ستایشگر آزادی و کرامت انسانی
بهنام افشار
مرحوم آیتالله سیدمحمود طالقانی (1298-1358) از پیشگامان جریان روشنفکری و نواندیشی دینی در ایران معاصر است. وی با وجود کسب درجه اجتهاد از آیتالله سیدابوالحسن اصفهانی و آیتالله حائری، اما از همان ابتدای دهه 20 به دلیل اندیشه و ذهنیت نوگرایانهای که داشت، از فضای سنتی حوزه و ادامه درس و بحث فقهی فاصله گرفت و روابط خود را با قشر جوان و دانشگاهی آن هم در یک فضای فکری جدید، تحکیم بخشید که این روابط تا پایان عمر وی برقرار و استوار بود. وی از معدود روحانیون مشروطهخواهی بود که در زمان اختلاف نظر بین آیتالله کاشانی و دکتر مصدق، از مصدق حمایت کرد و بعد از آن نیز به نهضت مقاومت ملی و جبهه ملی پیوست و در سال 1334 نیز با تصحیح و انتشار مجدد کتاب «تنبیه الامه و تنزیه المله» آیتالله نائینی، درصدد احیا و خوانشی دوباره از آرمانهای مشروطه برآمد.
احیا و اصلاحاندیشه دینی، مبارزه با استبداد، آزادیخواهی، عدالتطلبی و حفظ حقوق و کرامت انسان، حاکمیت مردم و مبارزه با جهل و خرافات از دغدغههای مهم مرحوم طالقانی بود که از همان دوران جوانی و تا پایان عمر برای تحقق این آرمانها، جهد و کوشش فراوانی کرد و در این راه پرفرازونشیب، سختیها و مشقتهای طاقتفرسایی را در تبعید و زندانهای رژیم شاه متحمل شد. آیتالله طالقانی، راه تحقق آرمانهای مورد نظر خود را «بازگشت به قرآن» میدانست. از منظر وی، قرآن بهعنوان کتاب «هدایت» و «حرکت»؛ تنها منبع هویتبخش، حیاتبخش و آگاهیبخشی است که با تمسک به آن میتوان راه تکامل را پیمود و از مشکلات، انحطاط و انزوا رهایی جست. وی بر همین اساس، قرآن را مبنای اندیشههای خود قرار داد و درصدد ارائه تفسیری سیاسی و اجتماعی از قرآن برآمد. طالقانی اندیشه قرآنگرایی که پیشتر از سوی شخصیتهایی همچون سیدجمال، شریعت سنگلجی و خرقانی مطرح و آغاز شده بود را در جامعه و بین روشنفکران و دانشگاهیان بسط داد و در این راه توانست قرآن را به صحنه اجتماع بیاورد.
طالقانی در مقام یک مفسر قرآن و اسلامشناس نواندیش، در صدد پیوند میان دین و جامعه و سازگار نشاندادن دین و ارزشهای دینی با علم و دموکراسی بود. وی اعتقاد داشت اسلام دینی است که برای دنیا و آخرت انسان برنامه دارد و به تمام نیازهای انسان امروزه نیز پاسخگو است. وی با بهصحنهآوردن قرآن در جامعه، به دنبال ارائه تفسیری دموکراتیک و آزادیخواهانه از دین بود. بههمین سبب، برخی نویسندگان با درنظرگرفتن خطمشی فکری آیتالله طالقانی، او را در ذیل گفتمان اسلامی سیاسی لیبرال قرار دادهاند. این جریان با تأکید بر دموکراسی و آزادی و با تفسیری لیبرال از متون شیعی به دنبال یاریگرفتن از مذهب در رویارویی با استبداد کهن ایرانی و ایجاد حکومتی دموکراتیک مبتنی بر فرهنگ و ارزشهای اسلامی است.1
آیتالله طالقانی شخصیتی مردمباور و معتقد به خرد جمعی، دموکراسی اسلامی و حاکمیت مردم بود و بهصراحت بر این امر مهم تأکید داشت که مردم باید آزادانه و بهصورت مستقیم در تعیین سرنوشت خود تصمیم بگیرند و در مناسبات و شئون مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نقشآفرین باشند. بههمین سبب، وی با بهرهگیری از آیات قرآن، نظریه شورا را با خوانشی دموکراتیک مطرح کرد که براساس آن سازوکاری اندیشیده و اتخاذ شود تا همه امور جامعه از روستا، شهر، خانواده، سیاست، اقتصاد و حتی نهاد مرجعیت بهصورت شورایی به پیش برود. مردمباوری و مردمگرایی مرحوم طالقانی محدود به قشر، گروه یا طبقه و تفکر خاصی نبود، بلکه از نظر او همه انسانها دارای ارزش و کرامت ذاتی هستند که باید به کرامت و حقوق انسانها احترام گذاشته شود و آنها ضمن برخورداری از آزادیهای قانونی و مشروع، در تعیین سرنوشت خود نیز مشارکت فعال داشته باشند.
