|

جدال نظری تامپسن

یکی از مشهورترین مقاله‌های تامپسن زیر عنوان «ویژگی‌های انگلیسی» طی جدلی با لویی آلتوسر، پدر مارکسیسم ساختارگرای فرانسه، نوشته شد. اگرچه آلتوسر هدف درازمدت تامپسن بود، آماج فوری جدل او پری اندرسن، سردبیر نیو لفت ریویو و نزدیک‌ترین آلتوسری‌مشرب موجود بود. اندرسن و همکارش تام نیرن استدلال می‌کردند که بریتانیا را باید جامعه‌ای شمرد که از مدرن‌شدن بازمانده است. شرح ماجرا این بود که بورژوازی بریتانیا (به‌خلاف هماتایان اروپایی‌اش) نتوانسته است به انقلابی واقعی دست یابد. بنا به رأی اندرسن، انقلاب انگلستان «نخستین و با واسطه‌ترین و کم‌خلوص‌ترین انقلاب بورژوایی کشورهای اروپایی بزرگ است». پیامدهای این انقلاب خود را در «ادغام نسبی پایدار» بورژوازی و اشرافیت - و به نفع دومی - نشان داد. انگلستان به‌جای آنکه به صورت یک جامعه سرمایه‌داری عادی درآید، به زیر سلطه اشرافیت درآمد، زمام دولت را به دست گرفت و دیرگاهی تا سده بیستم به حکومت خود ادامه داد.
«ویژگی‌های انگلیسی»، آلتوسر و اندرسن را در هر فرصتی مردود شمرد. تامپسن این مدعای پری اندرسن را خوش نداشت که دیگرگونی رخدادی منحصربه‌فرد است: «من الگویی را رد می‌کنم که تمام توجه خود را به یک ماجرای هیجان‌انگیز، یعنی خود انقلاب، معطوف می‌کند و به‌این‌ترتیب همه آنچه را گذشته و همه آنچه را که از این پس خواهد آمد به انقلاب مرتبط می‌کند؛ و بر سنخ ایده‌الی از این انقلاب پا می‌فشارد که همه دیگر انقلاب‌ها می‌بایست با ملاک آن داوری شوند». تاریخ چپ برخاسته از دیدگاه اندرسن محکوم شد زیرا هر جنبش قابل توجهی را که سر بر آورده بود نادیده می‌گرفت. ادعای اندرسون مبنی بر وجود «ایدئولوژی بریتانیایی» تجربه‌گرایی ریشخند بیشتری در پی آورد: «نویسندگان ما... زندانی بینش کوته‌بینانه‌ای هستند که خود آن را این همه حقیر می‌شمارند». و چه می‌شد اگر فرانسه خود را به شیوه‌ای متفاوت با بریتانیا مدرن کرده بود؟ نتیجه یکسان می‌بود: «در فرانسه یک طور اتفاق افتاد و در اینجا طوری دیگر». روند کلی توسعه سرمایه‌داری فقط ترکیبی از راه‌حل‌های ملی جداگانه است. تفاوت‌ها نه شگفت‌آورند و نه ثابت.
پل هرست این مقاله را «عمل پلیس گمرک روشنفکری» ضد واردات مارکسیسم قاره‌ای وصف کرده است. این مقاله را همچنین می‌توان بخشی از مخالفت پایدار تامپسن با آن مخالفان سوسیالیستی شمرد که سخت دلبسته بناکردن الگوهایی از گذشته بودند که مردم واقعی را از معادلات‌شان بیرون می‌گذاشت. بنابراین، آلتوسر چون تجسم استالینیسم می‌نمود، یعنی مکمل نظری تاریخی عمل بزدلانه کمونیست‌های غربی. این رویکرد همان بود که تامپسن آن را در شعر نیز به باد ریشخند گرفت: «هرقدر که امپراطور خون بریزد / مورخ علمی / در حینی که به تضادها توجه دارد / تصدیق می‌کند که نیروهای مولد بالیدن می‌گیرند». به‌این گونه، تاریخ‌نویسی تامپسن بخشی از کاروبار زندگانی دائمی او بود. تاریخ‌نویسی جزئی از دغدغه‌ کلی او نسبت به انسان‌دوستی سوسیالیستی و باور به چپ نو بود و این هر دو از آبشخور تجربه منفی نویسنده از حزب کمونیست سیراب می‌شدند. شاید تامپسن تاریخ را در حزب کمونیست آموخته بود اما باورش به تاریخ از پایین او را به بیرون از حزب، به سوی مفهوم متفاوتی از سوسیالیسم رهنمون شد.
