|

درباره نمايش عمل کشتن

عبور از تنگ‌نظري‌ها

دکتر طلایه رؤیایی. عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی

پیش از دیدن نمایش «عمل کشتن»، انتظار مواجهه با کاری دانشجویی داشتم، اما از همان ابتدا دریافتم چقدر همه‌چیز دور از انتظارم پیش می‌رود. «عمل کشتن» از چندین اپیزود کوتاه تشکیل شده بود که سه اپیزود اول، برش‌هایی از آثار بزرگ تئاتری بود: «شکنجه و قتل مارا ساد (پیتر وایس)، ادیپ‌شهریار (سوفوکل)، مده‌آ (اوریپید) و سه اپیزود دیگر که گویا نوشته خود نویسنده بود.
این تکه‌های نمایشی هر کدام تلاش گروه‌های جوان تئاتر برای پذیرفته‌شدن و اجرا در یک جشنواره‌ بود و یک گروه بازبینی سه‌نفره (که یکی از آنان مقامی رسمی و دبیر جشنواره، دیگری یک فارغ‌التحصیل تئاتر از فرانسه و سومی یک استاد جوان تئاتر بود) پس از اجرای هر قطعه به بحث و ارائه نظر درباره آنها می‌پرداختند... از طریق عریان‌ و شفاف‌کردن نسبی مناسبات، کشمکش‌ها و مجادلات این گروه داوری، گروه نمایش به‌درستی و ماهرانه، فضایی طنزآلود ایجاد کرده بود... .
طنزها و شیرینی جدل‌ها، ایرادهایی که به کارها گرفته می‌شد، لجاجت دبیر جشنواره در تحمیل سلیقه یا رد یک کار، بدون دلیل منطقی، در مقابل داوری که ظاهرا زبان کارگردان بود... بدفهمی‌ها، اصرار بر کپی‌بودن، اصرار بر استفاده سطحی از واژه‌های پرطمطراق و روشن‌فکرنمایی و... همه و همه نشانه‌هایی از هوشمندی نویسنده و کارگردان بود. افزون بر به‌کارگیری طنز قوی و تلخ، تکه‌‌نمایش‌های به‌اجرادرآمده نیز از انتخاب‌های هوشمندانه نویسنده و کارگردان بودند که همگی با وجود تفاوت در موضوع، فضا، زمان و مکان بر یک مسئله مهم تأکید می‌کردند... شناعت «عمل کشتن»... .
در تمامی اپیزودها کشتن، کنش اصلی بود... و در مقابل، هیئت داوری هم همین عمل را ادامه می‌داد... البته نه کشتن فیزیکی یک انسان، بلکه کشتن تمام آمال و آرزوهای یک گروه تئاتر که از جانش مایه می‌گذارد تا کاری (همچون خود نمایش «عمل کشتن») را بدون چشمداشت به دریافت پول یا حتی تشویق مخاطبان به‌اجرا درآورد. قصه‌ای که در قریب‌ به‌اتفاق نمایش‌هایی که از همراهی یک یا چند نام شناخته‌شده یا حامیان و تهیه‌کنندگانی که فروش‌ات را تضمین کنند، محرومند همه‌روزه در حال تکرار است... هنرمندان و گروه‌های مستعد و باانگیزه‌ای که خلاقیت‌شان ناديده گرفته می‌شود، یا اگر شانس بیاورند و از سد این داوری‌های سلیقگی و سطحی و گاه مغرضانه بگذرند، هرگز اقبالی برای آنکه دستمزد یا سود که هیچ، حتی مخارج و هزینه‌هایشان را به دست بیاورند، نخواهند داشت... رنج‌هایی که نه‌فقط گنجی در آن به‌دست نمی‌آید که گاه گنج‌های فراوانی هم از دست می‌رود.
در این مواقع باید گفت اتفاقا گاه «بسیار برده رنج، گنج میسر نمی‌کند» و اصلا و واقعا رنج و گنج کمترین رابطه را با هم برقرار می‌کنند. همیشه با این فکر مخالف بودم که زحمت و کار و تلاش زیاد موجب پیشرفت می‌شود، یا بهتر بگویم پیشرفت نتیجه استعداد و کار و تلاش است، چون حقیقتا واژه‌هایی مثل کار، تلاش و موفقیت مفاهیمی هستند که تعریف‌های مجدد و عمیق‌تری می‌طلبند که با تعاریف رایج و عمومی بسیار‌بسیار متفاوتند.
