|

بریده‌هایی از کیرکگور

سورن کیرکگور نویسنده‌ای بود ژرف‌کاو اما گیج‌کننده که در عمر كوتاه 42 ساله خود در چندين‌وچند حوزه گوناگون از دين و ‌فلسفه تا ‌روانكاوي و نقد فرهنگ توده‌اي به ميزان حيرت‌انگيزي مطلب نوشت. از یک طرف که خودش آن را طرف راست خود می‌خواند جریان پیوسته‌ای از رساله‌های دینی نوشت که در آنها توصیه به اقتدا به مسیح می‌کرد. کارهای «دست چپ» او کتاب‌هایی بودند که امضاهای رنگارنگی از نام‌های مستعار را بر خود داشتند، نام‌هایی چون یوهانس کلیماکوس و یوهانس د سیلنسیو که برخی از آنها مثل «ترس‌ولرز» از شاهکارهای فلسفه اروپایی محسوب می‌شوند. او در این آثار نقد فلسفی روشنی بر نظرپردازی‌های بلندپروازانه مابعد‌الطبیعی داشت و به‌جای آن توصیفی موشکافانه و تیزبین از تجربه‌های ملموس و انضمامی انسانی به دست می‌داد، تجربه‌های انسانی که خودش او را «فرد هستی‌مند تهی‌دست» می‌نامید. از نظر او رسالت کسی که به تأمل فلسفی درباره هستی شخصی انضمامی می‌پردازد این است که چیزی دارای معنا و اهمیت کلی درباره یکتا‌بودن زندگی‌های ما بگوید.
در الهيات او ادامه‌دهنده سنت آگوستينوس، ‌پاسكال و لوتر بود و مفهوم «خودِ» بي‌همتايي را كه يكه و تنها در برابر خدا ايستاده و تقدير ابدي‌اش نامعلوم و پادرهوا است به انتها رساند و ايده «فاعليت» ديني را مطرح كرد. كیرکگور مفهوم «حقیقت متعلق به هستی و حیات آدمی» را به‌منزله شیوه‌ای شورمندانه از هستی شخصی پیش نهاد، آن قسم حقیقتی که آدمی محض خاطرش زندگی می‌کند و می‌میرد. او مفهوم «فرد یگانه» را به‌منزله شخصی یکتا و بی‌جایگزین و نه صرفا عضوی معاوضه‌کردنی از یک «نوع» در نظر گرفت. پرورش این دو فکر، بنیادی‌ترین دستاورد فلسفه کیرکگور بود. در فلسفه او فرد، از تجربه ذوقي و زيباشناختي آغاز مي‌كند، ‌در حوزه اخلاقي از خواب غفلت بيدار مي‌شود و سرانجام در تكاپوهاي پرشور ايمان ديني به اوج مي‌رسد. كيركگور در رد هگل مسيحيت را در مقام ايماني كه هستي شخص را زير و زبر مي‌سازد، ‌در برابر مسيحيتي گذاشت كه تا حد لحظه‌اي وجودي در سير تكامل نظام هگل نزول كرده بود. آن «سه مرحله هستي» را نبايد مراحلي تصور كرد كه پشت‌سرهم مي‌آيند و مي‌گذرند بلكه بايد آنها را در تنش‌هاي دامن‌گير يك شخصيت واحد در كنار هم لحاظ كرد، ‌آنجا كه امر اخلاقي هوس‌هاي زيباشناختي را دربر مي‌گيرد و جاي خود را به ايمان ديني مي‌دهد كه بالاتر از آن است.
