|

درباره مفیستو

«مرز باریک انسان‌ماندن و حیوان‌شدن»

مجید موثقی

مفیستو یکی از نمایش‌های خوبی بود که چندی پیش در تالار مولوی روی صحنه رفت؛ نمایشی که در درجه اول به شعور مخاطب احترام گذاشته و در پی هوشیار نگاه‌داشتن اوست تا عوام‌فریبی! یک گروه نمایشی جوان به کارگردانی «مسعود دلخواه» که بی‌ادعا، دور از هیاهوی تماشاخانه‌های شهر در یک سالن قدیمی و دانشجویی «مفیستوی منوشکین» را بهتر از «مدعیان تئاترهای حرفه‌ای در تهران» روی صحنه بردند. «تالار مولوی» که تا به امروز بسیاری از تئاترهای تجربی و نو در آن روی صحنه رفته‌اند، پس از سال‌ها جان تازه‌ای گرفت و مشتاقان هنر تئاتر برای دیدن این نمایش سه‌ساعته صف کشیدند؛ حتی سخت‌گیر‌ترین مخاطبان تئاتر گاه چندبار به تماشای این کار نشستند! حال این پرسش به وجود می‌آید که چرا اجرای مفیستو یک نمایش ایده‌آل و تأثیرگذار شمرده می‌شود؟ جواب این سؤال در «مرز باریک انسان‌ماندن و حیوان‌شدن» است که این‌روزها حداقل در تمام پایتخت‌های شلوغ جهان، گریبانگیر انسان مدرن شده است. مفیستو آیینه‌ای تمام‌قد در برابر رفتارها و عادات متناقض بشر قرار می‌دهد؛ برای درک بیشتر این نکته باید جاه‌طلبی شخصیت اصلی این نمایش؛ یعنی «هندریک هافگن» را مورد کاوش قرار داد؛ او رفتارهایی چون شخصیت «فاوستِ گوته» دارد که این‌بار روح خود را نه به شیطان، بلکه به شهرت فروخته است. او همچون «مکبث» برای رسیدن به قدرت حتی از ریختن خون دیگران برای به‌دست‌آوردن تاج و تخت ابایی ندارد. تیزبینی «مسعود دلخواه»، کارگردان این اثر، در انتخاب این نمایش‌نامه که نقد جهان پرآشوب ماست، می‌تواند مهم‌ترین عامل موفقیت این نمایش قلمداد شود و از همه مهم‌تر فضای کار برای جوانان خلاقی به وجود آمد که عاشقانه خود را وقف تئاتر کرده‌اند. مفیستو از ایده‌پردازی نو و تصویرسازی خلاقانه‌ای برخوردار است که هماهنگی این عناصر به‌سادگی صورت نگرفته است و ماحصل ماه‌ها تمرین و ممارست کارگردان به‌همراه گروه اجرائی است. هنر تئاتر همواره با عکس‌العمل مخاطبان آن قوام می‌یابد و به‌همین‌دلیل دشواری‌های خاص خود را نیز به‌همراه دارد که یکی از آنها، جابه‌جایی دو شرایط محیطی بین بیننده و اجرا‌کننده یا همان بازیگر است. مهم‌ترین آمال کارگردانان تئاتر، انتقال تماشاچی به یک شرایط محیطی و فرهنگی دیگر است که گاه ‌هزاران کیلومتر از تجربه و شناخت ما دور است. اگر تئاتر از بردن مخاطب به شرایط مفروض عاجز باشد، اجرا در حد همان «واژه نمایش» باقی مانده و ریتم حاصله با عدم باورپذیری مواجه شده و تماشاچی خسته و بی‌رمق برای تمام‌شدن نمایش، لحظه‌شماری می‌کند که از این نظر نمایش مفیستو با وجود طولانی‌بودن آن، خسته‌کننده از آب درنیامد و انرژی خوبی بین تماشاچیان و بازیگران آن صورت گرفت. بازی‌ها و اتمسفر کار