باری نمایش «عمل کشتن» نمایش طنزی بود که موجب خنده من و حضار می‌شد اما در دل می‌گریستم وقتی ناخودآگاه لحظات و رویدادهای گذشته‌ام را به یاد می‌آوردم: عمل کشته‌شدنم را...
به یاد می‌آوردم زمانی‌که به‌ قتل رسیدم و مُردم و از میان خاکسترم کسی دیگر بلند شد که دیگر پس از سال‌ها جنگیدن برای ساده‌ترین حقوقش در تئاتر، رمقی برای مبارزه با سانسورها و تنگ‌نظری‌ها برایش باقی نمانده بود.
بی‌اختیار به یاد می‌آوردم که چطور ما (من و همسرم) با عشق و علاقه تئاتر بسیار زیبای «مایا» را کار کردیم که به تصدیق بسیاری از استادان (که تک‌تک‌شان را می‌توانم نام ببرم)، یکی از بهترین کارهایی بود که دیده بودند و حتی نوبت اجرا در تئاترشهر به آن اختصاص دادند اما از سوی همین بازبین‌ها که محض رضای خدا یک کار تئاتر نداشتند، یا اگر داشتند فاجعه بود، با وجود آنکه آماده بازبینی بود حتی پیش از بازبینی به بهانه اینکه نمایش به عرفان هندی می‌پردازد و ما خودمان صاحب عرفانیم، رد شد (همچون دیگر کارهای گروه ما نمایش‌های «پیک‌نیک در میدان جنگ» و «حساب پرداخت نمی‌شه» و...)... و در پاسخ به‌اعتراض ما گفته شد: شما که هیچ، ما متن آقای رادی را هم رد کرده‌ایم و ایشان چندروزی است پشت در اتاق‌مان منتظر است و حتی جوابش را هم نمی‌دهیم.
غافل از آنکه آن نمایش فارغ از محتوا و سال‌ها پیش از اجرای نمایش‌های «بانو آئویی» آقای بیضایی و «نیلوفر آبی» حمید امجد که هر دو نمایش‌هایی زیبا و تأثیرگذار بودند، یکی از اولین تجربه‌های اجرائی بر مبنای تکنیک‌های تئاتر شرق و بسیار نوآورانه و الهام‌بخش بود... .
هم‌اینک و با وجود تمامی مشکلات، روزگار خوش تئاتری‌هاست. آن تراژدی واقعی و مخوف کشتن در مورد نسل ما اتفاق افتاد. ما که مغضوب بودیم، ما که با دستان پر می‌آمدیم و به‌قول کافکا جلوی در قانون می‌ماندیم و به‌ درون راه پیدا نمی‌کردیم... چندین و چند بار متن نمایش «در فنجان قهوه» رد شد (متنی که مانیفست اجرائی من در کنار تز «حرکت تئاتر به‌سمت شعر» بود) و دلیل ردشدن هم نوآوری درک‌ناشده متن بود.
در این نمایش حرکت زیادی وجود نداشت و مبنای نمایش بر کنش و حرکتی بود که کلام و افکار ایجاد می‌کرد (تجربیاتی که خوشبختانه سال‌های سال بعد امیررضا کوهستانی (بی‌اطلاع از تلاش ما) فرصت یافت اجرائی کند و همان‌گونه که تصور می‌کردیم، مورداستقبال هم قرار گرفت).
زمانی‌که پس از سال‌ها بالاخره اجازه تمرین متن داده شد (چون زمانی خود تمرین‌کردن هم نیازمند مجوز بود) و در برابر یک تیم نسبتا شناخته‌شده و حرفه‌ای بازبینی، اجرا شد، دقیقا وضعیتی مشابه «عمل کشتن» اتفاق افتاد، تعدادی از بازبینان به‌شدت از کار استقبال کردند، اما از جمع پنج‌نفره آنان، دو نفرشان که از قضا یکی همچون پرسوناژ نمایش «عمل کشتن» فارغ‌التحصیل فرنگ بود و دیگری مسئول تیم بازبینی، کسان و دوستانی بودند که با لبخندهای سرشار از دوستی و با وجود در اقلیت‌بودن‌شان، خنجرهای زهرآلودشان را بر پشت ما فرود آوردند و اكنون مي‌گويند: «...فلانی تو چرا دیگه نمی‌نویسی؟!»، «...فلانی تو چرا دیگه کار نمی‌کنی؟!»... و ما پاسخ می‌دهیم آخر ما دیگر مرده‌ایم... آدم‌های دیگری شده‌ایم، ... وقتی تمام درها بر روی‌تان بسته می‌شود و حتی حق کار و فعالیت در هر امری که به تئاتر مربوط می‌شود از تحصیل گرفته تا ترجمه و نوشتن و تدریس و... از تو سلب می‌شود و از آنچه حق و شایستگی و تخصص توست محرومت می‌کنند... البته من پیش از مرگم فرصت یافتم که لااقل در کتابم «حرکت تئاتر به سمت شعر» ایده‌آل‌هایم درباره تئاتری که دوست داشتم را بنویسم و در تمام نظریه‌هایی که سعی در تئوریزه‌کردن‌شان داشتم، آنچه برایم معیار بود فرزندان سقط‌شده و نمایش‌نامه‌هایم بودند... . ما کشته شدیم.
