|

به بهانه برگزاری نشست کمیسیون میراث یونیمای جهانی

از سیاست‌زدگی باربی به میراث عروسکی جهان

حمیدرضا اردلان

1- مقدمه
دومین نشست کمیسیون میراث یونیمای جهانی (The Second Meeting of UNIMA's Heritage Commission) 11 و 12 شهریورماه سال‌ جاری در تهران برگزار شد. یونیما یا اتحادیه بین‌المللی نمایشگران عروسکی، تشکلی غیردولتی است که حدود 90 سال پیش تأسیس شده و اکنون در بیش از ‌صد کشور مراکز ملی دارد. مهم‌ترین اهداف یونیما توسعه تئاتر عروسکی با مضامینی همچون صلح، عدالت و آزادی برای بشر است.
ایران به ‌لحاظ تعداد اعضا، بزرگ‌ترین مرکز ملی یونیما در جهان است و توانسته در کمیسیون‌های 17گانه صاحب هفت کرسی عضویت شود. همچنین ایران موفق شده عضویت در کمیته اجرائی یونیما که بالاترین مرجع تصمیم‌گیری است را به دست آورد و ریاست کمیسیون میراث را نیز کسب کند.
در روز نخست این نشست، حمیدرضا اردلان، عضو کمیته اجرائی و رئیس کمیسیون میراث یونیمای جهانی، ژاک ترودو (Jacques Trudeau)، عضو سابق کمیته اجرائی و دبیرکل سابق این تشکل و عضو کمیسیون میراث، دیمیتری ژاژنو (Dimitri Jageneau) و اتو وآندر میدن (Otto van der Mieden) اعضای دیگر کمیسیون میراث به همراه مهتا محق، دستیار بخش فرهنگ در دفتر منطقه‌ای یونسکو در تهران (UNESCO)، سیداحمد محیط‌طباطبایی، رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران یا ایکوم (ICOM)، سازمان میراث فرهنگی و هنرمندان و پژوهشگران تئاتر عروسکی حضور داشتند و 11 سخنران به ایراد سخنرانی پرداختند. در متن سخنرانی‌ها به تأثیر عروسک بر حفظ تعادل فرهنگی جوامع و نسبت آن با شعف و وجد اجتماعی، تمرین حضور انسان بر کره زمین و زندگی مسئولانه و هم‌زیستی با طبیعت اشاره شد. احیای عروسک‌های آیینی، معرفی موزه‌ها و فرهنگ‌نامه‌های نمایش عروسکی در ایران، بلژیک، هلند، آلمان و برخی کشورهای دیگر موضوع‌های دیگر سخنرانی‌ها بود. اما مفهوم اصلی مباحث درباره به‌حاشیه‌رفتن آیین‌های مرتبط با عروسک و نمایش‌های عروسکی و راه‌های حفظ، احیا و یافتن زبان معاصر برای این‌ گونه ناب نمایشی بود.
در روز دوم نشست که به جلسه اعضای اصلی کمیسیون میراث یونیمای جهانی اختصاص داشت، پس از بحث و گفت‌وگو از میان طرح‌های پیشنهادی، هفت طرح تصویب شد که در طول سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ به اجرا درخواهد آمد.
انتشار مجله اینترنتی با موضوع میراث عروسکی جهان، اهدای جایزه کمیسیون میراث به هنرمندان، پژوهشگران و حامیان نمایش‌های آیینی و سنتی، تحقیق، نگارش و چاپ فرهنگ موزه‌های عروسکی جهان، تهیه فرهنگ اتیمولوژی و ترم‌شناسی واژگان کلیدی نمایش‌های آیینی و سنتی ازجمله این طرح‌هاست.
