|

گفتار طالقانی و پارادایم‏های زمانه

طالقانی مجاهد و مفسر بزرگ و شجاع قرآن در عصر و زمانه‏‏‌ای می‌‏زیست که از حیث دورانی، مدرن بود و از نظر وضع و موقع محلی-ملی و منطقه‌‏‏ای درگیر چالش بین سنت‏گرایی و مدرنیسم. جامعه، او را از یک ‌سو در سپهر سنت پا سفت کرده و با دیرپایی و سخت‏‌سری‌‏اش عرصه بر الگوهای مدرنیستی تنگ کرده بود و از سوی دیگر مدرنیسم و مدرنیزاسیون در اشکال نهادی، فرهنگی، اجتماعی و... در پی رسوخ و نفوذ به لایه‌های زیرین جامعه و تثبیت و تحکیم موقع و وضعی بود که برخاسته از فرایند دوران بود.
جامعه ایران در زمانه طالقانی زیر بار سنگین عناصر ناهم‏زمان (ساختارهای ماقبل مدرن و مدرن) و عناصر و الگوهای ناهم‏زبان (سنت-مدرنیسم) به سر می‌‏برد و بار بحران‌‏های ساختاری و ادواری را بر دوش می‏‌کشید و از این رو به جامعه‌‏ای ناموزون و بی‌‏تناسب و ازریخت‌افتاده در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تبدیل شده بود.
دنیای سنت، هستی‌بنیاد بود و دنیای مدرن معرفت‌بنیاد. دین‌باوری کانون غالب سپهر سنت بود و طبیعت‌باوری کانون مدرنیته. ایمان در پارادایم سنت اساس معرفت شناخته شد (حقیقت یگانه بود و در محاق وجود جا خوش کرده بود) درحالی‌که خرد در دنیای مدرن پایه معرفت قلمداد می‌شد. در دنیای سنت، ایمان هم به‌مثابه معرفت و هم به منزله روش، واسطه عین و ذهن بود و به شکار معنا و «اعیان ثابته» می‏‌رفت اما در دنیای مدرن سوژه، واسطه عین و ذهن شد و از موضع فروتنی به نمود و نموده‌ها سر می‏‌سایید. حق در سپهر سنت الاهی بود اما در دنیای مدرن طبیعی می‌نمود. طالقانی در ملتقای این دو دنیا ایستاده بود.
او از حیث ایمان به ماده ایمانی قدیم (قدیم وجود و هستی‌شناسانه و نه زمانی و تاریخی) و از حیث باور به صورت جدید وابسته بود. رویکرد او به هستی، ایدئولوژیک (متأثر از عقل فطری و اکتسابی (نظری و عملی) و هدایتی و از حیث معرفت‏شناختی و روش‏شناختی نیز متأثر از دانش‏های سنتی و تجربه‌‏باوری بود. اما امروزه در عصر و زمانه ما با فراگیرشدن ساختار شبکه‏ در روابط انسانی و اجتماعی و چروک‏‌خوردگی مکان و زمان و سربرآوردن فضا، ساختار سلسله‌مراتبی سنتی به ساختار افقی هم‏جواری و هم‏کناری تبدیل شده و با به‌صحنه‌آمدن همه سطوح آگاهی (به قول شایگان) از عصر نوسنگی تا عصر انفورماتیک و سایبرنتیک، با رنگین‌کماني از جهان‏نگری‏های بدوی و اسطوره‏ای ماقبل مدرن و باورهای مدرن و پسامدرن روبه‌‏روییم: سنت‏گرایی و بنیادگرایی در کنار مدرنیسم و پسامدرنیسم؛ معنویت‏‌گرایی در کنار شیطان‌‏پرستی و ... .