باورپذیر و «انتقال عناصر شنیداری و دیداری» از سوی بازیگران و عوامل اجرائی به‌خوبی صورت گرفت و تماشاچی برای چندساعت از صندلی خود جدا شده و به دوره «حکومت خودکامه نازی‌ها» در آلمان سفر کرده و قادر است از نزدیک شخصیت‌ها را بو و لمس کند. کارگردان مفیستو، نه‌تنها با سازماندهی درست، بلکه با استفاده از میزانسن‌های بجا و فضاسازی خوب، عناصر تئاتر را برای بیننده زنده و پویا کرد و هدفِ نمایش؛ یعنی «نقد خودکامگی بشر» را در«مردابِ بازی با فرم» غرق نکرد. موسیقی نمایش نیز با همراهی نوازندگان و گروه پرتوان کُر، نقش پررنگی در وصل‌کردن اپیزودهای نمایش داشته و همچنین «طراحی صحنه مینی‌مال»، لباس و گریم مناسب در استواری و باورپذیری شخصیت‌ها، نقش مکملی داشته‌اند، اما آنچه وزنه سنگینی در موفقیت این نمایش بود، همان انتخاب درست نقش اصلی نمایش با بازی درخشان و یکدست «مرتضی اسماعیل‌کاشی» است که با بیان و رفتار جسمانی مناسب از پس افت‌وخیزهای این نقش به‌خوبی برآمد. ستیز این شخصیت با نیروی درون خود (رسیدن به شهرت و کار در تئاتر برلین) و نیروهای خارجی (همکاری با نازی‌ها برای رسیدن به قدرت) از سوی بازیگر به‌درستی درک و تحلیل شد. پیچیدگی این نقش هنرپیشه را با لایه‌های پنهانی مواجه می‌کند که «اسماعیل‌کاشی» در کشف جوهره نقش و ابلاغ آن به تماشاگر موفق است. تمرکز و هماهنگی درست بازیگران با همدیگر و استفاده از آواز و اپرا در شروع، میانه و پایان نمایش از دیگر عناصر موفق این کار شمرده می‌شود که مخاطب را با اثری نو و متفاوت در تئاتر ایران مواجه می‌کند.
«مفیستوی ِدلخواه» لحظات کوتاهی، مرغ دریایی و باغ آلبالو دارد؛ شکسپیر و گوته دارد که تابلوهایی از این آثار ذکرشده به‌نوبت ظاهر شده و به فکر اصلی نمایش کمک شایانی می‌کنند. فاوست، مکبث، هملت، ترپلف و لوپاخین نیز درگیر «مفیستوی درون خود» هستند و برای رسیدن به آگاهی و قدرت، هم به خود زخم می‌زنند و هم به دیگران! همه آنها ناراضی از شرایط فعلی و در پی تغییر شرایط به نفع خویش هستند؛ درواقع قربانی قضاوت‌های درون خود هستند. این نمایش‌نامه نوشته یکی از شیرزن‌های جهان تئاتر، «آرین منوشکین»، است که او خود یکی از پیشتازترین و ناراضی‌ترین کارگردانان تئاتر روز اروپا شمرده می‌شود. این نمایش‌نامه را منوشکین بر اساس مفیستوی «کلاوس مان» نوشته که «ناصر حسینی‌مهر» آن را ترجمه کرده است. برای مفیستو، زمان و مکان خاصی نمی‌توان پیدا کرد زیرا از بدو شکل‌گیری انسان نخستین تا به امروز، مابازای عینی آن در جهان سیاست، هنر، علم، اقتصاد، فرهنگ و هرآنچه دست‌پرورده بشر است دیده شده. مفیستو، زیادی‌خواهی و عقده‌های حقارتِ بشر است و جمله «یک‌شبه ره صدساله‌رفتن» مصداق و مابازای عینی خوبی در درک بیشتر مفهوم آن در شرایط اجتماعی و فرهنگی ما ایرانیان دارد.

