درباره نمایش درخونگاه
آشتیکنان حوزه هنری با نمایشهای موزیکال
مهدی نصیری
درخونگاه در عرض زمان حرکت میکند و ما را به گذشته میبرد؛ گذشتهای که چهره این شهر و دیار تفاوت زیادی با حالایش داشت. درخونگاه یکی از گذرگاههای مهم شهر تهران بود. دروازهای که اتفاقات مهم سیاسی و اجتماعی بسیاری را به خود دید و هیچ نگفت. انگار تجسم عینی زندگی پیرمرد کاسبی بود که در همان محله سکنی داشت و برای رفع بلا، فاصله خانه تا دکان و بر عکس زمزمه میکرد: هر چی دیدی هیچی نگو. منم دیدم چیزی نمیگم. درخونگاه هم مانند پیرمرد کاسب چیزی نگفت. اتفاقهای مهم سیاسی و اجتماعی را دید ولی زبان باز نکرد. برای همین حافظه تاریخیاش سرشار از ناگفتههاست.
خاطره جمعی یک نسل است؛ نسلی که هرچند حالا دوران کهنسالی خود را میگذراند، اما حافظهاش پر از رازها و رمزهاست. درخونگاه مأوای مردمی بود که در اعماق وجودشان نشانی از معرفت و صفا یافت میشد و مردانگی را از نان شب واجبتر میدانستند. اینچنین مردمی پایهگذار و طراح جامعهای بودند که عیاری و جوانمردی از نشانههای بارز آن به حساب میآمد.
عیاران و پهلوانانی که امنیت و رفاه را به جامعه هدیه کردند و در سایه همین رفاه بود که پیشرفت و آرامش جامعه حاصل میشد. درخونگاه داستان آدمهای اصیل است؛ کسانی که برای وفای به عهد و پیمان خود تنها تاری از سبیل خود را گرو میگذاشتند و این بهترین ضمانت برای هر قرضی بود.
درخونگاه از تکنیکهای نمایش ایرانی بهخوبی استفاده میکند و این خصوصیت را قبل از هر چیز مدیون دلبستگی نویسنده و کارگردانش، عبدالرضا اکبری به گونه نمایشهای ایرانی است. خاستگاه اولیه نویسنده و کارگردان، نمایشهای سنتی و شادیآور ایرانی بوده و برای همین انتظار میرود از این آزمون موفق بیرون بیاید که همینطور هم میشود. نمایش درمجموع موفق میشود لحظاتی شاد و فرحبخش به وجود آورد که بهغایت سرگرمکننده است و با اصل و اساس گونه نمایشهای ایرانی سنخیت دارد.
داستان نمایش درباره دو لوطی شهر است که در طول زندگی در برخورد بودهاند؛ خوش و ناخوش. نمایش داستان داشآکل صادق هدایت را برای اقتباس صحنهای برمیگزیند و با ایده جدیدی که دارد، سعی میکند غبار سالها کهنگی را از چهره داستان بزداید و برداشتی نو به تماشاگر امروزی ارائه کند و پیشنهادات جدیدی به تماشاگر میدهد؛ ازجمله اینکه دیگر این دو (کاکاآکل و داشرستم)، دشمنان قسمخورده نیستند، بلکه دو دوست و درنهایت رقیب عشقی هستند. طرف مقابلشان هم دختری صاف و ساده نیست، بلکه دختری امروزی و اهل مد و تفریح با دوستان است.
در بزمهای آنچنانی شرکت میکند و بر عکس مرجان داستان داشآکل صادق هدایت، هیچ علاقهای به عشاق سینهچاک خود ندارد. حتی ورود او به محله درخونگاه آتش کینه دو لوطی را بیشتر میکند و نقش آن دو را از دوست به رقیب و دشمن تبدیل میکند. حالا دیگر محلهای که در صلح و آرامش به سر میبرد، به جولانگاه آن دو بدل میشود.
نمایش در شیوه اجرائی خود از عناصر نمایشهای خندهآور ایرانی استفاده زیادی میکند. راوی نمایش همان سیاهنمایشهای روحوضی است که حالا فقط چهرهاش سیاه نیست. او قصد دارد همان نقش و همان عملکرد را که سیاه در روحوضی دارد، داشته باشد؛ زبانی تند و بیپروا که نزدیک است سر صاحبش را به باد بدهد. اما در نمایش چنین اتفاقی رخ نمیدهد.
دلیل اصلیاش هم این است که سیاه در نمایش درخونگاه نقش کلیدی خود را پیدا نمیکند و بیشتر به عنصری تزئینی تبدیل میشود تا کاربردی. در قسمتهای اصلی و مهم نمایش کارکردی ندارد و فقط برای چسباندن و ربطدادن صحنهها به هم کارایی پیدا میکند. موسیقی در نمایش اما کارکرد معقولتری دارد چراکه نمایش به ساختار آثار موزیکال نزدیک میشود. هرچند در این بخش هم به صورت دقیق و کاربردی تناسبات نمایشهای موزیکال رعایت نمیشود، اما درمجموع برایند اینگونه آثار را رعایت میکند. وجود عناصر موسیقایی و نقش آواز در تاروپود نمایش بهوضوح قابل مشاهده و درک است. شاید اگر نویسنده و کارگردان نمایش وزنکشی مناسبی بین عناصر دراماتیک در نمایش به وجود میآورد و در ترکیب آنها بیشتر و بهتر دقت میکرد، نتیجه مناسبتری میگرفت.
