|

جهانِ نمایش ایبسن

چرخه آگاهی ذهن در تاریخ

پارسا شهری: در دورِ تازه انتشار نمایش‌نامه‌های بیدگل که بناست مجموعه‌ای از «جهان‌های متفاوت نمایشی» باشد، اخیرا دو متن نمایشی از هنریک ایبسن درآمده است: «جان گابریل بورکمان» و «آیلف کوچولو». پیش‌تر در این مجموعه آثار مطرح ایبسن ترجمه شده بود ازجمله آنها، «وقتی ما مردگان سر‌بر‌داریم» یا «جن‌زدگان». اما چنان‌که خودِ ایبسن نیز بارها گفته است مجموعه آثار او «یک کل پیوسته و منسجم» می‌سازند و تفسیر هر یک بدون درک ارتباط این کل پیوسته ناممکن است. بنابراین ترجمه و تفسیر تمام آثار ایبسن دستور کار مجموعه نمایشنامه‌های اخیر است و برای همین هر جلد جدا از ترجمه نمایشنامه، مقاله‌ای مفصل یا پیشگفتاری درباره آن اثر دارد که به تفسیر و نقد ایبسن و نمایشنامه‌هایش در یک پیوستار کلی می‌پردازد. «جان گابریل بورکمان و چرخه آگاهی ذهن در تاریخ» عنوانِ‌ مقاله‌ای است به‌قلم بهزاد قادری، مترجم و محقق تئاتر ‌که از زوایای مختلف به نمایشنامه «جان گابریل بورکمان» و دوره‌های مختلف نمایشنامه‌نویسی ایبسن اشاره دارد که از نظر قادری می‌توان آن را به چهار دوره تقسیم کرد شاملِ اشعار و نمایشنامه‌های ناسره دوران جوانی مانند «کاتیلین» و «شب جان قدیس». نمایشنامه‌های تاریخی و حماسی‌ دوره دوم و بیست‌ویک‌سالی که دوره سوم آثار ایبسن است، از «ارکان جامعه» تا «هدا گابلر». و بعد، دوره چهارم و چهار اثر با شخصیت‌های اسطوره‌ای و نمادین که از «استاد سولنس معمار» آغاز می‌شود و با «وقتی ما مردگان سر برداریم» تمام می‌شود. ایبسن چنان‌که در این مقاله نیز آمده است، در شمارِ نویسندگان اواخر قرن هجدهم و سراسر قرن نوزدهم است معاصرِ چهره‌هایی چون گوته و شیلر و نیچه و داستایوسکی که دوران‌ساز بودند و «تاریخ در دستگاه فکری هگل و مارکس، البته با تفاوت فاحش دیدگاه آن‌ها درباره پایان آن، قامتی راست و عقلانی و همگانی داشت و تلاش و پیشرفت و تکامل و پیروزی سرنوشت گریزناپذیر آدمی بود. پس نوشتن به‌عنوان برنامه یا طرحی پیوسته و منسجم که باید در گذر زمان شکوفا می‌شد، بخشی از روح زمان بود» و ایبسن نیز از این قماش بود و به‌نظر مترجم، آنچه کار ایبسن را دلکش می‌کند تپیدن با این اندیشه‌ها بود و دوباره رِشتن آن‌ها. «جان گابریل بورکمان» در چهار پرده روایت می‌شود. از اتاق نشیمن خانم بورکمان. آراسته به شکوهی قدیمی و رنگ‌وروباخته. این نمایشنامه در وهله اول ماجرای چندان غریبی ندارد. همه‌چیز آشناست. پدرِ بورکمان معدن‌کاری بوده و گاه او را با خود درون تونل‌های تنگ‌وتاریک معدن می‌برده است تا او بزرگ می‌شود و در مقام مدیر بانک برنامه‌های عمرانی بلندپروازانه‌ای را برای مدرن‌شدن جامعه در سر می‌پروراند. بورکمان در راستای همین اهداف ورشکستگی به‌بار می‌آورد و مردمی که در طرح او سرمایه‌گذاری کرده‌اند مال‌باخته و تنگ‌دست درمی‌مانند. از اینجا پای کارمندی جزء هم به زندگی او باز می‌شود، کارمندی تراژدی‌نویس که به دیدن بورکمان می‌آید و تکه‌هایی از تراژدی‌اش را برای او می‌خواند تا سرگرم شود. قادری بورکمان را در روزگار خودش آدمی آشنا می‌داند زیرا ورشکستگی یک سرمایه‌گذار با آمیزه‌ای از استعداد و نبوغ در بافت تاریخی اروپای صنعتی قرن نوزدهم که علاقه به بانکداری و تجارت داشت فراگیر می‌شد، پدیده‌ای آشنا بود و این تلاش، ته‌رنگی از ناپلئون‌باوری آن دوره درباره انسان به‌عنوان «اراده‌ای سرکش» داشت، یا رنگی از «انسان تاریخ‌سازِ» توماس کارلایل یا باور «انسان برترِ» نیچه. به‌هرتقدیر ایبسن در این اثر خود نیز از دو مفهومِ آزادی و ضرورت در صحنه زندگی سخن می‌گوید که هماره با هم سر ناسازگاری دارند و در آثار نمایشی ایبسن هم‌زمان حضور پیدا می‌کنند.