مفیستو یکی از نمایش‌های خوبی بود که چندی پیش در تالار مولوی روی صحنه رفت؛ نمایشی که در درجه اول به شعور مخاطب احترام گذاشته و در پی هوشیار نگاه‌داشتن اوست تا عوام‌فریبی! یک گروه نمایشی جوان به کارگردانی «مسعود دلخواه» که بی‌ادعا، دور از هیاهوی تماشاخانه‌های شهر در یک سالن قدیمی و دانشجویی «مفیستوی منوشکین» را بهتر از «مدعیان تئاترهای حرفه‌ای در تهران» روی صحنه بردند. «تالار مولوی» که تا به امروز بسیاری از تئاترهای تجربی و نو در آن روی صحنه رفته‌اند، پس از سال‌ها جان تازه‌ای گرفت و مشتاقان هنر تئاتر برای دیدن این نمایش سه‌ساعته صف کشیدند؛ حتی سخت‌گیر‌ترین مخاطبان تئاتر گاه چندبار به تماشای این کار نشستند! حال این پرسش به وجود می‌آید که چرا اجرای مفیستو یک نمایش ایده‌آل و تأثیرگذار شمرده می‌شود؟ جواب این سؤال در «مرز باریک انسان‌ماندن و حیوان‌شدن» است که این‌روزها حداقل در تمام پایتخت‌های شلوغ جهان، گریبانگیر انسان مدرن شده است. مفیستو آیینه‌ای تمام‌قد در برابر رفتارها و عادات متناقض بشر قرار می‌دهد؛ برای درک بیشتر این نکته باید جاه‌طلبی شخصیت اصلی این نمایش؛ یعنی «هندریک هافگن» را مورد کاوش قرار داد؛ او رفتارهایی چون شخصیت «فاوستِ گوته» دارد که این‌بار روح خود را نه به شیطان، بلکه به شهرت فروخته است. او همچون «مکبث» برای رسیدن به قدرت حتی از ریختن خون دیگران برای به‌دست‌آوردن تاج و تخت ابایی ندارد. تیزبینی «مسعود دلخواه»، کارگردان این اثر، در انتخاب این نمایش‌نامه که نقد جهان پرآشوب ماست، می‌تواند مهم‌ترین عامل موفقیت این نمایش قلمداد شود و از همه مهم‌تر فضای کار برای جوانان خلاقی به وجود آمد که عاشقانه خود را وقف تئاتر کرده‌اند. مفیستو از ایده‌پردازی نو و تصویرسازی خلاقانه‌ای برخوردار است که هماهنگی این عناصر به‌سادگی صورت نگرفته است و ماحصل ماه‌ها تمرین و ممارست کارگردان به‌همراه گروه اجرائی است. هنر تئاتر همواره با عکس‌العمل مخاطبان آن قوام می‌یابد و به‌همین‌دلیل دشواری‌های خاص خود را نیز به‌همراه دارد که یکی از آنها، جابه‌جایی دو شرایط محیطی بین بیننده و اجرا‌کننده یا همان بازیگر است. مهم‌ترین آمال کارگردانان تئاتر، انتقال تماشاچی به یک شرایط محیطی و فرهنگی دیگر است که گاه ‌هزاران کیلومتر از تجربه و شناخت ما دور است. اگر تئاتر از بردن مخاطب به شرایط مفروض عاجز باشد، اجرا در حد همان «واژه نمایش» باقی مانده و ریتم حاصله با عدم باورپذیری مواجه شده و تماشاچی خسته و بی‌رمق برای تمام‌شدن نمایش، لحظه‌شماری می‌کند که از این نظر نمایش مفیستو با وجود طولانی‌بودن آن، خسته‌کننده از آب درنیامد و انرژی خوبی بین تماشاچیان و بازیگران آن صورت گرفت. بازی‌ها و اتمسفر کار باورپذیر و «انتقال عناصر شنیداری و دیداری» از سوی بازیگران