من و همسرم مردی که در ابتدای دوران کاری‌مان از بهترین کارگردان‌ها بود و اجراهایش «حساب پرداخت نمی‌شه» با بازی حسن معجونی و سیامک صفری و... که فقط یک‌بار به اجرا در آمد یا «پیک‌نیک در میدان جنگ» با بازی حسن موذنی و سیامک صفری و... که با تهدیدهای مکرر، تنها برای چند اجرای محدود، در سالن دانشکده سینما، تئاتر (که به وسیله خود او طراحی و راه‌اندازی شده بود) اجازه اجرا یافت، آن هم بدون اجازه هیچ‌گونه تبلیغی. بعدتر نمایش «می‌خواستم یک دل باشم، یک‌دل» از نوشته‌های من که به وسیله همسرم کارگردانی شد، با وجود آنکه از جشنواره عروسکی حذف شده بود، اجراهایی موفق در تئاترشهر و تالار فارابی داشت و اینها گوشه‌ای از الطاف پدرخوانده‌های تئاتر ایران به ما بود. تئاتر «عمل کشتن» ورای تمام نقاط قوتش و در کمال تأسف استقبالی اندک از آن، این خاصیت را داشت که خودارجاع بود، تئاتری بود درباره تئاتر. تئاتری درباره آسیب‌های تئاتر. تئاتری که دست‌کم توانسته بود نیشتری به زخمی کهنه بزند و به یادم آورد در‌ هزارتوهای ذهنم، تمام غم‌ها و محرومیت‌هایم را در کاری که دوستش داشتم و در جایی که دوستش داشتم.

پیش از دیدن نمایش «عمل کشتن»، انتظار مواجهه با کاری دانشجویی داشتم، اما از همان ابتدا دریافتم چقدر همه‌چیز دور از انتظارم پیش می‌رود. «عمل کشتن» از چندین اپیزود کوتاه تشکیل شده بود که سه اپیزود اول، برش‌هایی از آثار بزرگ تئاتری بود: «شکنجه و قتل مارا ساد (پیتر وایس)، ادیپ‌شهریار (سوفوکل)، مده‌آ (اوریپید) و سه اپیزود دیگر که گویا نوشته خود نویسنده بود.
این تکه‌های نمایشی هر کدام تلاش گروه‌های جوان تئاتر برای پذیرفته‌شدن و اجرا در یک جشنواره‌ بود و یک گروه بازبینی سه‌نفره (که یکی از آنان مقامی رسمی و دبیر جشنواره، دیگری یک فارغ‌التحصیل تئاتر از فرانسه و سومی یک استاد جوان تئاتر بود) پس از اجرای هر قطعه به بحث و ارائه نظر درباره آنها می‌پرداختند... از طریق عریان‌ و شفاف‌کردن نسبی مناسبات، کشمکش‌ها و مجادلات این گروه داوری، گروه نمایش به‌درستی و ماهرانه، فضایی طنزآلود ایجاد کرده بود... .
طنزها و شیرینی جدل‌ها، ایرادهایی که به کارها گرفته می‌شد، لجاجت دبیر جشنواره در تحمیل سلیقه یا رد یک کار، بدون دلیل منطقی، در مقابل داوری که ظاهرا زبان کارگردان بود... بدفهمی‌ها، اصرار بر کپی‌بودن، اصرار بر استفاده سطحی از واژه‌های پرطمطراق و روشن‌فکرنمایی و... همه و همه نشانه‌هایی از هوشمندی نویسنده و کارگردان بود. افزون بر به‌کارگیری طنز قوی و تلخ، تکه‌‌نمایش‌های به‌اجرادرآمده نیز از انتخاب‌های هوشمندانه نویسنده و کارگردان بودند که همگی با وجود تفاوت در موضوع، فضا، زمان و مکان بر یک مسئله مهم تأکید می‌کردند... شناعت «عمل کشتن»... .