آزادی و حفظ کرامت انسان، از مهمترین دغدغههای آیتالله طالقانی بود. وی از منظر دین به مسئله آزادی مینگریست و به باور وی، نهتنها هیچگونه ناسازگاری بین دین و آزادی وجود ندارد، بلکه مکتب اسلام، مهمترین مسئله را برای انسان آزادی میداند و اینکه دین و قرآن برای آزادی انسان نازل شده است. او آزادی را راه رسیدن انسان به کمال معنوی میدانست و بههمین سبب معتقد بود کسانی که حتی به دنبال انتقاد از آزادی هستند، اسلام را خوب نشناختهاند. طالقانی برخلاف سوسیالیستها، آزادی را مقدم بر عدالت اجتماعی و حتی آب و نان میدانست و اینکه تا انسان آزادی نداشته باشد، عدالت اجتماعی نیز برقرار نخواهد شد.
وی نقطه مقابل آزادی و دشمن آن را «استبداد» میدانست و معتقد بود دستیابی به آزادی، مستلزم رهایی از بند استبداد و طاغوت است. مرحوم طالقانی، شخصیتی چندبُعدی و جامعالاطراف داشت و در عرصه نظر و عمل؛ قائل به تساهل و مدارا، سعهصدر و خرد جمعی و از طرفی مخالف با هرگونه اجبار و تحمیل فکر و عقیده در دین بود. او به مصداق آیه «الَّذینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» معتقد و مدافع آزادی بیان، آزادی اندیشه و عقیده بود و از همین منظر به دیدگاه، افکار و سلایق مختلف و حتی از سوی مخالفان، احترام میگذاشت و معتقد بود که نباید از اظهارنظر و بیان دیدگاههای مخالف وحشت داشت، بلکه باید با سعهصدر و به دور از هرگونه تعصب، جزماندیشی و پیشداوری سخنان و دیدگاههای سلایق مختلف را شنید و مورد نقد و بررسی منصفانه قرار داد.
سعهصدر و روحیه مدارا و نگاه نوگرایانه طالقانی، سبب شد تا وی نزد گروههای مختلف سیاسی و فکری محبوبیت پیدا کند و آنها نیز به وی احساس نزدیکی کنند. طالقانی معتقد بود اسلام دین رحمت است و برهمیناساس وی در طول عمر خود و در حوزه نظر و عمل، چهره اسلام رحمانی را به نمایش گذاشت.
آحاد مردم و گروههای مختلف فکری و سیاسی، آیتالله طالقانی را نمادی از یک عمر مجاهدت در راه رسیدن به آزادی، حاکمیت مردم و مدافع حقوق مردم میدانستند و برهمین مبنا او را بهعنوان یک چهره کاریزماتیک و محبوب مورد تکریم قرار میدادند که همچنان نیز با گذشت 38 سال از درگذشت این روحانی نواندیش، از وی به نیکی یاد میشود، اما این دلیل نمیشود که اندیشههای طالقانی مورد نقد و بررسی قرار نگیرد، زیرا نهتنها طالقانی، بلکه هیچ متفکر و صاحبنظری عاری از خطا و اشتباه نیست.