۲- عروسک و نقش هستی‌شناسانه
نمایش عروسکی آیینی و فرهنگ زندگی با عروسک‌ها به انزوا رفته است. این عروسک‌ها در گذشته نه‌چندان دور در میان مردم بودند و با دستان مادران و پدران برای همدمی با دختران و پسران یا برپایی آیین‌ها مانند تمنای باران، عقده‌گشایی، تبرک‌جویی و ده‌ها مفهوم آیینی دیگر به هست می‌آمدند و در فرایندی برای شناخت هستی و معانی جاری در آن، به عمق روابط انسانی و اندیشه خلقت و درک اتفاق به هست‌آمدن، آگاهی از مرگ و عدم، با ما انسان‌ها همراه بودند و نیز حضور عروسک‌ها در زندگی، تمرینی برای شناخت خود و یادآور حضور متصل همه اشیا بودند. از این حیث، عروسک واسطه‌ای برای تداوم نسبت ما با بقیه عالم بود و در بطن زندگی و زبان نسل بشر و در هم‌سخنی با او به‌سر می‌برد. عروسک‌ها و اشیا زمانی طولانی و گاه بیشتر از عمر ما باقی می‌مانند و تصوری از جدایی از آنان مگر بر حسب موضوع یک آیین نبود و هنوز هستند عروسک‌هایی که معنی میتولوژیک خود را حفظ کرده‌اند. تفاوت بنیادین این عروسک‌ها با عروسک‌های مشهور دوره معاصر در جایگاه و حضور فرهنگی، آیینی و تداوم هستی‌شناسانه است. در ادوار گذشته عروسک‌ها در کنار انسان‌ها نقش آینه‌ای را داشته‌اند که فرهنگ گذشتگان را به یاد می‌آوردند و درعین‌حال کشف صورت‌های فرهنگی آیندگان را متذکر می‌شدند. در دوره معاصر اما عروسک‌های بی‌نسبت با آیین‌ها، جای عروسک‌های آیینی را گرفته‌اند. این بدان معناست که ما انسان‌ها تمنای هم‌سخنی با عروسک‌ها و اشیا را از دست داده‌ایم و حیات آیینی خود را گم کرده‌ایم.
۳- عروسک، object و thing
در تعابیر مدرن و متکی به زبان غالب علم و هنر مسلط امروز و به‌طور خاص در زبان انگلیسی مأخوذ از زبان لاتین، آن دسته از عروسک‌ها و اشیا که بنا بر کارکرد کالابودن، در فهم می‌آیند و در بیرون و جدای از خود یعنی حیات متصل ما و هستی قرار می‌گیرند، object نامیده می‌شوند. از این طریق به انسان معاصر مفهوم subject عطا می‌شود و در پی آن معنای جاودانگی که در الحاق همه‌چیز به امر کلی حتمیت داشت، با اطلاق واژه thing به «مطلق هستی» که نمی‌شود در مناسبات کالاشدگی بیاید، از یاد می‌رود. اگرچه مقام جاودانگی در یک نحوه تلقی ارجاعات متافیزیکی دارد، اما از سوی دیگر به دریافت معنی حقیقی زبان یاری می‌رساند که منظور ما در این نوشته همین معنی است.
انسان برای اینکه بتواند چنین کند، یعنی میان خود و اشیا فاصله بیندازد در جایی دیگر، بیرون از خود و هر آنچه موضوع ذهنش قرار می‌گیرد object را تصور می‌کند. در این نحوه تلقی که قدمتی در حدود پیدایی رنسانس مغرب‌زمین دارد، اشیا و در صدر آنها عروسک‌ها به حاشیه رانده شده‌اند و انسان معاصر آنها را همچون بردگان بی‌جان و بیگانه از خود، به کار گرفته است. در اینجا دیگر عروسک‌ها و اشیا از خود فعلی یا معنایی ندارند، بلکه هر فعل و مفهومی برای آنها از پیش طراحی و ساخته می‌شود و در کار می‌آید.
بنابراین آنها یعنی عروسک‌ها و اشیا object شده، در طبقه‌بندی، جزء ابزار و کالا قرار می‌گیرند. از این پس تأثیر و موجودبودن عروسک‌ها و اشیا با متر و میزان «مارک‌خوردگی»، «کمیت» و «ارزش مادی»شان سنجیده می‌شوند و به بازار می‌آیند. دیگر یک عروسک از درون و باور انسان و در دستان مادران به هست نمی‌آید؛ پس او object (ی) خارجی است. اولین تغییر بنیادین در نسبت انسان با عروسک‌ها تفاوت شخصیت و فرهنگ آن عروسک با ماست؛ به‌ویژه برای کودکان این به معنی ترکِ زبان و فرهنگ خود و دریافت صورت عروسک بیگانه است که سبب تغییر باور و رفتار آیینی مردم می‌شود.