فرهنگ‏‌باوری جایگزین رویکردها و رهیافت‏‌های سیانتیستی و پوزیتویستی شده. احساس و فهم و خرد جمعی، اساس معرفت و حقیقت به لشکری از استعاره‌ها (نیچه) فرو غلتیده. زبان و گفتمان میانجی عین و ذهن شده و با تکیه بر زبان به‌عنوان نظامی از تمایزات (سوسور) و جایگزینی بلامنازع آن (پساساختارگران: فوکو و بارت)، همه‌چیز اعتباری و از لنگره‌های خود کنده شده و اینها در سیالیت دال‏‌ها و نشانه‌‏ها شناوریم و پیش از آنکه با متن‌‏ها مواجه شویم، متن‏ها پیشاپیش مرکز‏زدایی شده‌‏اند و از درون فروپاشیده‌‏اند. امروزه زبان با لایه‏‌لایه‌کردن و شرحه‏‌شرحه‌کردن دال‏‌ها و نشانه‌ها، جهان و عالم و آدم را شرحه‌‏شرحه می‌کند. جهان بازنموده مفسران است و حقیقت لشکری از استعاره‌ها. «من» برساخته‏‏ای از مجموعه‌‏ای متکثر از متن‌‏های دیگر است، مجموعه‌‏ای از رمزگان‏‌هایی که پایانی ندارند یا به بیان دقیق‏تر، گم شده‌‏اند (بارت). امروزه کلان‌روایت‏‌ها (جهان‏‌نگری‏‌ها و ایدئولوژی‌‏ها و برخی فلسفه‌ها و فلسفه‌های تاریخ و...) در مظان کژتابی‏‌ها و کژدیسگی‏‌ها قرار دارند و از اوج به زیر کشیده شده‏‌اند (لیوتار) و چهره انسان مانند شنی در کنار ساحل با نرمای کف آب محو می‌شود (فوکو) و برتری ارزشی از وجوه دوگانه بد و خوب، زشت و زیبا، زن و مرد، طبیعت و فرهنگ، گفتار و نوشتار، حقیقت و کذب، ذهن و جسم و... برداشته می‌شود و حاشیه‌ها به مرکز و مرکزها به حاشیه‌ها می‌روند و جریان سیال معانی از غیب به حضور و از حضور به غیب چشمک‌زنان، آشکار و پنهان می‌شوند. در عصر طالقانی معنا بر زبان مقدم بود و زبان فقط وسیله‏‏ای برای نشان‌دادن آن. اما امروزه زبان بر معنا مقدم است و معنا محصول تمایزی است که زبان ایجاد می‌کند. در زمانه طالقانی معنا و حقیقت، ناب و یگانه بود و لفظ و معنای قرآن از عالم امر به عالم خلق فرا بالیده بود و امروزه لفظ و معنا در قرائت‏های مختلف، حاصل ضمیرهای شخصی، قومی و فراانسانی؛ امروزه با رویکرد زبانی و فرهنگی مختلف، حاصل ضمیرهای شخصی و قومی و فراانسانی؛ ...امروزه با رویکرد زبانی و فرهنگی به متن و دیگر آموزه‌های وحیانی، دین‌باوران با چالش‏‌های بزرگی روبه‌رو شده‌‏اند و موضوعات دینی از جزئیات به کلیات و از اعراض به ذاتیات نقل مکان کرده‏ و روشنفکری دینی دلمشغول مباحثی از جمله ماهیت وحی، ماهیت زبان دینی، ماهیت سنت، ماهیت نبوت و... شده‏اند.