كتاب «چگونه كيركگور بخوانيم» چكيد‌ه‌اي است جذاب و خوشخوان از زندگي و فلسفه كيركگور و مفاهيم اساسي انديشه او درباره زيبايي‌طلبي، سپهر اخلاقي، شهسوار ايمان، عشق، خود و مفهوم اضطراب، ‌این نظریه‌ که حقیقت فاعلیت است و نیز نقد آغازگرانه او از زندگی بورژوایی مدرن. جان دی. کاپوتو نويسنده كتاب، در مقدمه، دوره‌بندی‌اي از آثار کیرکگور برحسب نقاط عطف زندگی او به دست می‌دهد و هر فصل کتاب درباره يكي از آراي محوري كيركگور با بریده‌ای از یکي از كتاب‌هاي كيركگور در اين سه دوره آغاز مي‌شود. تلقی كيركگور از حقیقت به‌منزله کرداری که خویشتن فاعل خود را زیروزبر می‌کند و تفسیر خاص او از مسیحیت، در اواسط قرن بیستم به فلسفه الحادی اگزیستانسیالیسم منجر شد. نويسنده به صورت پراكنده در طول كتاب به تاثيرات «انقلاب» كيركگور بر فيلسوفان بعد از خود همچون ژان پل سارتر، مارتين هايدگر و ژاك دريدا اشاره مي‌كند.نخستين نقطه‌عطف زندگي كيركگور زماني رخ داد كه او نامزدي خود را با رگينه السن، ‌دختري كه 10 سال از خودش جوان‌تر بود به‌هم زد.» اولين سلسله‌نوشته‌هاي او با نام‌هاي مستعار محصول اين دوره بود. نقطه عطف دوم در كار او در سال 1846 روي داد. او ادعا مي‌كرد كه رسالت ادبي‌اش به انجام رسيده و عزم جزم كرد تا به كسوت كشيشان درآيد ولي در ادامه راه با هفته‌نامه پرمخاطب کورزارن دانمارك درگير جدلي قلمي شد و آن هم به تلافي با بي‌رحمي كيركگور را به ريشخند گرفت و كاريكاتورهايي چاپ كرد كه او را به صورت گوژپشت عجيب‌الخلقه‌اي با پاچه‌هاي شلوار نامساوي نشان مي‌داد، كاريكاتورهايي كه حتي امروز هم چاپ مي‌شوند. «خدا» اين‌بار اجازه نمي‌داد او خود را ملعبه آن روزنامه سخيف كند. در طي هفت سال بعدي دومين سلسله‌نوشته‌هاي او درآمدند كه تقريبا جملگي نام خودش را بر پيشاني داشتند و بي‌چون‌وچرا سرشتي ديني داشتند و ‌نقطه آغازشان تحليلي پيشگويانه از تاثيرات «يك‌دست‌ساز» مطبوعات به‌عنوان ‌نخستين وسيله ارتباط جمعي در دنياي مدرن و زمانه تكثير مكانيكي نوشته‌ها بود. او نگران اين بود كه فرد هستي‌مند در اين فضاي مه‌آلود خود را گم كند و در ازدحام خلايق قادر به گريختن از مواجهه با آنچه شود كه در خلوت زندگاني خويش درگيرش مي‌شود. كيركگور در اين آثار با علم غيبي تقريبا تمام‌عيار، فساد بعضي نهادهاي انضمامي واقعي را كه از ديكتاتوري نامرئي قسمي شبح انتزاعي «انبوه خلق» خط مي‌گيرند پيش‌بيني كرد، يك دستگاه مراقبتي و نظارت عظيم كه هر چيز استثنايي را مي‌پايد، ‌هر امر تك و يگانه را تحت‌نظر مي‌گيرد و سپس حذف مي‌كند.