در اینجا انسان، خود، اعضای جامعه و زبان، اندیشه، لباس، آناتومی سروبدن و تمام آنچه را که در ضمن آن است با تردید می‌نگرد و در پی تغییرش برمی‌آید. مصادیق جزئی این مجموعه رویدادها، توجه به صورت انسان به مفهوم فرمالیستی آن است. این فرمالیسم با آنچه در مکتب‌های فکری یونان باستان و حتی فلسفه و زیبایی‌شناسی معاصر درباره آن گفته‌اند، تفاوت دارد. منظور از این فرمالیسم، پنهان‌شدن «قِسم» آن است و پدیدآمدن فرمی که جز «مَقسم» «بی‌قِسم» نیست. انسان به فرم می‌گراید و خود، خود را در فرم می‌اندازد و او، یعنی انسانِ فرم‌شده از آنجا که بی‌قسم است، در جای بی‌هیچ روزنه، ترک جمع و جمعیت می‌کند.
۴- باربی و سیاست
مجموعه‌های باربی و انواع دیگر این ‌گونه عروسک‌ها از ظاهری خاص برخوردارند. این ظاهر به مرور زمان حافظه تاریخی «باربی‌بودن» را ساخته و اکنون باربی متر و میزان زیبایی‌شناسی بسیاری از جوامع معاصر شده است. از زمان کودکی نه در پیرامون فرهنگ‌ها، بلکه در جایی بیرون و بیگانه، باربی و اندیشه «باربی‌بودن» حیات می‌یابد و رسانه‌های مدرن چنان قدرتی دارند تا بخشی از گذشته فرهنگی هر ملتی را تغییر دهند. بی‌شک پروژه باربی و نمونه‌های دیگر مانند آن، اولین پله‌های ساختمان «یکسان‌سازی» و «جهانی‌شدن» بوده است. سیاست‌زدگی جوامع به‌ویژه کشورهای جهان‌سوم سبب شده است تا فرهنگ، مفهوم مجعول یابد؛ از یک‌سو اصرار بر پوشش خاص، اصالت رفتار و حفظ حرمت‌ها، باورها و نظایر اینها می‌شود و از سوی دیگر چشم و گوش و هژمونی مسئولان بر ورود‌ میلیون‌ها عروسک باربی و کالاهای قاچاق بسته می‌شود.
این عروسک‌ها در فضای بی‌توجهی به عروسک‌های آیینی آرام‌آرام به اندیشه، زبان و فرهنگ مردم و به‌طور ویژه کودکان وارد می‌شوند و فرهنگی طراحی‌شده را انتقال می‌دهند. میزان مصرف مواد آرایشی، گرایش به رنگ موی بولوند، عمل‌های بینی، اندام لاغر و اصالت‌دادن به فرم و هیکل خاص، نتایج آن است. میان باربی و تأثیرات فرهنگی او و اندیشه سیاسی برخی قدرتمندان رابطه‌ای تنگاتنگ است، زیرا برای کنارزدن فرهنگ و آیین مردم و به دنبال آن سیاسی‌کردن تمام امور اجتماعی نیاز است تا فرهنگِ انسان فرهنگی را از او دور و او را با فرهنگ خود، بیگانه کنند. نمونه‌ها و مثال‌های فراوانی، مستند است که مسئولان سیاسی به‌ویژه آنان که سکان ارگان‌های فرهنگی را برعهده دارند، چگونه به مخالفت با تشکل‌های مردم‌نهادی که در تلاشند تا عروسک‌های آیینی اقوام ایرانی را با یاری مردم احیا کنند، می‌پردازند. شاید از سر ناآگاهی و... این‌گونه است که با صرف هزینه گزاف برای فرهنگ سیاسی، فرهنگ حقیقی مردم و بخش مهمی از آن یعنی عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی ایران دچار انزوا و بی‌سامانی شده است و صرفا با تلاش مردم و تشکل‌های مردم‌نهاد می‌رود تا بلکه از خطر نابودی رهایی یابد.