این موضوع در دوره طالقانی مطرح نبود و جهان در آرامش کلاسیک خود به‌سر می‏برد: در روابط بین‌الملل قدرت بین دو بلوک کاپیتالیسم و کمونیسم تقسیم شده بود و گفتارها اغلب متأثر از نظم حاکم بر دو جهان در سپهر کلان‌روایت‏ها (اعم از لیبرالیستی و کمونیستی و دینی و...) خوش‌غنود بودند و معیاری ارزشی براساس تقابل‏های دوگانی، ترقی‏خواهی و ارتجاع‏‌گروی مهر خود را بر پدیده‌های انسانی- اجتماعی می‌‏زدند. اگر حیات فکری و مبارزاتی طالقانی را به سه دوره: قبل از جریان ملی‌شدن نفت به رهبری دکتر مصدق؛ از جریان ملی‌شدن تا سال 1344؛ و از سال1344 تا پایان عمرش تقسیم کنیم، او در دوره میانی با توجه به تحولات زمانه و اوج نهضت ملی دل به استقلال و آزادی‌خواهی بسته بود و این مشی در کنار مهندس بازرگان و دکتر سحابی همچنان ادامه داشت تا قیام 15 خرداد 1342 و بعد مبارزه با رژیم شاهنشاهی تا سال 1344 که منجر به دستگیری و محاکمه‌شدن او و دیگر سران نهضت آزادی شد و از آن پس با بهره‌گیری تجارب مبارزاتی استقلال‏‌خواهانه و جمع‌بندی از سیر مبارزات مردم از مشروطه تا 15 خرداد 42 از مشی میانه‌‏روانه به رادیکالیسم گراییده و از گفتار استقلال‏خواهی به گفتار آزادی‏خواهانه و عدالت‏خواهانه فرابالید و با تمرکز بر قرآن و تفسیر آیه‌های حیات‏بخش و حرکت‌آفرین آن، آموزه‌های قرآنی را در حیات اجتماعی و عرصه تضادهای زندگی و درگیری‌‏های مبارزاتی وارد و بینش نسلی را درباره قرآن و آموزه‌های آن دگرگون کرد. او با تکیه بر کار جمعی و شورایی و پراکسیس (عمل مبتنی بر ایمان: عمل انسان‌ساز) در کنار بزرگانی مانند حنیف‌نژاد و شریعتی، با طرح مباحث ایمانی و عوض‌کردن شاخصه‌های «کفر» و «ایمان»، نیروی نسلی را از درافتادن به خرده‏‌کاری‌‏ها و برخوردهای کور ضدی-ذهنی و عکس‏‌العملی در قبال پدیده‌ها و تضادهای زمانه رهایی بخشید. او مانند بزرگان پیش‌گفته با رویکرد ایدئولوژیک، قرائتی از توحید و رابطه ذات و صفات داشت که از حیث کلامی بدیع بود. آنها با تلقی از توحید به‌مثابه جهان‏نگری و وحدت در هستی (اعم از طبیعی و اجتماعی)، رابطه ذات و صفات را به رابطه ذات و زمینیان تبدیل کردند. این نگرش برخلاف نگرش سنتی کلامی که رابطه ذات و صفات در قلمرو ذات واجب محدودی شد، رابطه ذات و صفات را به رابطه انضمامی ذات و زمینه آن گسترش داد و برخلاف آموزه‌های مکتبخانه‏‌ای که خدا یکی است و لاغیر و از توحید، فردیت ذات فهمیده می‌شد، آن را در کادر هستی، در جهان‌‏نگری، در جهت‏‌گیری‏‌های انسانی اجتماعی قرار داد. در معرکه و آوردگاه روزگار و صحنه تضادها و چالش‏‌ها عرضه کرد و برخلاف نگرش سنتی و کلاسیک که خداناباوران را مشرک و کافر قلمداد می‏‌کردند که البته در عصر وحی و نزول قرآن به دلیل پیوند و همخوانی بین جهان‏نگری مشرکان با زیست اجتماعی مبتنی بر کثرت و تبعیض نژادی و طبقاتی و اجتماعی طبیعی به‌نظر می‌رسید؛ اما در عصر طالقانی و شریعتی، بودند جوانان و مبارزانی که دلی مؤمن داشتند و مغزی کافر؛ و از حیث فلسفی به مونیسم (یکتاانگاری) در هستی قائل بودند و در هستی اجتماعی هم به وحدت انسانی و اجتماعی و طبقاتی؛ و در راه آرمان و اندیشه‏شان ایثارها و ازخودگذشتگی‌‏ها نشان داده بودند و دیگر نمی‌‏شد با همان بینش سنتی و کلاسیک آنها را از مصادیق و شرک و کفر به شمار آورد. بودند و هستند کسانی که به خدا و یکتایی او