سومين بحران كاري کیرکگور مرگ ياكوب مونستر، ‌اسقف اعظم كليساي دانمارك و دوست ديرين خانوادگي او در 1854 روي داد. تا پيش از آن واقعه كيركگور با تمام توانش مفهوم بنيادبراندازي از مسيحيت مي‌پروراند كه «مسيحيت» اصيل و حقيقي را دشمن دنياپرستي «جهان مسيحي» مي‌خواند، يعني همان طبقه بورژواي مسيحيان عافيت‌طلب اروپاي مدرن. پس از مرگ مونستر كيركگور يك‌تنه به جنگ مجموعه كشيش‌هاي مسيحي و كل «جهان مسيحي» رفت. او در نوشته‌هاي با نام مستعارش مابعدالطبیعه نظری را ریشخند کرده بود و استادان متصدی ترویج آن را به باد انتقاد گرفته بود و در کارهایی چون «عصر حاضر» به مطبوعات و انبوه خلق حمله کرده بود. حالا نوبت کشیشان بود که آماج یورش‌ها و شبیخون‌هاي قلم گزنده کیرکگور گردند. «فرض کنید اراده خدا بر آن بود که آدمیان نباید به پارک گوزن‌ها بروند؟ کشیشان از این نتیجه می‌گرفتند که لازم نیست بترسید، باز هم می‌توانید به فضل الهی به آنجا بروید به شرطی که آقایان کشیش درشکه چهارنفره هولشتاین را متبرک کرده و رو به اسب درشکه علامت صلیب کشیده باشند. کاری که البته موظف‌اند از بابت‌اش حق‌الزحمه معقولی مطالبه کنند. یگانه نتیجه این می‌بود که هیچ‌چیز تغییر نمی‌کرد الا اینکه حالا رفتن به پارک گوزن‌ها گران‌تر تمام می‌شد.» (ص 156) نوشته‌هاي اين دوره به زعم نويسنده از جنبه منفی‌تر طبیعت كيركگور نيز پرده برمی‌دارند، جنبه‌ای که باعث شد او در آخرين یادداشت جدل‌انگیزش در مطبوعات چند روز پيش از مرگ، ازدواج و میل جنسی را «جرم و جنایت» اعلام کند یعنی مصالحه‌ای که تن هبوط‌کرده خاکی بدان تن می‌دهد تا به قول پولس رسول، در آتش قهر خدا نسوزد.

سورن کیرکگور نویسنده‌ای بود ژرف‌کاو اما گیج‌کننده که در عمر كوتاه 42 ساله خود در چندين‌وچند حوزه گوناگون از دين و ‌فلسفه تا ‌روانكاوي و نقد فرهنگ توده‌اي به ميزان حيرت‌انگيزي مطلب نوشت. از یک طرف که خودش آن را طرف راست خود می‌خواند جریان پیوسته‌ای از رساله‌های دینی نوشت که در آنها توصیه به اقتدا به مسیح می‌کرد. کارهای «دست چپ» او کتاب‌هایی بودند که امضاهای رنگارنگی از نام‌های مستعار را بر خود داشتند، نام‌هایی چون یوهانس کلیماکوس و یوهانس د سیلنسیو که برخی از آنها مثل «ترس‌ولرز» از شاهکارهای فلسفه اروپایی محسوب می‌شوند. او در این آثار نقد فلسفی روشنی بر نظرپردازی‌های بلندپروازانه مابعد‌الطبیعی داشت و به‌جای آن توصیفی موشکافانه و تیزبین از تجربه‌های ملموس و انضمامی انسانی به دست می‌داد، تجربه‌های انسانی که خودش او را «فرد هستی‌مند تهی‌دست» می‌نامید. از نظر او رسالت کسی که به تأمل فلسفی درباره هستی شخصی انضمامی می‌پردازد این است که چیزی دارای معنا و اهمیت کلی درباره یکتا‌بودن زندگی‌های ما بگوید.