پینوشت:
1- سیدمحمدعلی حسینیزاده، اسلام سیاسی در ایران، انتشارات دانشگاه مفید، چ دوم، 1389، ص 195 و 205
مرحوم آیتالله سیدمحمود طالقانی (1298-1358) از پیشگامان جریان روشنفکری و نواندیشی دینی در ایران معاصر است. وی با وجود کسب درجه اجتهاد از آیتالله سیدابوالحسن اصفهانی و آیتالله حائری، اما از همان ابتدای دهه 20 به دلیل اندیشه و ذهنیت نوگرایانهای که داشت، از فضای سنتی حوزه و ادامه درس و بحث فقهی فاصله گرفت و روابط خود را با قشر جوان و دانشگاهی آن هم در یک فضای فکری جدید، تحکیم بخشید که این روابط تا پایان عمر وی برقرار و استوار بود. وی از معدود روحانیون مشروطهخواهی بود که در زمان اختلاف نظر بین آیتالله کاشانی و دکتر مصدق، از مصدق حمایت کرد و بعد از آن نیز به نهضت مقاومت ملی و جبهه ملی پیوست و در سال 1334 نیز با تصحیح و انتشار مجدد کتاب «تنبیه الامه و تنزیه المله» آیتالله نائینی، درصدد احیا و خوانشی دوباره از آرمانهای مشروطه برآمد.
احیا و اصلاحاندیشه دینی، مبارزه با استبداد، آزادیخواهی، عدالتطلبی و حفظ حقوق و کرامت انسان، حاکمیت مردم و مبارزه با جهل و خرافات از دغدغههای مهم مرحوم طالقانی بود که از همان دوران جوانی و تا پایان عمر برای تحقق این آرمانها، جهد و کوشش فراوانی کرد و در این راه پرفرازونشیب، سختیها و مشقتهای طاقتفرسایی را در تبعید و زندانهای رژیم شاه متحمل شد. آیتالله طالقانی، راه تحقق آرمانهای مورد نظر خود را «بازگشت به قرآن» میدانست. از منظر وی، قرآن بهعنوان کتاب «هدایت» و «حرکت»؛ تنها منبع هویتبخش، حیاتبخش و آگاهیبخشی است که با تمسک به آن میتوان راه تکامل را پیمود و از مشکلات، انحطاط و انزوا رهایی جست. وی بر همین اساس، قرآن را مبنای اندیشههای خود قرار داد و درصدد ارائه تفسیری سیاسی و اجتماعی از قرآن برآمد. طالقانی اندیشه قرآنگرایی که پیشتر از سوی شخصیتهایی همچون سیدجمال، شریعت سنگلجی و خرقانی مطرح و آغاز شده بود را در جامعه و بین روشنفکران و دانشگاهیان بسط داد و در این راه توانست قرآن را به صحنه اجتماع بیاورد.
طالقانی در مقام یک مفسر قرآن و اسلامشناس نواندیش، در صدد پیوند میان دین و جامعه و سازگار نشاندادن دین و ارزشهای دینی با علم و دموکراسی بود. وی اعتقاد داشت اسلام دینی است که برای دنیا و آخرت انسان برنامه دارد و به تمام نیازهای انسان امروزه نیز پاسخگو است. وی با بهصحنهآوردن قرآن در جامعه، به دنبال ارائه تفسیری دموکراتیک و آزادیخواهانه از دین بود. بههمین سبب، برخی نویسندگان با درنظرگرفتن خطمشی فکری آیتالله طالقانی، او را در ذیل گفتمان اسلامی سیاسی لیبرال قرار دادهاند. این جریان با تأکید بر دموکراسی و آزادی و با تفسیری لیبرال از متون شیعی به دنبال یاریگرفتن از مذهب در رویارویی با استبداد کهن ایرانی و ایجاد حکومتی دموکراتیک مبتنی بر فرهنگ و ارزشهای اسلامی است.1
آیتالله طالقانی شخصیتی مردمباور و معتقد به خرد جمعی، دموکراسی اسلامی و حاکمیت مردم بود و بهصراحت بر این امر مهم تأکید داشت که مردم باید آزادانه و بهصورت مستقیم در تعیین سرنوشت خود تصمیم بگیرند و در مناسبات و شئون مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نقشآفرین باشند. بههمین سبب، وی با بهرهگیری از آیات قرآن، نظریه شورا را با خوانشی دموکراتیک مطرح کرد که براساس آن سازوکاری اندیشیده و اتخاذ شود تا همه امور جامعه از روستا، شهر، خانواده، سیاست، اقتصاد و حتی نهاد مرجعیت بهصورت شورایی به پیش برود. مردمباوری و مردمگرایی مرحوم طالقانی محدود به قشر، گروه یا طبقه و تفکر خاصی نبود، بلکه از نظر او همه انسانها دارای ارزش و کرامت ذاتی هستند که باید به کرامت و حقوق انسانها احترام گذاشته شود و آنها ضمن برخورداری از آزادیهای قانونی و مشروع، در تعیین سرنوشت خود نیز مشارکت فعال داشته باشند.