و عوامل اجرائی به‌خوبی صورت گرفت و تماشاچی برای چندساعت از صندلی خود جدا شده و به دوره «حکومت خودکامه نازی‌ها» در آلمان سفر کرده و قادر است از نزدیک شخصیت‌ها را بو و لمس کند. کارگردان مفیستو، نه‌تنها با سازماندهی درست، بلکه با استفاده از میزانسن‌های بجا و فضاسازی خوب، عناصر تئاتر را برای بیننده زنده و پویا کرد و هدفِ نمایش؛ یعنی «نقد خودکامگی بشر» را در«مردابِ بازی با فرم» غرق نکرد. موسیقی نمایش نیز با همراهی نوازندگان و گروه پرتوان کُر، نقش پررنگی در وصل‌کردن اپیزودهای نمایش داشته و همچنین «طراحی صحنه مینی‌مال»، لباس و گریم مناسب در استواری و باورپذیری شخصیت‌ها، نقش مکملی داشته‌اند، اما آنچه وزنه سنگینی در موفقیت این نمایش بود، همان انتخاب درست نقش اصلی نمایش با بازی درخشان و یکدست «مرتضی اسماعیل‌کاشی» است که با بیان و رفتار جسمانی مناسب از پس افت‌وخیزهای این نقش به‌خوبی برآمد. ستیز این شخصیت با نیروی درون خود (رسیدن به شهرت و کار در تئاتر برلین) و نیروهای خارجی (همکاری با نازی‌ها برای رسیدن به قدرت) از سوی بازیگر به‌درستی درک و تحلیل شد. پیچیدگی این نقش هنرپیشه را با لایه‌های پنهانی مواجه می‌کند که «اسماعیل‌کاشی» در کشف جوهره نقش و ابلاغ آن به تماشاگر موفق است. تمرکز و هماهنگی درست بازیگران با همدیگر و استفاده از آواز و اپرا در شروع، میانه و پایان نمایش از دیگر عناصر موفق این کار شمرده می‌شود که مخاطب را با اثری نو و متفاوت در تئاتر ایران مواجه می‌کند.
«مفیستوی ِدلخواه» لحظات کوتاهی، مرغ دریایی و باغ آلبالو دارد؛ شکسپیر و گوته دارد که تابلوهایی از این آثار ذکرشده به‌نوبت ظاهر شده و به فکر اصلی نمایش کمک شایانی می‌کنند. فاوست، مکبث، هملت، ترپلف و لوپاخین نیز درگیر «مفیستوی درون خود» هستند و برای رسیدن به آگاهی و قدرت، هم به خود زخم می‌زنند و هم به دیگران! همه آنها ناراضی از شرایط فعلی و در پی تغییر شرایط به نفع خویش هستند؛ درواقع قربانی قضاوت‌های درون خود هستند. این نمایش‌نامه نوشته یکی از شیرزن‌های جهان تئاتر، «آرین منوشکین»، است که او خود یکی از پیشتازترین و ناراضی‌ترین کارگردانان تئاتر روز اروپا شمرده می‌شود. این نمایش‌نامه را منوشکین بر اساس مفیستوی «کلاوس مان» نوشته که «ناصر حسینی‌مهر» آن را ترجمه کرده است. برای مفیستو، زمان و مکان خاصی نمی‌توان پیدا کرد زیرا از بدو شکل‌گیری انسان نخستین تا به امروز، مابازای عینی آن در جهان سیاست، هنر، علم، اقتصاد، فرهنگ و هرآنچه دست‌پرورده بشر است دیده شده. مفیستو، زیادی‌خواهی و عقده‌های حقارتِ بشر است و جمله «یک‌شبه ره صدساله‌رفتن» مصداق و مابازای عینی خوبی در درک بیشتر مفهوم آن در شرایط اجتماعی و فرهنگی ما ایرانیان دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.