تامپسن هنگامی که ماتریالیسم «اهریمنی و جنون‌آسا»ی حزب کمونیست را مردود شمرد کوشید تاریخ سوسیالیستی جایگزینی تدوین کند؛ تاریخی که بهترین بینش‌های مارکسیسم را با دغدغه‌ای نسبت به کنشگری انسانی و تجربه انسانی در آمیزد که به آرمان‌های خود مارکس نزدیک باشد. تاریخ‌نویسی و فعالیت سیاسی در زنجیره‌ای تصادفی از پی هم می‌آمدند که نه از یک نظم ازپیش‌تعیین‌شده بلکه از نیازهای خود زندگی سرچشمه می‌گرفت. یکی از واپسین جدل‌های تاریخی تامپسن در مباحثه‌ای عمومی، سال 1979 در آکسفورد با استوارت هال و ریچارد جانسن در گرفت. «در اواخر دهه 1950 با دیدن آتشی که بر فراز بوداپست شعله‌ور بود، گمان کردیم که جنبش سنتی طبقه کارگر در پیرامون ما رو به افول می‌گذارد، در همان‌حال جنگ هسته‌ای چنان قریب‌الوقوع می‌نمود که ما برای پی‌جویی همان مسائل ناگزیر بودیم راه‌های فرعی و غیرمستقیم متفاوتی را در پیش بگیریم». هنگامی که این مباحثه درگرفت هفت ماهی می‌شد که مارگارت تاچر بر سر کار بود. ‌ای. پی. تامپسن نیاز به احیای یک جنبش صلح‌خواهانه را برای معارضه با تهدید نبرد سرنوشت‌ساز هسته‌ای احساس کرد. به گفته بیل شوارز «تامپسن در دهه بعد عملا پژوهش‌های تاریخی خود را کنار گذاشت تا بار دیگر در جنبش صلح‌خواهی به فعالیت بپردازد». این دوره از زندگی تامپسن با مرگ نابهنگام او در 1993 پایان گرفت.
منبع: ترجمه: مارکسیسم دگراندیش، دیوید رنتن، نسترن موسوی، اکبر معصوم‌بیگی، ناشر: چشمه، 1396، صص 5-153

یکی از مشهورترین مقاله‌های تامپسن زیر عنوان «ویژگی‌های انگلیسی» طی جدلی با لویی آلتوسر، پدر مارکسیسم ساختارگرای فرانسه، نوشته شد. اگرچه آلتوسر هدف درازمدت تامپسن بود، آماج فوری جدل او پری اندرسن، سردبیر نیو لفت ریویو و نزدیک‌ترین آلتوسری‌مشرب موجود بود. اندرسن و همکارش تام نیرن استدلال می‌کردند که بریتانیا را باید جامعه‌ای شمرد که از مدرن‌شدن بازمانده است. شرح ماجرا این بود که بورژوازی بریتانیا (به‌خلاف هماتایان اروپایی‌اش) نتوانسته است به انقلابی واقعی دست یابد. بنا به رأی اندرسن، انقلاب انگلستان «نخستین و با واسطه‌ترین و کم‌خلوص‌ترین انقلاب بورژوایی کشورهای اروپایی بزرگ است». پیامدهای این انقلاب خود را در «ادغام نسبی پایدار» بورژوازی و اشرافیت - و به نفع دومی - نشان داد. انگلستان به‌جای آنکه به صورت یک جامعه سرمایه‌داری عادی درآید، به زیر سلطه اشرافیت درآمد، زمام دولت را به دست گرفت و دیرگاهی تا سده بیستم به حکومت خود ادامه داد.
«ویژگی‌های انگلیسی»، آلتوسر و اندرسن را در هر فرصتی مردود شمرد. تامپسن این مدعای پری اندرسن را خوش نداشت که دیگرگونی رخدادی منحصربه‌فرد است: «من الگویی را رد می‌کنم که تمام توجه خود را به یک ماجرای هیجان‌انگیز، یعنی خود انقلاب، معطوف می‌کند و به‌این‌ترتیب همه آنچه را گذشته و همه آنچه را که از این پس خواهد آمد به انقلاب مرتبط می‌کند؛ و بر سنخ ایده‌الی از این انقلاب پا می‌فشارد که همه دیگر انقلاب‌ها می‌بایست با ملاک آن داوری شوند». تاریخ چپ برخاسته از دیدگاه اندرسن محکوم شد زیرا هر جنبش قابل توجهی را که سر بر آورده بود نادیده می‌گرفت. ادعای اندرسون مبنی بر وجود «ایدئولوژی بریتانیایی» تجربه‌گرایی ریشخند بیشتری در پی آورد: «نویسندگان ما... زندانی بینش کوته‌بینانه‌ای هستند که خود آن را این همه حقیر می‌شمارند». و چه می‌شد اگر فرانسه خود را به شیوه‌ای متفاوت با بریتانیا مدرن کرده بود؟ نتیجه یکسان می‌بود: «در فرانسه یک طور اتفاق افتاد و در اینجا طوری دیگر». روند کلی توسعه سرمایه‌داری فقط ترکیبی از راه‌حل‌های ملی جداگانه است. تفاوت‌ها نه شگفت‌آورند و نه ثابت.