اما شاید بتوان مهمترین مشکل نمایش را در نحوه مناسب داستانپردازی آن دانست. نمایش بهجای توجه به داستان و پرورش درست آن، نیرو و انرژی خود را روی شوخیهای کلامی گذاشته است. البته این نکته را هم باید در نظر گرفت که نمایشهای سنتی ایرانی از شوخیهای کلامی بهوفور استفاده میکنند و درواقع یکی از مشخصههای مهم اینگونه نمایشها وجود همین عنصر در نمایش است. اما این نکته هم در این بخش قابلتوجه است که در گونه نمایشهای کمدی مثل روحوضی، ترکیب مناسبی از عناصر کلامی وجود دارد که براساس عنصر فیالبداهه و توانایی بازیگران شاخص این فن در ساخت بلافاصله و لحظهای در صحنه شکل میگیرد؛ موردی که در نمایش به آن کمتر توجه میشود.
از طرفی دیگر خردهداستانکهایی که نویسنده برای تحکیم ستون اصلی نمایش به کار برده، قدرت و توانایی حمایت داستان اصلی را ندارند و برای همین داستان اصلی قدرت تجمیع همه عناصر نمایش را پیدا نمیکند و نمایش در نوعی بلاتکلیفی فرو میرود. داستان در نیمه راه رها میشود و کارگردان سعی میکند با ترفندهای مختلف توجهها را به نمایش بازگرداند کاری که خیلی سخت میشود انجامش داد. ازاینرو نمایش در میانه راه دست تماشاگرش را رها میکند و برای اینکه او را دوباره به دست بیاورد، با انواع بازی، شوخي و ترانهخوانیهای گاهوبیگاه سعی میکند آب رفته را به جوی برگرداند.
درخونگاه موفقیتش را مدیون دو بازیگر اصلی غلام بابوته و پندار اکبری و دیگر بازیگر نمایش حمیدرضا مرادی است که بخشهای بامزه نمایش را به وجود میآورند و تمام بار جذابیت نمایش را بر دوش میکشند.
درخونگاه در عرض زمان حرکت میکند و ما را به گذشته میبرد؛ گذشتهای که چهره این شهر و دیار تفاوت زیادی با حالایش داشت. درخونگاه یکی از گذرگاههای مهم شهر تهران بود. دروازهای که اتفاقات مهم سیاسی و اجتماعی بسیاری را به خود دید و هیچ نگفت. انگار تجسم عینی زندگی پیرمرد کاسبی بود که در همان محله سکنی داشت و برای رفع بلا، فاصله خانه تا دکان و بر عکس زمزمه میکرد: هر چی دیدی هیچی نگو. منم دیدم چیزی نمیگم. درخونگاه هم مانند پیرمرد کاسب چیزی نگفت. اتفاقهای مهم سیاسی و اجتماعی را دید ولی زبان باز نکرد. برای همین حافظه تاریخیاش سرشار از ناگفتههاست.
خاطره جمعی یک نسل است؛ نسلی که هرچند حالا دوران کهنسالی خود را میگذراند، اما حافظهاش پر از رازها و رمزهاست. درخونگاه مأوای مردمی بود که در اعماق وجودشان نشانی از معرفت و صفا یافت میشد و مردانگی را از نان شب واجبتر میدانستند. اینچنین مردمی پایهگذار و طراح جامعهای بودند که عیاری و جوانمردی از نشانههای بارز آن به حساب میآمد.
عیاران و پهلوانانی که امنیت و رفاه را به جامعه هدیه کردند و در سایه همین رفاه بود که پیشرفت و آرامش جامعه حاصل میشد. درخونگاه داستان آدمهای اصیل است؛ کسانی که برای وفای به عهد و پیمان خود تنها تاری از سبیل خود را گرو میگذاشتند و این بهترین ضمانت برای هر قرضی بود.
درخونگاه از تکنیکهای نمایش ایرانی بهخوبی استفاده میکند و این خصوصیت را قبل از هر چیز مدیون دلبستگی نویسنده و کارگردانش، عبدالرضا اکبری به گونه نمایشهای ایرانی است. خاستگاه اولیه نویسنده و کارگردان، نمایشهای سنتی و شادیآور ایرانی بوده و برای همین انتظار میرود از این آزمون موفق بیرون بیاید که همینطور هم میشود. نمایش درمجموع موفق میشود لحظاتی شاد و فرحبخش به وجود آورد که بهغایت سرگرمکننده است و با اصل و اساس گونه نمایشهای ایرانی سنخیت دارد.
