منظومه یا شعر روایی بلندی» عرضه كرده است. طبیب‌زاده در بخشی از پیشگفتارش درباره «غزلواره‌ها» نوشته: «...اگر آن را با صبوری و همراه با تفسیرهایش از ابتدا بخوانیم و پیش برویم، دیری نمی‌گذرد كه طرح كلی‌اش را درمی‌یابیم و با شخصیت‌های سایه‌مانندش هرچه بیشتر آشنا می‌شویم، و آنگاه به ساختار روایی بسیار پیچیده و هیجان‌انگیزش راه می‌یابیم. شكسپیر با شعر فاخر خود، ما را با مثلثی عشقی روبرو می‌كند كه در پرآشوب‌ترین شرایط اجتماعی و سیاسی زمانه شكل گرفته است: اشراف‌زاده‌‌ای جوان و زیبا، زنی سیه‌چشم (و احتمالا سیه‌چرده) و هوس‌باز، و بالاخره شاعری شوریده و عاشق‌پیشه.» شكسپیر در هر غزلواره، ضمن این‌كه بخشی از ماجرا و پاره‌ای از عقاید و افكارش را بیان می‌كند، سبك یا آرایه‌ ادبی جدیدی را هم می‌آزماید و درعین‌حال با طنزی گزنده، به تمامی باورها و قراردادهای ادبی زمانه می‌تازد. طبیب‌زاده در بخشی دیگر از پیشگفتارش نوشته: «پژوهشگران بسیاری كوشیده‌اند تا به سوال‌هایی از این قبیل پاسخ بدهند كه آیا داستان غزلواره‌ها واقعیت دارد؟ آیا شكسپیر این غزلواره‌ها را خطاب به شخص یا اشخاصی واقعی سروده است؟ و اگر چنین است شخصیت‌های موجود در این اشعار مبین كدام‌یك از افراد واقعی و تاریخی معاصر شكسپیر هستند؟ پاسخ‌های متعددی به این قبیل سوال‌ها داده‌اند اما واقعیت این است كه هیچ‌یك از این پاسخ‌ها از حد حدس و گمانه‌زنی فراتر نرفته است، و تنها نكته‌ای كه همه در مورد آن اتفاق‌نظر دارند این است كه غزلواره‌ها، شخصی‌ترین اثر باقی‌مانده از شكسپیر است كه ما را مستقیما با روحیه و شخصیت واقعی این اعجوبه عهد رنسانس انگلستان آشنا می‌سازد. شكسپیر در این اشعار با جسارت بسیار و البته با زبانی نمادین، بجای تثلیث مسیحی پدر و پسر و روح‌القدس، مثلث قدیم‌تر زیبایی و عشق و حقیقت را در قالب سه شخصیت جوان زیبا و زن سیاه و شاعر ترسیم می‌كند، و عجبا كه همین مثلث قدیم‌تر را نیز كه تحت‌تأثیر مكتب نوافلاطونیان در عهد رنسانس رونق و تولدی دوباره یافته بود، به اشكال گوناگون مورد طعن و تمسخر خود قرار می‌دهد! هر یك از سه شخصیت اصلی غزلواره‌ها مبین یكی از اضلاع مثلثی استعلایی هستند كه در ماخذ و زمان‌های گوناگون به اشكال دیگری چون احساس و آرزو و اندیشه، یا هنر و مذهب و علم، یا زیبایی‌شناسی و اخلاق و منطق ظاهر شده‌اند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.