|

نمي‌تونيم راجع بهش حرف بزنيم

عبدالرحمن نجل‌رحيم

در زندگي همه ما چيزهايي هست که نمي‌توانيم درباره آنها حرف بزنيم؛ يعني آن چيزها در مغزمان وول مي‌خورد، هست و حتي آزارمان مي‌دهد. درد دارد؛ ولي به زبان نمي‌آيد.

توجيه اين حالت در مغزپژوهي بسيار ساده است؛ چون ما سندرمي مغزي داريم که به آن سندرم غفلت و انکار مي‌گوييم؛ يعني وقتي که به عللي مغز ما از چيزهايي حتي مهم و حياتي غافل مي‌ماند و حتي به طرز غريبي وجود آن چيزها را انکار مي‌کند؛ يعني نمي‌تواند آنها را به توليدات زباني در نيمکره چپ مغز ما تبديل کند. يکي از شرايط بحراني که مغز ما به چنين حالت غفلت و انکار مي‌رسد، دوراني است که ما با يک خبر بسيار دردناک و غيرقابل‌پذيرش روبه‌رو مي‌شويم. بيشتر اين حالت مغزي را در افرادي ديده‌ام که به طور ناگهاني و ناباورانه‌اي متوجه سرطان خود مي‌شوند؛ ولي آن را انکار مي‌کنند و نمي‌توانند درباره آن حرف بزنند. حال گروه تئاتري جوان، با نام عجيب «سوراخ تو ديوار»، پيام سعيدي (نويسنده)، جابر رمضاني (کارگردان)، با دراماتورژي محمد چرمشير، در سالن سمندريان تماشاخانه ايرانشهر، تلاش کرده‌اند، تا با نمايش «نمي‌تونيم راجع بهش حرف بزنيم»، ميز شام عجيبي براي يک خانواده ايراني ترتيب بدهند که در ضمن آن همه اعضاي خانواده تلاش مي‌کنند تا راجع به خودکشي مهرناز، يکي از اعضاي خانواده، حرف نزنند و آن را انکار کنند. ماجرا، يک راوي کل بي‌طرف يا عقل کل دارد که پشت ميکروفون قرار دارد و به توصيف آنچه بر سر ميز شام مي‌گذرد، مي‌پردازد؛ اما در مدت نمايش معلوم مي‌شود که اين راوي نيز چندان بر اتفاقات روي ميز حاکم نيست و در توصيف وقايع عقب مي‌ماند و آخر سر نيز ميکروفون از دستش گرفته مي‌شود. ابهام در اين است که راوي بر حضور مهرناز بر سر ميز شام تأکيد دارد که تا چيزي به آخر نمايش نمانده، سعي بر روشن‌کردن سيگاري با جعبه کبريت نم‌کشيده دارد؛ ولي اعضاي خانواده هيچ‌کدام بر حضور او اشاره‌اي ندارند. حضور مهرناز براي راوي و تماشاگر که ظاهرا خودکشي کرده است، به دو احتمال دامن مي‌زند: 1- نشانه باور عمومي به انکار خودکشي است، همان چيزي که ما به‌عنوان تماشاگر، همراه با راوي از آن غافليم و منکر آن هستيم و نمي‌خواهيم درباره آن حرف بزنيم. 