در تمامی اپیزودها کشتن، کنش اصلی بود... و در مقابل، هیئت داوری هم همین عمل را ادامه می‌داد... البته نه کشتن فیزیکی یک انسان، بلکه کشتن تمام آمال و آرزوهای یک گروه تئاتر که از جانش مایه می‌گذارد تا کاری (همچون خود نمایش «عمل کشتن») را بدون چشمداشت به دریافت پول یا حتی تشویق مخاطبان به‌اجرا درآورد. قصه‌ای که در قریب‌ به‌اتفاق نمایش‌هایی که از همراهی یک یا چند نام شناخته‌شده یا حامیان و تهیه‌کنندگانی که فروش‌ات را تضمین کنند، محرومند همه‌روزه در حال تکرار است... هنرمندان و گروه‌های مستعد و باانگیزه‌ای که خلاقیت‌شان ناديده گرفته می‌شود، یا اگر شانس بیاورند و از سد این داوری‌های سلیقگی و سطحی و گاه مغرضانه بگذرند، هرگز اقبالی برای آنکه دستمزد یا سود که هیچ، حتی مخارج و هزینه‌هایشان را به دست بیاورند، نخواهند داشت... رنج‌هایی که نه‌فقط گنجی در آن به‌دست نمی‌آید که گاه گنج‌های فراوانی هم از دست می‌رود.
در این مواقع باید گفت اتفاقا گاه «بسیار برده رنج، گنج میسر نمی‌کند» و اصلا و واقعا رنج و گنج کمترین رابطه را با هم برقرار می‌کنند. همیشه با این فکر مخالف بودم که زحمت و کار و تلاش زیاد موجب پیشرفت می‌شود، یا بهتر بگویم پیشرفت نتیجه استعداد و کار و تلاش است، چون حقیقتا واژه‌هایی مثل کار، تلاش و موفقیت مفاهیمی هستند که تعریف‌های مجدد و عمیق‌تری می‌طلبند که با تعاریف رایج و عمومی بسیار‌بسیار متفاوتند.
باری نمایش «عمل کشتن» نمایش طنزی بود که موجب خنده من و حضار می‌شد اما در دل می‌گریستم وقتی ناخودآگاه لحظات و رویدادهای گذشته‌ام را به یاد می‌آوردم: عمل کشته‌شدنم را...
به یاد می‌آوردم زمانی‌که به‌ قتل رسیدم و مُردم و از میان خاکسترم کسی دیگر بلند شد که دیگر پس از سال‌ها جنگیدن برای ساده‌ترین حقوقش در تئاتر، رمقی برای مبارزه با سانسورها و تنگ‌نظری‌ها برایش باقی نمانده بود.
بی‌اختیار به یاد می‌آوردم که چطور ما (من و همسرم) با عشق و علاقه تئاتر بسیار زیبای «مایا» را کار کردیم که به تصدیق بسیاری از استادان (که تک‌تک‌شان را می‌توانم نام ببرم)، یکی از بهترین کارهایی بود که دیده بودند و حتی نوبت اجرا در تئاترشهر به آن اختصاص دادند اما از سوی همین بازبین‌ها که محض رضای خدا یک کار تئاتر نداشتند، یا اگر داشتند فاجعه بود، با وجود آنکه آماده بازبینی بود حتی پیش از بازبینی به بهانه اینکه نمایش به عرفان هندی می‌پردازد و ما خودمان صاحب عرفانیم، رد شد (همچون دیگر کارهای گروه ما نمایش‌های «پیک‌نیک در میدان جنگ» و «حساب پرداخت نمی‌شه» و...)... و در پاسخ به‌اعتراض ما گفته شد: شما که هیچ، ما متن آقای رادی را هم رد کرده‌ایم و ایشان چندروزی است پشت در اتاق‌مان منتظر است و حتی جوابش را هم نمی‌دهیم.
غافل از آنکه آن نمایش فارغ از محتوا و سال‌ها پیش از اجرای نمایش‌های «بانو آئویی» آقای بیضایی و «نیلوفر آبی» حمید امجد که هر دو نمایش‌هایی زیبا و تأثیرگذار بودند، یکی از اولین تجربه‌های اجرائی بر مبنای تکنیک‌های تئاتر شرق و بسیار نوآورانه و الهام‌بخش بود... .