1- مقدمه
دومین نشست کمیسیون میراث یونیمای جهانی (The Second Meeting of UNIMA's Heritage Commission) 11 و 12 شهریورماه سال‌ جاری در تهران برگزار شد. یونیما یا اتحادیه بین‌المللی نمایشگران عروسکی، تشکلی غیردولتی است که حدود 90 سال پیش تأسیس شده و اکنون در بیش از ‌صد کشور مراکز ملی دارد. مهم‌ترین اهداف یونیما توسعه تئاتر عروسکی با مضامینی همچون صلح، عدالت و آزادی برای بشر است.
ایران به ‌لحاظ تعداد اعضا، بزرگ‌ترین مرکز ملی یونیما در جهان است و توانسته در کمیسیون‌های 17گانه صاحب هفت کرسی عضویت شود. همچنین ایران موفق شده عضویت در کمیته اجرائی یونیما که بالاترین مرجع تصمیم‌گیری است را به دست آورد و ریاست کمیسیون میراث را نیز کسب کند.
در روز نخست این نشست، حمیدرضا اردلان، عضو کمیته اجرائی و رئیس کمیسیون میراث یونیمای جهانی، ژاک ترودو (Jacques Trudeau)، عضو سابق کمیته اجرائی و دبیرکل سابق این تشکل و عضو کمیسیون میراث، دیمیتری ژاژنو (Dimitri Jageneau) و اتو وآندر میدن (Otto van der Mieden) اعضای دیگر کمیسیون میراث به همراه مهتا محق، دستیار بخش فرهنگ در دفتر منطقه‌ای یونسکو در تهران (UNESCO)، سیداحمد محیط‌طباطبایی، رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران یا ایکوم (ICOM)، سازمان میراث فرهنگی و هنرمندان و پژوهشگران تئاتر عروسکی حضور داشتند و 11 سخنران به ایراد سخنرانی پرداختند. در متن سخنرانی‌ها به تأثیر عروسک بر حفظ تعادل فرهنگی جوامع و نسبت آن با شعف و وجد اجتماعی، تمرین حضور انسان بر کره زمین و زندگی مسئولانه و هم‌زیستی با طبیعت اشاره شد. احیای عروسک‌های آیینی، معرفی موزه‌ها و فرهنگ‌نامه‌های نمایش عروسکی در ایران، بلژیک، هلند، آلمان و برخی کشورهای دیگر موضوع‌های دیگر سخنرانی‌ها بود. اما مفهوم اصلی مباحث درباره به‌حاشیه‌رفتن آیین‌های مرتبط با عروسک و نمایش‌های عروسکی و راه‌های حفظ، احیا و یافتن زبان معاصر برای این‌ گونه ناب نمایشی بود.
در روز دوم نشست که به جلسه اعضای اصلی کمیسیون میراث یونیمای جهانی اختصاص داشت، پس از بحث و گفت‌وگو از میان طرح‌های پیشنهادی، هفت طرح تصویب شد که در طول سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ به اجرا درخواهد آمد.
انتشار مجله اینترنتی با موضوع میراث عروسکی جهان، اهدای جایزه کمیسیون میراث به هنرمندان، پژوهشگران و حامیان نمایش‌های آیینی و سنتی، تحقیق، نگارش و چاپ فرهنگ موزه‌های عروسکی جهان، تهیه فرهنگ اتیمولوژی و ترم‌شناسی واژگان کلیدی نمایش‌های آیینی و سنتی ازجمله این طرح‌هاست.