قائل هستند؛ اما در هستی اجتماعی به شکاف و نابرابری صحه می‎گذارند و می‏گویند اگر در جامعه فقیر نباشد؛ پس ما برای ادای وظیفه دینی چه باید بکنیم. باید شکاف‏ها و حفره‌هایی در جامعه باشد تا کسانی با انفاق‌کردن و صدقه‌دادن به نیازمندان ادای وظیفه بکنند یا می‏گویند اگر سپور و رفته‏‌گر نباشد؛ پس چه کسی آشغال‏های خانه ما را ببرد. اینان نابرابری‏ را که در تاریخ شکل گرفته و به دست انسان‏ها ایجاد شده، طبق نگرش کلامی به «نظام احسن» تعبیر می‌کنند و صحه‏‌گذار آن هستند. درحالی‌که طالقانی‌‏ها و شریعتی‏‌ها بر آن بودند که نابرابری که شأن تاریخی دارد و به دست انسان‏ها رقم خورده است، باید به‌دست انسان‏ها ریشه‏‌کن شود؛ نه آنکه پدیداری آن را به علم و اراده خدا بازگردانند. بنابر همین نگرش بود که طالقانی و شریعتی و حنیف‌‏نژادها از نشست و برخاست با مارکسیست‌‏هایی که قلبی مؤمن داشتند و مغزی کافر، ابایی نداشتند و به جای طرد آنها باب گفت‌وگو و مداراگری با آنان را باز می‏‌کردند و از درافتادن با مارکسیسم‌ستیزی که رژیم شاهنشاهی پهلوی از آتش‏بیاران آن معرکه بود، پرهیز می‏‌کردند. گفتني است راه و روش این دسته از اصلاحگران دینی نه‌تنها موجد خشونت‏‌گرایی و رشد بنیادگرایی نشده نشده؛ بلکه برعکس با بازگشوده‌شدن راه میانه با فکر و مشی آنان، جامعه ایران از دوقطبی سنت‏گرایی-مدرنیسم فاصله گرفته و تهدید بنیادگرایی را به فرصت نوگرایی و نواندیشی دینی تبدیل کرده است. اصلاحگرانی نظیر طالقانی و شریعتی از حیث روش و بینش و منش در مواجهه با دشمنان و رقیبان فکری-سیاسی خود پایبند به اصول بودند و با اتخاذ مواضع اصولی و روشن، راه خود را از بینش‏‌های تنگ‌‏نظرانه و انحصارگرانه جدا می‏‌کردند.

طالقانی مجاهد و مفسر بزرگ و شجاع قرآن در عصر و زمانه‏‏‌ای می‌‏زیست که از حیث دورانی، مدرن بود و از نظر وضع و موقع محلی-ملی و منطقه‌‏‏ای درگیر چالش بین سنت‏گرایی و مدرنیسم. جامعه، او را از یک ‌سو در سپهر سنت پا سفت کرده و با دیرپایی و سخت‏‌سری‌‏اش عرصه بر الگوهای مدرنیستی تنگ کرده بود و از سوی دیگر مدرنیسم و مدرنیزاسیون در اشکال نهادی، فرهنگی، اجتماعی و... در پی رسوخ و نفوذ به لایه‌های زیرین جامعه و تثبیت و تحکیم موقع و وضعی بود که برخاسته از فرایند دوران بود.
جامعه ایران در زمانه طالقانی زیر بار سنگین عناصر ناهم‏زمان (ساختارهای ماقبل مدرن و مدرن) و عناصر و الگوهای ناهم‏زبان (سنت-مدرنیسم) به سر می‌‏برد و بار بحران‌‏های ساختاری و ادواری را بر دوش می‏‌کشید و از این رو به جامعه‌‏ای ناموزون و بی‌‏تناسب و ازریخت‌افتاده در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تبدیل شده بود.
دنیای سنت، هستی‌بنیاد بود و دنیای مدرن معرفت‌بنیاد. دین‌باوری کانون غالب سپهر سنت بود و طبیعت‌باوری کانون مدرنیته. ایمان در پارادایم سنت اساس معرفت شناخته شد (حقیقت یگانه بود و در محاق وجود جا خوش کرده بود) درحالی‌که خرد در دنیای مدرن پایه معرفت قلمداد می‌شد. در دنیای سنت، ایمان هم به‌مثابه معرفت و هم به منزله روش، واسطه عین و ذهن بود و به شکار معنا و «اعیان ثابته» می‏‌رفت اما در دنیای مدرن سوژه، واسطه عین و ذهن شد و از موضع فروتنی به نمود و نموده‌ها سر می‏‌سایید. حق در سپهر سنت الاهی بود اما در دنیای مدرن طبیعی می‌نمود. طالقانی در ملتقای این دو دنیا ایستاده بود.