هم‌اینک و با وجود تمامی مشکلات، روزگار خوش تئاتری‌هاست. آن تراژدی واقعی و مخوف کشتن در مورد نسل ما اتفاق افتاد. ما که مغضوب بودیم، ما که با دستان پر می‌آمدیم و به‌قول کافکا جلوی در قانون می‌ماندیم و به‌ درون راه پیدا نمی‌کردیم... چندین و چند بار متن نمایش «در فنجان قهوه» رد شد (متنی که مانیفست اجرائی من در کنار تز «حرکت تئاتر به‌سمت شعر» بود) و دلیل ردشدن هم نوآوری درک‌ناشده متن بود.
در این نمایش حرکت زیادی وجود نداشت و مبنای نمایش بر کنش و حرکتی بود که کلام و افکار ایجاد می‌کرد (تجربیاتی که خوشبختانه سال‌های سال بعد امیررضا کوهستانی (بی‌اطلاع از تلاش ما) فرصت یافت اجرائی کند و همان‌گونه که تصور می‌کردیم، مورداستقبال هم قرار گرفت).
زمانی‌که پس از سال‌ها بالاخره اجازه تمرین متن داده شد (چون زمانی خود تمرین‌کردن هم نیازمند مجوز بود) و در برابر یک تیم نسبتا شناخته‌شده و حرفه‌ای بازبینی، اجرا شد، دقیقا وضعیتی مشابه «عمل کشتن» اتفاق افتاد، تعدادی از بازبینان به‌شدت از کار استقبال کردند، اما از جمع پنج‌نفره آنان، دو نفرشان که از قضا یکی همچون پرسوناژ نمایش «عمل کشتن» فارغ‌التحصیل فرنگ بود و دیگری مسئول تیم بازبینی، کسان و دوستانی بودند که با لبخندهای سرشار از دوستی و با وجود در اقلیت‌بودن‌شان، خنجرهای زهرآلودشان را بر پشت ما فرود آوردند و اكنون مي‌گويند: «...فلانی تو چرا دیگه نمی‌نویسی؟!»، «...فلانی تو چرا دیگه کار نمی‌کنی؟!»... و ما پاسخ می‌دهیم آخر ما دیگر مرده‌ایم... آدم‌های دیگری شده‌ایم، ... وقتی تمام درها بر روی‌تان بسته می‌شود و حتی حق کار و فعالیت در هر امری که به تئاتر مربوط می‌شود از تحصیل گرفته تا ترجمه و نوشتن و تدریس و... از تو سلب می‌شود و از آنچه حق و شایستگی و تخصص توست محرومت می‌کنند... البته من پیش از مرگم فرصت یافتم که لااقل در کتابم «حرکت تئاتر به سمت شعر» ایده‌آل‌هایم درباره تئاتری که دوست داشتم را بنویسم و در تمام نظریه‌هایی که سعی در تئوریزه‌کردن‌شان داشتم، آنچه برایم معیار بود فرزندان سقط‌شده و نمایش‌نامه‌هایم بودند... . ما کشته شدیم.
من و همسرم مردی که در ابتدای دوران کاری‌مان از بهترین کارگردان‌ها بود و اجراهایش «حساب پرداخت نمی‌شه» با بازی حسن معجونی و سیامک صفری و... که فقط یک‌بار به اجرا در آمد یا «پیک‌نیک در میدان جنگ» با بازی حسن موذنی و سیامک صفری و... که با تهدیدهای مکرر، تنها برای چند اجرای محدود، در سالن دانشکده سینما، تئاتر (که به وسیله خود او طراحی و راه‌اندازی شده بود) اجازه اجرا یافت، آن هم بدون اجازه هیچ‌گونه تبلیغی. بعدتر نمایش «می‌خواستم یک دل باشم، یک‌دل» از نوشته‌های من که به وسیله همسرم کارگردانی شد، با وجود آنکه از جشنواره عروسکی حذف شده بود، اجراهایی موفق در تئاترشهر و تالار فارابی داشت و اینها گوشه‌ای از الطاف پدرخوانده‌های تئاتر ایران به ما بود. تئاتر «عمل کشتن» ورای تمام نقاط قوتش و در کمال تأسف استقبالی اندک از آن، این خاصیت را داشت که خودارجاع بود، تئاتری بود درباره تئاتر. تئاتری درباره آسیب‌های تئاتر. تئاتری که دست‌کم توانسته بود نیشتری به زخمی کهنه بزند و به یادم آورد در‌ هزارتوهای ذهنم، تمام غم‌ها و محرومیت‌هایم را در کاری که دوستش داشتم و در جایی که دوستش داشتم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.