۲- عروسک و نقش هستی‌شناسانه
نمایش عروسکی آیینی و فرهنگ زندگی با عروسک‌ها به انزوا رفته است. این عروسک‌ها در گذشته نه‌چندان دور در میان مردم بودند و با دستان مادران و پدران برای همدمی با دختران و پسران یا برپایی آیین‌ها مانند تمنای باران، عقده‌گشایی، تبرک‌جویی و ده‌ها مفهوم آیینی دیگر به هست می‌آمدند و در فرایندی برای شناخت هستی و معانی جاری در آن، به عمق روابط انسانی و اندیشه خلقت و درک اتفاق به هست‌آمدن، آگاهی از مرگ و عدم، با ما انسان‌ها همراه بودند و نیز حضور عروسک‌ها در زندگی، تمرینی برای شناخت خود و یادآور حضور متصل همه اشیا بودند. از این حیث، عروسک واسطه‌ای برای تداوم نسبت ما با بقیه عالم بود و در بطن زندگی و زبان نسل بشر و در هم‌سخنی با او به‌سر می‌برد. عروسک‌ها و اشیا زمانی طولانی و گاه بیشتر از عمر ما باقی می‌مانند و تصوری از جدایی از آنان مگر بر حسب موضوع یک آیین نبود و هنوز هستند عروسک‌هایی که معنی میتولوژیک خود را حفظ کرده‌اند. تفاوت بنیادین این عروسک‌ها با عروسک‌های مشهور دوره معاصر در جایگاه و حضور فرهنگی، آیینی و تداوم هستی‌شناسانه است. در ادوار گذشته عروسک‌ها در کنار انسان‌ها نقش آینه‌ای را داشته‌اند که فرهنگ گذشتگان را به یاد می‌آوردند و درعین‌حال کشف صورت‌های فرهنگی آیندگان را متذکر می‌شدند. در دوره معاصر اما عروسک‌های بی‌نسبت با آیین‌ها، جای عروسک‌های آیینی را گرفته‌اند. این بدان معناست که ما انسان‌ها تمنای هم‌سخنی با عروسک‌ها و اشیا را از دست داده‌ایم و حیات آیینی خود را گم کرده‌ایم.
۳- عروسک، object و thing
در تعابیر مدرن و متکی به زبان غالب علم و هنر مسلط امروز و به‌طور خاص در زبان انگلیسی مأخوذ از زبان لاتین، آن دسته از عروسک‌ها و اشیا که بنا بر کارکرد کالابودن، در فهم می‌آیند و در بیرون و جدای از خود یعنی حیات متصل ما و هستی قرار می‌گیرند، object نامیده می‌شوند. از این طریق به انسان معاصر مفهوم subject عطا می‌شود و در پی آن معنای جاودانگی که در الحاق همه‌چیز به امر کلی حتمیت داشت، با اطلاق واژه thing به «مطلق هستی» که نمی‌شود در مناسبات کالاشدگی بیاید، از یاد می‌رود. اگرچه مقام جاودانگی در یک نحوه تلقی ارجاعات متافیزیکی دارد، اما از سوی دیگر به دریافت معنی حقیقی زبان یاری می‌رساند که منظور ما در این نوشته همین معنی است.
انسان برای اینکه بتواند چنین کند، یعنی میان خود و اشیا فاصله بیندازد در جایی دیگر، بیرون از خود و هر آنچه موضوع ذهنش قرار می‌گیرد object را تصور می‌کند. در این نحوه تلقی که قدمتی در حدود پیدایی رنسانس مغرب‌زمین دارد، اشیا و در صدر آنها عروسک‌ها به حاشیه رانده شده‌اند و انسان معاصر آنها را همچون بردگان بی‌جان و بیگانه از خود، به کار گرفته است. در اینجا دیگر عروسک‌ها و اشیا از خود فعلی یا معنایی ندارند، بلکه هر فعل و مفهومی برای آنها از پیش طراحی و ساخته می‌شود و در کار می‌آید.
بنابراین آنها یعنی عروسک‌ها و اشیا object شده، در طبقه‌بندی، جزء ابزار و کالا قرار می‌گیرند. از این پس تأثیر و موجودبودن عروسک‌ها و اشیا با متر و میزان «مارک‌خوردگی»، «کمیت» و «ارزش مادی»شان سنجیده می‌شوند و به بازار می‌آیند. دیگر یک عروسک از درون و باور انسان و در دستان مادران به هست نمی‌آید؛ پس او object (ی) خارجی است. اولین تغییر بنیادین در نسبت انسان با عروسک‌ها تفاوت شخصیت و فرهنگ آن عروسک با ماست؛ به‌ویژه برای کودکان این به معنی ترکِ زبان و فرهنگ خود و دریافت صورت عروسک بیگانه است که سبب تغییر باور و رفتار آیینی مردم می‌شود.