داستان نمایش درباره دو لوطی شهر است که در طول زندگی در برخورد بودهاند؛ خوش و ناخوش. نمایش داستان داشآکل صادق هدایت را برای اقتباس صحنهای برمیگزیند و با ایده جدیدی که دارد، سعی میکند غبار سالها کهنگی را از چهره داستان بزداید و برداشتی نو به تماشاگر امروزی ارائه کند و پیشنهادات جدیدی به تماشاگر میدهد؛ ازجمله اینکه دیگر این دو (کاکاآکل و داشرستم)، دشمنان قسمخورده نیستند، بلکه دو دوست و درنهایت رقیب عشقی هستند. طرف مقابلشان هم دختری صاف و ساده نیست، بلکه دختری امروزی و اهل مد و تفریح با دوستان است.
در بزمهای آنچنانی شرکت میکند و بر عکس مرجان داستان داشآکل صادق هدایت، هیچ علاقهای به عشاق سینهچاک خود ندارد. حتی ورود او به محله درخونگاه آتش کینه دو لوطی را بیشتر میکند و نقش آن دو را از دوست به رقیب و دشمن تبدیل میکند. حالا دیگر محلهای که در صلح و آرامش به سر میبرد، به جولانگاه آن دو بدل میشود.
نمایش در شیوه اجرائی خود از عناصر نمایشهای خندهآور ایرانی استفاده زیادی میکند. راوی نمایش همان سیاهنمایشهای روحوضی است که حالا فقط چهرهاش سیاه نیست. او قصد دارد همان نقش و همان عملکرد را که سیاه در روحوضی دارد، داشته باشد؛ زبانی تند و بیپروا که نزدیک است سر صاحبش را به باد بدهد. اما در نمایش چنین اتفاقی رخ نمیدهد.
دلیل اصلیاش هم این است که سیاه در نمایش درخونگاه نقش کلیدی خود را پیدا نمیکند و بیشتر به عنصری تزئینی تبدیل میشود تا کاربردی. در قسمتهای اصلی و مهم نمایش کارکردی ندارد و فقط برای چسباندن و ربطدادن صحنهها به هم کارایی پیدا میکند. موسیقی در نمایش اما کارکرد معقولتری دارد چراکه نمایش به ساختار آثار موزیکال نزدیک میشود. هرچند در این بخش هم به صورت دقیق و کاربردی تناسبات نمایشهای موزیکال رعایت نمیشود، اما درمجموع برایند اینگونه آثار را رعایت میکند. وجود عناصر موسیقایی و نقش آواز در تاروپود نمایش بهوضوح قابل مشاهده و درک است. شاید اگر نویسنده و کارگردان نمایش وزنکشی مناسبی بین عناصر دراماتیک در نمایش به وجود میآورد و در ترکیب آنها بیشتر و بهتر دقت میکرد، نتیجه مناسبتری میگرفت.
اما شاید بتوان مهمترین مشکل نمایش را در نحوه مناسب داستانپردازی آن دانست. نمایش بهجای توجه به داستان و پرورش درست آن، نیرو و انرژی خود را روی شوخیهای کلامی گذاشته است. البته این نکته را هم باید در نظر گرفت که نمایشهای سنتی ایرانی از شوخیهای کلامی بهوفور استفاده میکنند و درواقع یکی از مشخصههای مهم اینگونه نمایشها وجود همین عنصر در نمایش است. اما این نکته هم در این بخش قابلتوجه است که در گونه نمایشهای کمدی مثل روحوضی، ترکیب مناسبی از عناصر کلامی وجود دارد که براساس عنصر فیالبداهه و توانایی بازیگران شاخص این فن در ساخت بلافاصله و لحظهای در صحنه شکل میگیرد؛ موردی که در نمایش به آن کمتر توجه میشود.
از طرفی دیگر خردهداستانکهایی که نویسنده برای تحکیم ستون اصلی نمایش به کار برده، قدرت و توانایی حمایت داستان اصلی را ندارند و برای همین داستان اصلی قدرت تجمیع همه عناصر نمایش را پیدا نمیکند و نمایش در نوعی بلاتکلیفی فرو میرود. داستان در نیمه راه رها میشود و کارگردان سعی میکند با ترفندهای مختلف توجهها را به نمایش بازگرداند کاری که خیلی سخت میشود انجامش داد. ازاینرو نمایش در میانه راه دست تماشاگرش را رها میکند و برای اینکه او را دوباره به دست بیاورد، با انواع بازی، شوخي و ترانهخوانیهای گاهوبیگاه سعی میکند آب رفته را به جوی برگرداند.
درخونگاه موفقیتش را مدیون دو بازیگر اصلی غلام بابوته و پندار اکبری و دیگر بازیگر نمایش حمیدرضا مرادی است که بخشهای بامزه نمایش را به وجود میآورند و تمام بار جذابیت نمایش را بر دوش میکشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.