نمایشنامه دیگری که بهزاد قادری در این مجموعه از ایبسن ترجمه کرده است «آیلف کوچولو» نام دارد و چنان‌که در پیشگفتار اثر آمده از سیر تکوین این نمایشنامه تقریبا چیزی در دست نیست. درون‌مایه این نمایشنامه ایبسن مانندِ «عروسک‌خانه» و «جن‌زدگان» و «هدا گابلر» مسئله ازدواج است. ازدواج به‌شکلی که تمدن رویش فشار آورده و پیچیده‌‌اش کرده است. اینکه آیا انسان احاطه‌ای کامل بر پیمان‌های خود اعم از ازدواج دارد یا ممکن است گذر زمان همه‌چیز را تغییر دهد، ازجمله مسائلی است که ایبسن در این‌دست نمایشنامه‌هایش با آن‌ها درگیر است. پژواک سخن نیچه در «آیلف کوچولو» مشهود است، اینکه آن کیفیت‌های آرمانی که با عینک خوشبین عشق در معشوق می‌بینیم از میان خواهد رفت و اگر بناست جلوِ فاجعه را بگیریم باید با کیفیاتی در پسِ ظواهر به خشنودی رسید. «هر طرف قرارداد باید با تغییر مدام در بندهای این قرارداد موافقت کند، زیرا بدون چنین انعطافی قرارداد چندان دوامی نخواهد یافت.» از دیدِ قادری این فلسفه آیلف کوچولو است، البته «اگر بتوان گفت آثار ایبسن اصلا تزی دارد.» آیلف کوچولو روایت ساده‌ای دارد. یا به‌‌تعبیر مترجم آن، این اثر رخداد زیادی ندارد و اصلا این اثر با رخداد سروکاری ندارد و بیشتر به حالات ذهنی و درونی می‌پردازد و ازاین‌رو قادری چنین رأی می‌دهد که در شرایط فعلی درام، به‌نظر می‌رسد این اثر به آزمایشگاه روانشناسی تعلق داشته باشد تا به عالم تئاتر، و شاید ماجرا اصلا چیز دیگری است. چون آشکار است که جریان امور در تئاتر از کردار به‌سوی حالات ذهنی می‌رود. به‌هرتقدیر، ایبسن در «آیلف کوچولو» چنان گام رو به جلو برداشته که دنیا آمادگی پیروی از او را نداشته باشد. ازاین‌‌رو شاید از دید کسی که اتفاقی گذرش به تئاتر می‌افتد، «صحنه‌های این اثر آکنده از حرف‌های خسته‌کننده و بی‌ربط باشد اما از دید کسی که به تئاتر علاقه‌مند است این حرف‌ها بی‌نهایت جالب و برانگیزاننده‌اند.»‌ با تمام نظرات متفاوتی که نسبت به این نمایشنامه ایبسن وجود دارد، کسانی چون برنارد شاو آن را اثری فوق‌العاده قوی می‌خوانند و کسانی چون مک‌فال نیز این اثر را نوعی پیروزی هنر می‌دانند.