او از حیث ایمان به ماده ایمانی قدیم (قدیم وجود و هستی‌شناسانه و نه زمانی و تاریخی) و از حیث باور به صورت جدید وابسته بود. رویکرد او به هستی، ایدئولوژیک (متأثر از عقل فطری و اکتسابی (نظری و عملی) و هدایتی و از حیث معرفت‏شناختی و روش‏شناختی نیز متأثر از دانش‏های سنتی و تجربه‌‏باوری بود. اما امروزه در عصر و زمانه ما با فراگیرشدن ساختار شبکه‏ در روابط انسانی و اجتماعی و چروک‏‌خوردگی مکان و زمان و سربرآوردن فضا، ساختار سلسله‌مراتبی سنتی به ساختار افقی هم‏جواری و هم‏کناری تبدیل شده و با به‌صحنه‌آمدن همه سطوح آگاهی (به قول شایگان) از عصر نوسنگی تا عصر انفورماتیک و سایبرنتیک، با رنگین‌کماني از جهان‏نگری‏های بدوی و اسطوره‏ای ماقبل مدرن و باورهای مدرن و پسامدرن روبه‌‏روییم: سنت‏گرایی و بنیادگرایی در کنار مدرنیسم و پسامدرنیسم؛ معنویت‏‌گرایی در کنار شیطان‌‏پرستی و ... .
فرهنگ‏‌باوری جایگزین رویکردها و رهیافت‏‌های سیانتیستی و پوزیتویستی شده. احساس و فهم و خرد جمعی، اساس معرفت و حقیقت به لشکری از استعاره‌ها (نیچه) فرو غلتیده. زبان و گفتمان میانجی عین و ذهن شده و با تکیه بر زبان به‌عنوان نظامی از تمایزات (سوسور) و جایگزینی بلامنازع آن (پساساختارگران: فوکو و بارت)، همه‌چیز اعتباری و از لنگره‌های خود کنده شده و اینها در سیالیت دال‏‌ها و نشانه‌‏ها شناوریم و پیش از آنکه با متن‌‏ها مواجه شویم، متن‏ها پیشاپیش مرکز‏زدایی شده‌‏اند و از درون فروپاشیده‌‏اند. امروزه زبان با لایه‏‌لایه‌کردن و شرحه‏‌شرحه‌کردن دال‏‌ها و نشانه‌ها، جهان و عالم و آدم را شرحه‌‏شرحه می‌کند. جهان بازنموده مفسران است و حقیقت لشکری از استعاره‌ها. «من» برساخته‏‏ای از مجموعه‌‏ای متکثر از متن‌‏های دیگر است، مجموعه‌‏ای از رمزگان‏‌هایی که پایانی ندارند یا به بیان دقیق‏تر، گم شده‌‏اند (بارت). امروزه کلان‌روایت‏‌ها (جهان‏‌نگری‏‌ها و ایدئولوژی‌‏ها و برخی فلسفه‌ها و فلسفه‌های تاریخ و...) در مظان کژتابی‏‌ها و کژدیسگی‏‌ها قرار دارند و از اوج به زیر کشیده شده‏‌اند (لیوتار) و چهره انسان مانند شنی در کنار ساحل با نرمای کف آب محو می‌شود (فوکو) و برتری ارزشی از وجوه دوگانه بد و خوب، زشت و زیبا، زن و مرد، طبیعت و فرهنگ، گفتار و نوشتار، حقیقت و کذب، ذهن و جسم و... برداشته می‌شود و حاشیه‌ها به مرکز و مرکزها به حاشیه‌ها می‌روند و جریان سیال معانی از غیب به حضور و از حضور به غیب چشمک‌زنان، آشکار و پنهان می‌شوند. در عصر طالقانی معنا بر زبان مقدم بود و زبان فقط وسیله‏‏ای برای نشان‌دادن آن. اما امروزه زبان بر معنا مقدم است و معنا محصول تمایزی است که زبان ایجاد می‌کند. در زمانه طالقانی معنا و حقیقت، ناب و یگانه بود و لفظ و معنای قرآن از عالم امر به عالم خلق فرا بالیده بود و امروزه لفظ و معنا در قرائت‏های مختلف، حاصل ضمیرهای شخصی، قومی و فراانسانی؛ امروزه با رویکرد زبانی و فرهنگی مختلف، حاصل ضمیرهای شخصی و قومی و فراانسانی؛ ...امروزه با رویکرد زبانی و فرهنگی به متن و دیگر آموزه‌های وحیانی، دین‌باوران با چالش‏‌های بزرگی روبه‌رو شده‌‏اند و موضوعات دینی از جزئیات به کلیات و از اعراض به ذاتیات نقل مکان کرده‏ و روشنفکری دینی دلمشغول مباحثی از جمله ماهیت وحی، ماهیت زبان دینی، ماهیت سنت، ماهیت نبوت و... شده‏اند.