در اینجا انسان، خود، اعضای جامعه و زبان، اندیشه، لباس، آناتومی سروبدن و تمام آنچه را که در ضمن آن است با تردید می‌نگرد و در پی تغییرش برمی‌آید. مصادیق جزئی این مجموعه رویدادها، توجه به صورت انسان به مفهوم فرمالیستی آن است. این فرمالیسم با آنچه در مکتب‌های فکری یونان باستان و حتی فلسفه و زیبایی‌شناسی معاصر درباره آن گفته‌اند، تفاوت دارد. منظور از این فرمالیسم، پنهان‌شدن «قِسم» آن است و پدیدآمدن فرمی که جز «مَقسم» «بی‌قِسم» نیست. انسان به فرم می‌گراید و خود، خود را در فرم می‌اندازد و او، یعنی انسانِ فرم‌شده از آنجا که بی‌قسم است، در جای بی‌هیچ روزنه، ترک جمع و جمعیت می‌کند.
۴- باربی و سیاست
مجموعه‌های باربی و انواع دیگر این ‌گونه عروسک‌ها از ظاهری خاص برخوردارند. این ظاهر به مرور زمان حافظه تاریخی «باربی‌بودن» را ساخته و اکنون باربی متر و میزان زیبایی‌شناسی بسیاری از جوامع معاصر شده است. از زمان کودکی نه در پیرامون فرهنگ‌ها، بلکه در جایی بیرون و بیگانه، باربی و اندیشه «باربی‌بودن» حیات می‌یابد و رسانه‌های مدرن چنان قدرتی دارند تا بخشی از گذشته فرهنگی هر ملتی را تغییر دهند. بی‌شک پروژه باربی و نمونه‌های دیگر مانند آن، اولین پله‌های ساختمان «یکسان‌سازی» و «جهانی‌شدن» بوده است. سیاست‌زدگی جوامع به‌ویژه کشورهای جهان‌سوم سبب شده است تا فرهنگ، مفهوم مجعول یابد؛ از یک‌سو اصرار بر پوشش خاص، اصالت رفتار و حفظ حرمت‌ها، باورها و نظایر اینها می‌شود و از سوی دیگر چشم و گوش و هژمونی مسئولان بر ورود‌ میلیون‌ها عروسک باربی و کالاهای قاچاق بسته می‌شود.
این عروسک‌ها در فضای بی‌توجهی به عروسک‌های آیینی آرام‌آرام به اندیشه، زبان و فرهنگ مردم و به‌طور ویژه کودکان وارد می‌شوند و فرهنگی طراحی‌شده را انتقال می‌دهند. میزان مصرف مواد آرایشی، گرایش به رنگ موی بولوند، عمل‌های بینی، اندام لاغر و اصالت‌دادن به فرم و هیکل خاص، نتایج آن است. میان باربی و تأثیرات فرهنگی او و اندیشه سیاسی برخی قدرتمندان رابطه‌ای تنگاتنگ است، زیرا برای کنارزدن فرهنگ و آیین مردم و به دنبال آن سیاسی‌کردن تمام امور اجتماعی نیاز است تا فرهنگِ انسان فرهنگی را از او دور و او را با فرهنگ خود، بیگانه کنند. نمونه‌ها و مثال‌های فراوانی، مستند است که مسئولان سیاسی به‌ویژه آنان که سکان ارگان‌های فرهنگی را برعهده دارند، چگونه به مخالفت با تشکل‌های مردم‌نهادی که در تلاشند تا عروسک‌های آیینی اقوام ایرانی را با یاری مردم احیا کنند، می‌پردازند. شاید از سر ناآگاهی و... این‌گونه است که با صرف هزینه گزاف برای فرهنگ سیاسی، فرهنگ حقیقی مردم و بخش مهمی از آن یعنی عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی ایران دچار انزوا و بی‌سامانی شده است و صرفا با تلاش مردم و تشکل‌های مردم‌نهاد می‌رود تا بلکه از خطر نابودی رهایی یابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.