آزادی و حفظ کرامت انسان، از مهمترین دغدغههای آیتالله طالقانی بود. وی از منظر دین به مسئله آزادی مینگریست و به باور وی، نهتنها هیچگونه ناسازگاری بین دین و آزادی وجود ندارد، بلکه مکتب اسلام، مهمترین مسئله را برای انسان آزادی میداند و اینکه دین و قرآن برای آزادی انسان نازل شده است. او آزادی را راه رسیدن انسان به کمال معنوی میدانست و بههمین سبب معتقد بود کسانی که حتی به دنبال انتقاد از آزادی هستند، اسلام را خوب نشناختهاند. طالقانی برخلاف سوسیالیستها، آزادی را مقدم بر عدالت اجتماعی و حتی آب و نان میدانست و اینکه تا انسان آزادی نداشته باشد، عدالت اجتماعی نیز برقرار نخواهد شد.
وی نقطه مقابل آزادی و دشمن آن را «استبداد» میدانست و معتقد بود دستیابی به آزادی، مستلزم رهایی از بند استبداد و طاغوت است. مرحوم طالقانی، شخصیتی چندبُعدی و جامعالاطراف داشت و در عرصه نظر و عمل؛ قائل به تساهل و مدارا، سعهصدر و خرد جمعی و از طرفی مخالف با هرگونه اجبار و تحمیل فکر و عقیده در دین بود. او به مصداق آیه «الَّذینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» معتقد و مدافع آزادی بیان، آزادی اندیشه و عقیده بود و از همین منظر به دیدگاه، افکار و سلایق مختلف و حتی از سوی مخالفان، احترام میگذاشت و معتقد بود که نباید از اظهارنظر و بیان دیدگاههای مخالف وحشت داشت، بلکه باید با سعهصدر و به دور از هرگونه تعصب، جزماندیشی و پیشداوری سخنان و دیدگاههای سلایق مختلف را شنید و مورد نقد و بررسی منصفانه قرار داد.
سعهصدر و روحیه مدارا و نگاه نوگرایانه طالقانی، سبب شد تا وی نزد گروههای مختلف سیاسی و فکری محبوبیت پیدا کند و آنها نیز به وی احساس نزدیکی کنند. طالقانی معتقد بود اسلام دین رحمت است و برهمیناساس وی در طول عمر خود و در حوزه نظر و عمل، چهره اسلام رحمانی را به نمایش گذاشت.
آحاد مردم و گروههای مختلف فکری و سیاسی، آیتالله طالقانی را نمادی از یک عمر مجاهدت در راه رسیدن به آزادی، حاکمیت مردم و مدافع حقوق مردم میدانستند و برهمین مبنا او را بهعنوان یک چهره کاریزماتیک و محبوب مورد تکریم قرار میدادند که همچنان نیز با گذشت 38 سال از درگذشت این روحانی نواندیش، از وی به نیکی یاد میشود، اما این دلیل نمیشود که اندیشههای طالقانی مورد نقد و بررسی قرار نگیرد، زیرا نهتنها طالقانی، بلکه هیچ متفکر و صاحبنظری عاری از خطا و اشتباه نیست.
پینوشت:
1- سیدمحمدعلی حسینیزاده، اسلام سیاسی در ایران، انتشارات دانشگاه مفید، چ دوم، 1389، ص 195 و 205
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.