این موضوع در دوره طالقانی مطرح نبود و جهان در آرامش کلاسیک خود به‌سر می‏برد: در روابط بین‌الملل قدرت بین دو بلوک کاپیتالیسم و کمونیسم تقسیم شده بود و گفتارها اغلب متأثر از نظم حاکم بر دو جهان در سپهر کلان‌روایت‏ها (اعم از لیبرالیستی و کمونیستی و دینی و...) خوش‌غنود بودند و معیاری ارزشی براساس تقابل‏های دوگانی، ترقی‏خواهی و ارتجاع‏‌گروی مهر خود را بر پدیده‌های انسانی- اجتماعی می‌‏زدند. اگر حیات فکری و مبارزاتی طالقانی را به سه دوره: قبل از جریان ملی‌شدن نفت به رهبری دکتر مصدق؛ از جریان ملی‌شدن تا سال 1344؛ و از سال1344 تا پایان عمرش تقسیم کنیم، او در دوره میانی با توجه به تحولات زمانه و اوج نهضت ملی دل به استقلال و آزادی‌خواهی بسته بود و این مشی در کنار مهندس بازرگان و دکتر سحابی همچنان ادامه داشت تا قیام 15 خرداد 1342 و بعد مبارزه با رژیم شاهنشاهی تا سال 1344 که منجر به دستگیری و محاکمه‌شدن او و دیگر سران نهضت آزادی شد و از آن پس با بهره‌گیری تجارب مبارزاتی استقلال‏‌خواهانه و جمع‌بندی از سیر مبارزات مردم از مشروطه تا 15 خرداد 42 از مشی میانه‌‏روانه به رادیکالیسم گراییده و از گفتار استقلال‏خواهی به گفتار آزادی‏خواهانه و عدالت‏خواهانه فرابالید و با تمرکز بر قرآن و تفسیر آیه‌های حیات‏بخش و حرکت‌آفرین آن، آموزه‌های قرآنی را در حیات اجتماعی و عرصه تضادهای زندگی و درگیری‌‏های مبارزاتی وارد و بینش نسلی را درباره قرآن و آموزه‌های آن دگرگون کرد. او با تکیه بر کار جمعی و شورایی و پراکسیس (عمل مبتنی بر ایمان: عمل انسان‌ساز) در کنار بزرگانی مانند حنیف‌نژاد و شریعتی، با طرح مباحث ایمانی و عوض‌کردن شاخصه‌های «کفر» و «ایمان»، نیروی نسلی را از درافتادن به خرده‏‌کاری‌‏ها و برخوردهای کور ضدی-ذهنی و عکس‏‌العملی در قبال پدیده‌ها و تضادهای زمانه رهایی بخشید. او مانند بزرگان پیش‌گفته با رویکرد ایدئولوژیک، قرائتی از توحید و رابطه ذات و صفات داشت که از حیث کلامی بدیع بود. آنها با تلقی از توحید به‌مثابه جهان‏نگری و وحدت در هستی (اعم از طبیعی و اجتماعی)، رابطه ذات و صفات را به رابطه ذات و زمینیان تبدیل کردند. این نگرش برخلاف نگرش سنتی کلامی که رابطه ذات و صفات در قلمرو ذات واجب محدودی شد، رابطه ذات و صفات را به رابطه انضمامی ذات و زمینه آن گسترش داد و برخلاف آموزه‌های مکتبخانه‏‌ای که خدا یکی است و لاغیر و از توحید، فردیت ذات فهمیده می‌شد، آن را در کادر هستی، در جهان‌‏نگری، در جهت‏‌گیری‏‌های انسانی اجتماعی قرار داد. در معرکه و آوردگاه روزگار و صحنه تضادها