پل هرست این مقاله را «عمل پلیس گمرک روشنفکری» ضد واردات مارکسیسم قاره‌ای وصف کرده است. این مقاله را همچنین می‌توان بخشی از مخالفت پایدار تامپسن با آن مخالفان سوسیالیستی شمرد که سخت دلبسته بناکردن الگوهایی از گذشته بودند که مردم واقعی را از معادلات‌شان بیرون می‌گذاشت. بنابراین، آلتوسر چون تجسم استالینیسم می‌نمود، یعنی مکمل نظری تاریخی عمل بزدلانه کمونیست‌های غربی. این رویکرد همان بود که تامپسن آن را در شعر نیز به باد ریشخند گرفت: «هرقدر که امپراطور خون بریزد / مورخ علمی / در حینی که به تضادها توجه دارد / تصدیق می‌کند که نیروهای مولد بالیدن می‌گیرند». به‌این گونه، تاریخ‌نویسی تامپسن بخشی از کاروبار زندگانی دائمی او بود. تاریخ‌نویسی جزئی از دغدغه‌ کلی او نسبت به انسان‌دوستی سوسیالیستی و باور به چپ نو بود و این هر دو از آبشخور تجربه منفی نویسنده از حزب کمونیست سیراب می‌شدند. شاید تامپسن تاریخ را در حزب کمونیست آموخته بود اما باورش به تاریخ از پایین او را به بیرون از حزب، به سوی مفهوم متفاوتی از سوسیالیسم رهنمون شد.
تامپسن هنگامی که ماتریالیسم «اهریمنی و جنون‌آسا»ی حزب کمونیست را مردود شمرد کوشید تاریخ سوسیالیستی جایگزینی تدوین کند؛ تاریخی که بهترین بینش‌های مارکسیسم را با دغدغه‌ای نسبت به کنشگری انسانی و تجربه انسانی در آمیزد که به آرمان‌های خود مارکس نزدیک باشد. تاریخ‌نویسی و فعالیت سیاسی در زنجیره‌ای تصادفی از پی هم می‌آمدند که نه از یک نظم ازپیش‌تعیین‌شده بلکه از نیازهای خود زندگی سرچشمه می‌گرفت. یکی از واپسین جدل‌های تاریخی تامپسن در مباحثه‌ای عمومی، سال 1979 در آکسفورد با استوارت هال و ریچارد جانسن در گرفت. «در اواخر دهه 1950 با دیدن آتشی که بر فراز بوداپست شعله‌ور بود، گمان کردیم که جنبش سنتی طبقه کارگر در پیرامون ما رو به افول می‌گذارد، در همان‌حال جنگ هسته‌ای چنان قریب‌الوقوع می‌نمود که ما برای پی‌جویی همان مسائل ناگزیر بودیم راه‌های فرعی و غیرمستقیم متفاوتی را در پیش بگیریم». هنگامی که این مباحثه درگرفت هفت ماهی می‌شد که مارگارت تاچر بر سر کار بود. ‌ای. پی. تامپسن نیاز به احیای یک جنبش صلح‌خواهانه را برای معارضه با تهدید نبرد سرنوشت‌ساز هسته‌ای احساس کرد. به گفته بیل شوارز «تامپسن در دهه بعد عملا پژوهش‌های تاریخی خود را کنار گذاشت تا بار دیگر در جنبش صلح‌خواهی به فعالیت بپردازد». این دوره از زندگی تامپسن با مرگ نابهنگام او در 1993 پایان گرفت.
منبع: ترجمه: مارکسیسم دگراندیش، دیوید رنتن، نسترن موسوی، اکبر معصوم‌بیگی، ناشر: چشمه، 1396، صص 5-153

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.