در الهيات او ادامه‌دهنده سنت آگوستينوس، ‌پاسكال و لوتر بود و مفهوم «خودِ» بي‌همتايي را كه يكه و تنها در برابر خدا ايستاده و تقدير ابدي‌اش نامعلوم و پادرهوا است به انتها رساند و ايده «فاعليت» ديني را مطرح كرد. كیرکگور مفهوم «حقیقت متعلق به هستی و حیات آدمی» را به‌منزله شیوه‌ای شورمندانه از هستی شخصی پیش نهاد، آن قسم حقیقتی که آدمی محض خاطرش زندگی می‌کند و می‌میرد. او مفهوم «فرد یگانه» را به‌منزله شخصی یکتا و بی‌جایگزین و نه صرفا عضوی معاوضه‌کردنی از یک «نوع» در نظر گرفت. پرورش این دو فکر، بنیادی‌ترین دستاورد فلسفه کیرکگور بود. در فلسفه او فرد، از تجربه ذوقي و زيباشناختي آغاز مي‌كند، ‌در حوزه اخلاقي از خواب غفلت بيدار مي‌شود و سرانجام در تكاپوهاي پرشور ايمان ديني به اوج مي‌رسد. كيركگور در رد هگل مسيحيت را در مقام ايماني كه هستي شخص را زير و زبر مي‌سازد، ‌در برابر مسيحيتي گذاشت كه تا حد لحظه‌اي وجودي در سير تكامل نظام هگل نزول كرده بود. آن «سه مرحله هستي» را نبايد مراحلي تصور كرد كه پشت‌سرهم مي‌آيند و مي‌گذرند بلكه بايد آنها را در تنش‌هاي دامن‌گير يك شخصيت واحد در كنار هم لحاظ كرد، ‌آنجا كه امر اخلاقي هوس‌هاي زيباشناختي را دربر مي‌گيرد و جاي خود را به ايمان ديني مي‌دهد كه بالاتر از آن است.
كتاب «چگونه كيركگور بخوانيم» چكيد‌ه‌اي است جذاب و خوشخوان از زندگي و فلسفه كيركگور و مفاهيم اساسي انديشه او درباره زيبايي‌طلبي، سپهر اخلاقي، شهسوار ايمان، عشق، خود و مفهوم اضطراب، ‌این نظریه‌ که حقیقت فاعلیت است و نیز نقد آغازگرانه او از زندگی بورژوایی مدرن. جان دی. کاپوتو نويسنده كتاب، در مقدمه، دوره‌بندی‌اي از آثار کیرکگور برحسب نقاط عطف زندگی او به دست می‌دهد و هر فصل کتاب درباره يكي از آراي محوري كيركگور با بریده‌ای از یکي از كتاب‌هاي كيركگور در اين سه دوره آغاز مي‌شود. تلقی كيركگور از حقیقت به‌منزله کرداری که خویشتن فاعل خود را زیروزبر می‌کند و تفسیر خاص او از مسیحیت، در اواسط قرن بیستم به فلسفه الحادی اگزیستانسیالیسم منجر شد. نويسنده به صورت پراكنده در طول كتاب به تاثيرات «انقلاب» كيركگور بر فيلسوفان بعد از خود همچون ژان پل سارتر، مارتين هايدگر و ژاك دريدا اشاره مي‌كند.نخستين نقطه‌عطف زندگي كيركگور زماني رخ داد كه او نامزدي خود را با رگينه السن، ‌دختري كه 10 سال از خودش جوان‌تر بود به‌هم زد.» اولين سلسله‌نوشته‌هاي او با نام‌هاي مستعار محصول اين دوره بود. نقطه عطف دوم در كار او در سال 1846 روي داد. او ادعا مي‌كرد كه رسالت ادبي‌اش به انجام رسيده و عزم جزم كرد تا به كسوت كشيشان درآيد ولي در ادامه راه با هفته‌نامه پرمخاطب کورزارن دانمارك درگير جدلي قلمي شد و آن هم به تلافي با بي‌رحمي كيركگور را به ريشخند گرفت و كاريكاتورهايي چاپ كرد كه