و چالش‏‌ها عرضه کرد و برخلاف نگرش سنتی و کلاسیک که خداناباوران را مشرک و کافر قلمداد می‏‌کردند که البته در عصر وحی و نزول قرآن به دلیل پیوند و همخوانی بین جهان‏نگری مشرکان با زیست اجتماعی مبتنی بر کثرت و تبعیض نژادی و طبقاتی و اجتماعی طبیعی به‌نظر می‌رسید؛ اما در عصر طالقانی و شریعتی، بودند جوانان و مبارزانی که دلی مؤمن داشتند و مغزی کافر؛ و از حیث فلسفی به مونیسم (یکتاانگاری) در هستی قائل بودند و در هستی اجتماعی هم به وحدت انسانی و اجتماعی و طبقاتی؛ و در راه آرمان و اندیشه‏شان ایثارها و ازخودگذشتگی‌‏ها نشان داده بودند و دیگر نمی‌‏شد با همان بینش سنتی و کلاسیک آنها را از مصادیق و شرک و کفر به شمار آورد. بودند و هستند کسانی که به خدا و یکتایی او قائل هستند؛ اما در هستی اجتماعی به شکاف و نابرابری صحه می‎گذارند و می‏گویند اگر در جامعه فقیر نباشد؛ پس ما برای ادای وظیفه دینی چه باید بکنیم. باید شکاف‏ها و حفره‌هایی در جامعه باشد تا کسانی با انفاق‌کردن و صدقه‌دادن به نیازمندان ادای وظیفه بکنند یا می‏گویند اگر سپور و رفته‏‌گر نباشد؛ پس چه کسی آشغال‏های خانه ما را ببرد. اینان نابرابری‏ را که در تاریخ شکل گرفته و به دست انسان‏ها ایجاد شده، طبق نگرش کلامی به «نظام احسن» تعبیر می‌کنند و صحه‏‌گذار آن هستند. درحالی‌که طالقانی‌‏ها و شریعتی‏‌ها بر آن بودند که نابرابری که شأن تاریخی دارد و به دست انسان‏ها رقم خورده است، باید به‌دست انسان‏ها ریشه‏‌کن شود؛ نه آنکه پدیداری آن را به علم و اراده خدا بازگردانند. بنابر همین نگرش بود که طالقانی و شریعتی و حنیف‌‏نژادها از نشست و برخاست با مارکسیست‌‏هایی که قلبی مؤمن داشتند و مغزی کافر، ابایی نداشتند و به جای طرد آنها باب گفت‌وگو و مداراگری با آنان را باز می‏‌کردند و از درافتادن با مارکسیسم‌ستیزی که رژیم شاهنشاهی پهلوی از آتش‏بیاران آن معرکه بود، پرهیز می‏‌کردند. گفتني است راه و روش این دسته از اصلاحگران دینی نه‌تنها موجد خشونت‏‌گرایی و رشد بنیادگرایی نشده نشده؛ بلکه برعکس با بازگشوده‌شدن راه میانه با فکر و مشی آنان، جامعه ایران از دوقطبی سنت‏گرایی-مدرنیسم فاصله گرفته و تهدید بنیادگرایی را به فرصت نوگرایی و نواندیشی دینی تبدیل کرده است. اصلاحگرانی نظیر طالقانی و شریعتی از حیث روش و بینش و منش در مواجهه با دشمنان و رقیبان فکری-سیاسی خود پایبند به اصول بودند و با اتخاذ مواضع اصولی و روشن، راه خود را از بینش‏‌های تنگ‌‏نظرانه و انحصارگرانه جدا می‏‌کردند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.