2- خودکشي او ناموفق بوده و هستي دردآلود و تحمل‌ناپذیر مهرناز تداوم دارد و اين خانواده است که وجود و حضور دردآلود او را نمي‌خواهند حس کنند. آنها براي انکار خودکشي و حضور‌نیافتن او تا جايي پيش مي‌روند که مي‌خواهند به طور تقلبي از پشت گوشي تلفن حضور او و نفي خودکشي را براي مأموران کشف در بيرون، صحنه‌سازي کنند. در اين جمع تنها فريده (نگار جواهريان)، دختر نيمه‌ديوانه و توهم‌زده (از نظر ديگر اعضاي خانواده) است که مي‌تواند در وهم‌هاي خود مهرناز را ببيند. او است که حس همدلي بيشتري با درد‌هاي مهرناز نشان مي‌دهد؛ ولي از نظر ظاهري حتي براي تماشاچي نيز رفتاري چندش‌آور دارد. او است که براي رفع گرسنگي دانستن درد مهرناز که خودکشي کرده است و کسي نمي‌خواهد درباره آن حرف بزند، تا حد بالاآوردن، غذاهاي روي ميز را مي‌خورد و نوشابه باز مي‌کند و مي‌نوشد و در اسپاگتي روي ميز غلت مي‌زند، تا اين رفع گرسنگي کاذب را به همه حس‌هاي پنج‌گانه تماشاچي منتقل کند. بابات (پدر خانواده با بازي آتيلا پسياني)، حاکم بر ميز و خانواده، با رفتار کليشه‌اي و ماشيني خود، خواهان حفظ نظم موجود و ادامه سورچراني و گذران بي‌دردسر زندگي است. او سردسته انکار است. مادر يا ماجان (با بازي شيوا ابراهيمي)، غافل‌شدن و انکار خود را پشت اعمال وسواس‌گونه هق‌هق گريه و به‌صدا‌درآوردن دستگاه آبميوه‌گيري، پنهان مي‌کند. پسر جوان سرباز، فربد (ايمان صياد‌برهاني)، مي‌خواهد همه چيز را با اسلحه و کشتن فيصله دهد و پسر بزرگ‌تر، فريبرز (علي باقري) درگير حفظ روابط با بيرون با گوشي موبايل، برای هرچه پنهان نگه‌داشتن و انکار ماجراست. کوچک‌ترين عضو خانواده دختري است که ترجيح مي‌داد با توسل به دنياي مجازي، ماجرا را به فراموشي بسپارد‌ (با بازي نيکامهر غفاريان). همه روي ميز ورم‌کرده از حجم اغراق‌آميز غذاي چرب و پرسُس قرار دارند که تجسمي از جامعه مصرفي است که فقط برآورنده نيازهاي پيش‌ِدستي و گذرا، با سودزايي موقت است که ظاهرا بايد خلأ غفلت و انکار از دردهاي مشترک و عميق انساني در مغزمان را پر کند. اجراي اين تئاتر مي‌توانست موفق‌تر باشد؛ اگر تناقضات اظهارات مداوم راوي داناي کل ماجرا با گفت‌وگوها و حوادث ناشي از واکنش‌هاي هفت عضو خانواده روي ميز غذا، اين‌قدر کشدار، جدي و خالي از طنز و خنده نبود. شايد همين عامل در نمايش بود که دسترسي به هسته اصلي ماجرا را کمي خارج از دسترس و غيرملموس و مکانيکي مي‌کرد؛ اما در کل بايد قدردان کوشش اين گروه تئاتري جوان بود که با کوشايي به دنبال خلق تئاتر اصيل و تفکربرانگيز در اين وانفساي سطحي‌نگري
در اين سرزمين هستند.