او را به صورت گوژپشت عجيب‌الخلقه‌اي با پاچه‌هاي شلوار نامساوي نشان مي‌داد، كاريكاتورهايي كه حتي امروز هم چاپ مي‌شوند. «خدا» اين‌بار اجازه نمي‌داد او خود را ملعبه آن روزنامه سخيف كند. در طي هفت سال بعدي دومين سلسله‌نوشته‌هاي او درآمدند كه تقريبا جملگي نام خودش را بر پيشاني داشتند و بي‌چون‌وچرا سرشتي ديني داشتند و ‌نقطه آغازشان تحليلي پيشگويانه از تاثيرات «يك‌دست‌ساز» مطبوعات به‌عنوان ‌نخستين وسيله ارتباط جمعي در دنياي مدرن و زمانه تكثير مكانيكي نوشته‌ها بود. او نگران اين بود كه فرد هستي‌مند در اين فضاي مه‌آلود خود را گم كند و در ازدحام خلايق قادر به گريختن از مواجهه با آنچه شود كه در خلوت زندگاني خويش درگيرش مي‌شود. كيركگور در اين آثار با علم غيبي تقريبا تمام‌عيار، فساد بعضي نهادهاي انضمامي واقعي را كه از ديكتاتوري نامرئي قسمي شبح انتزاعي «انبوه خلق» خط مي‌گيرند پيش‌بيني كرد، يك دستگاه مراقبتي و نظارت عظيم كه هر چيز استثنايي را مي‌پايد، ‌هر امر تك و يگانه را تحت‌نظر مي‌گيرد و سپس حذف مي‌كند.
سومين بحران كاري کیرکگور مرگ ياكوب مونستر، ‌اسقف اعظم كليساي دانمارك و دوست ديرين خانوادگي او در 1854 روي داد. تا پيش از آن واقعه كيركگور با تمام توانش مفهوم بنيادبراندازي از مسيحيت مي‌پروراند كه «مسيحيت» اصيل و حقيقي را دشمن دنياپرستي «جهان مسيحي» مي‌خواند، يعني همان طبقه بورژواي مسيحيان عافيت‌طلب اروپاي مدرن. پس از مرگ مونستر كيركگور يك‌تنه به جنگ مجموعه كشيش‌هاي مسيحي و كل «جهان مسيحي» رفت. او در نوشته‌هاي با نام مستعارش مابعدالطبیعه نظری را ریشخند کرده بود و استادان متصدی ترویج آن را به باد انتقاد گرفته بود و در کارهایی چون «عصر حاضر» به مطبوعات و انبوه خلق حمله کرده بود. حالا نوبت کشیشان بود که آماج یورش‌ها و شبیخون‌هاي قلم گزنده کیرکگور گردند. «فرض کنید اراده خدا بر آن بود که آدمیان نباید به پارک گوزن‌ها بروند؟ کشیشان از این نتیجه می‌گرفتند که لازم نیست بترسید، باز هم می‌توانید به فضل الهی به آنجا بروید به شرطی که آقایان کشیش درشکه چهارنفره هولشتاین را متبرک کرده و رو به اسب درشکه علامت صلیب کشیده باشند. کاری که البته موظف‌اند از بابت‌اش حق‌الزحمه معقولی مطالبه کنند. یگانه نتیجه این می‌بود که هیچ‌چیز تغییر نمی‌کرد الا اینکه حالا رفتن به پارک گوزن‌ها گران‌تر تمام می‌شد.» (ص 156) نوشته‌هاي اين دوره به زعم نويسنده از جنبه منفی‌تر طبیعت كيركگور نيز پرده برمی‌دارند، جنبه‌ای که باعث شد او در آخرين یادداشت جدل‌انگیزش در مطبوعات چند روز پيش از مرگ، ازدواج و میل جنسی را «جرم و جنایت» اعلام کند یعنی مصالحه‌ای که تن هبوط‌کرده خاکی بدان تن می‌دهد تا به قول پولس رسول، در آتش قهر خدا نسوزد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.