در زندگي همه ما چيزهايي هست که نمي‌توانيم درباره آنها حرف بزنيم؛ يعني آن چيزها در مغزمان وول مي‌خورد، هست و حتي آزارمان مي‌دهد. درد دارد؛ ولي به زبان نمي‌آيد.

توجيه اين حالت در مغزپژوهي بسيار ساده است؛ چون ما سندرمي مغزي داريم که به آن سندرم غفلت و انکار مي‌گوييم؛ يعني وقتي که به عللي مغز ما از چيزهايي حتي مهم و حياتي غافل مي‌ماند و حتي به طرز غريبي وجود آن چيزها را انکار مي‌کند؛ يعني نمي‌تواند آنها را به توليدات زباني در نيمکره چپ مغز ما تبديل کند. يکي از شرايط بحراني که مغز ما به چنين حالت غفلت و انکار مي‌رسد، دوراني است که ما با يک خبر بسيار دردناک و غيرقابل‌پذيرش روبه‌رو مي‌شويم. بيشتر اين حالت مغزي را در افرادي ديده‌ام که به طور ناگهاني و ناباورانه‌اي متوجه سرطان خود مي‌شوند؛ ولي آن را انکار مي‌کنند و نمي‌توانند درباره آن حرف بزنند. حال گروه تئاتري جوان، با نام عجيب «سوراخ تو ديوار»، پيام سعيدي (نويسنده)، جابر رمضاني (کارگردان)، با دراماتورژي محمد چرمشير، در سالن سمندريان تماشاخانه ايرانشهر، تلاش کرده‌اند، تا با نمايش «نمي‌تونيم راجع بهش حرف بزنيم»، ميز شام عجيبي براي يک خانواده ايراني ترتيب بدهند که در ضمن آن همه اعضاي خانواده تلاش مي‌کنند تا راجع به خودکشي مهرناز، يکي از اعضاي خانواده، حرف نزنند و آن را انکار کنند. ماجرا، يک راوي کل بي‌طرف يا عقل کل دارد که پشت ميکروفون قرار دارد و به توصيف آنچه بر سر ميز شام مي‌گذرد، مي‌پردازد؛ اما در مدت نمايش معلوم مي‌شود که اين راوي نيز چندان بر اتفاقات روي ميز حاکم نيست و در توصيف وقايع عقب مي‌ماند و آخر سر نيز ميکروفون از دستش گرفته مي‌شود. ابهام در اين است که راوي بر حضور مهرناز بر سر ميز شام تأکيد دارد که تا چيزي به آخر نمايش نمانده، سعي بر روشن‌کردن سيگاري با جعبه کبريت نم‌کشيده دارد؛ ولي اعضاي خانواده هيچ‌کدام بر حضور او اشاره‌اي ندارند. حضور مهرناز براي راوي و تماشاگر که ظاهرا خودکشي کرده است، به دو احتمال دامن مي‌زند: 1- نشانه باور عمومي به انکار خودکشي است، همان چيزي که ما به‌عنوان تماشاگر، همراه با راوي از آن غافليم و منکر آن هستيم و نمي‌خواهيم درباره آن حرف بزنيم. 2- خودکشي او ناموفق بوده و هستي دردآلود و تحمل‌ناپذیر مهرناز تداوم دارد و اين خانواده است که وجود و حضور دردآلود او را نمي‌خواهند حس کنند. آنها براي انکار خودکشي و حضور‌نیافتن او تا جايي پيش مي‌روند که مي‌خواهند به طور تقلبي از پشت گوشي تلفن حضور او و نفي خودکشي را براي مأموران کشف در بيرون، صحنه‌سازي کنند. در اين جمع تنها فريده (نگار جواهريان)، دختر نيمه‌ديوانه و توهم‌زده (از نظر ديگر اعضاي خانواده) است که مي‌تواند در وهم‌هاي خود مهرناز را ببيند. او است که حس همدلي بيشتري با درد‌هاي مهرناز نشان مي‌دهد؛ ولي از نظر ظاهري حتي براي تماشاچي نيز رفتاري چندش‌آور دارد. او است که براي رفع گرسنگي دانستن درد مهرناز که خودکشي کرده است و کسي نمي‌خواهد درباره آن حرف بزند، تا حد بالاآوردن، غذاهاي روي ميز را مي‌خورد و نوشابه باز مي‌کند و مي‌نوشد و در اسپاگتي روي ميز غلت مي‌زند، تا اين رفع گرسنگي کاذب را به همه حس‌هاي پنج‌گانه تماشاچي منتقل کند. بابات (پدر خانواده با بازي آتيلا پسياني)، حاکم بر ميز و خانواده، با رفتار کليشه‌اي و ماشيني خود، خواهان حفظ نظم موجود و ادامه سورچراني و گذران بي‌دردسر زندگي است. او سردسته انکار است. مادر يا ماجان (با بازي شيوا ابراهيمي)، غافل‌شدن و انکار خود را پشت اعمال وسواس‌گونه هق‌هق گريه و به‌صدا‌درآوردن دستگاه آبميوه‌گيري، پنهان مي‌کند. پسر جوان سرباز، فربد (ايمان صياد‌برهاني)، مي‌خواهد همه چيز را با اسلحه و کشتن فيصله دهد و پسر بزرگ‌تر، فريبرز (علي باقري) درگير حفظ روابط با بيرون با گوشي موبايل، برای هرچه پنهان نگه‌داشتن و انکار ماجراست. کوچک‌ترين عضو خانواده دختري است که ترجيح مي‌داد با توسل به دنياي مجازي، ماجرا را به فراموشي بسپارد‌ (با بازي نيکامهر غفاريان). همه روي ميز ورم‌کرده از حجم اغراق‌آميز غذاي چرب و پرسُس قرار دارند که تجسمي از جامعه مصرفي است که فقط برآورنده نيازهاي پيش‌ِدستي و گذرا، با سودزايي موقت است که ظاهرا بايد خلأ غفلت و انکار از دردهاي مشترک و عميق انساني در مغزمان را پر کند. اجراي اين تئاتر مي‌توانست موفق‌تر باشد؛ اگر تناقضات اظهارات مداوم راوي داناي کل ماجرا با گفت‌وگوها و حوادث ناشي از واکنش‌هاي هفت عضو خانواده روي ميز غذا، اين‌قدر کشدار، جدي و خالي از طنز و خنده نبود. شايد همين عامل در نمايش بود که دسترسي به هسته اصلي ماجرا را کمي خارج از دسترس و غيرملموس و مکانيکي مي‌کرد؛ اما در کل بايد قدردان کوشش اين گروه تئاتري جوان بود که با کوشايي به دنبال خلق تئاتر اصيل و تفکربرانگيز در اين وانفساي سطحي‌نگري
در اين سرزمين هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.