پارسا شهری: در دورِ تازه انتشار نمایش‌نامه‌های بیدگل که بناست مجموعه‌ای از «جهان‌های متفاوت نمایشی» باشد، اخیرا دو متن نمایشی از هنریک ایبسن درآمده است: «جان گابریل بورکمان» و «آیلف کوچولو». پیش‌تر در این مجموعه آثار مطرح ایبسن ترجمه شده بود ازجمله آنها، «وقتی ما مردگان سر‌بر‌داریم» یا «جن‌زدگان». اما چنان‌که خودِ ایبسن نیز بارها گفته است مجموعه آثار او «یک کل پیوسته و منسجم» می‌سازند و تفسیر هر یک بدون درک ارتباط این کل پیوسته ناممکن است. بنابراین ترجمه و تفسیر تمام آثار ایبسن دستور کار مجموعه نمایشنامه‌های اخیر است و برای همین هر جلد جدا از ترجمه نمایشنامه، مقاله‌ای مفصل یا پیشگفتاری درباره آن اثر دارد که به تفسیر و نقد ایبسن و نمایشنامه‌هایش در یک پیوستار کلی می‌پردازد. «جان گابریل بورکمان و چرخه آگاهی ذهن در تاریخ» عنوانِ‌ مقاله‌ای است به‌قلم بهزاد قادری، مترجم و محقق تئاتر ‌که از زوایای مختلف به نمایشنامه «جان گابریل بورکمان» و دوره‌های مختلف نمایشنامه‌نویسی ایبسن اشاره دارد که از نظر قادری می‌توان آن را به چهار دوره تقسیم کرد شاملِ اشعار و نمایشنامه‌های ناسره دوران جوانی مانند «کاتیلین» و «شب جان قدیس». نمایشنامه‌های تاریخی و حماسی‌ دوره دوم و بیست‌ویک‌سالی که دوره سوم آثار ایبسن است، از «ارکان جامعه» تا «هدا گابلر». و بعد، دوره چهارم و چهار اثر با شخصیت‌های اسطوره‌ای و نمادین که از «استاد سولنس معمار» آغاز می‌شود و با «وقتی ما مردگان سر برداریم» تمام می‌شود. ایبسن چنان‌که در این مقاله نیز آمده است، در شمارِ نویسندگان اواخر قرن هجدهم و سراسر قرن نوزدهم است معاصرِ چهره‌هایی چون گوته و شیلر و نیچه و داستایوسکی که دوران‌ساز بودند و «تاریخ در دستگاه فکری هگل و مارکس، البته با تفاوت فاحش دیدگاه آن‌ها درباره پایان آن، قامتی راست و عقلانی و همگانی داشت و تلاش و پیشرفت و تکامل و پیروزی سرنوشت گریزناپذیر آدمی بود. پس نوشتن به‌عنوان برنامه یا طرحی پیوسته و منسجم که باید در گذر زمان شکوفا می‌شد، بخشی از روح زمان بود» و ایبسن نیز از این قماش بود و به‌نظر مترجم، آنچه کار ایبسن را دلکش می‌کند تپیدن با این اندیشه‌ها بود و دوباره رِشتن آن‌ها. «جان گابریل بورکمان» در چهار پرده روایت می‌شود. از اتاق نشیمن خانم بورکمان. آراسته به شکوهی قدیمی و رنگ‌وروباخته. این نمایشنامه در وهله اول ماجرای چندان غریبی ندارد. همه‌چیز آشناست. پدرِ بورکمان معدن‌کاری بوده و گاه او را با خود درون تونل‌های تنگ‌وتاریک معدن می‌برده است تا او بزرگ می‌شود و در مقام مدیر بانک برنامه‌های عمرانی بلندپروازانه‌ای را برای مدرن‌شدن جامعه در سر می‌پروراند. بورکمان در راستای همین اهداف ورشکستگی به‌بار می‌آورد و مردمی که در طرح او سرمایه‌گذاری کرده‌اند مال‌باخته و تنگ‌دست درمی‌مانند. از اینجا پای کارمندی جزء هم به زندگی او باز می‌شود، کارمندی تراژدی‌نویس که به دیدن بورکمان می‌آید و تکه‌هایی از تراژدی‌اش را برای او می‌خواند تا سرگرم شود. قادری بورکمان را در روزگار خودش آدمی آشنا می‌داند زیرا ورشکستگی یک سرمایه‌گذار با آمیزه‌ای از استعداد و نبوغ در بافت تاریخی اروپای صنعتی قرن نوزدهم که علاقه به بانکداری و تجارت داشت فراگیر می‌شد، پدیده‌ای آشنا بود و این تلاش، ته‌رنگی از ناپلئون‌باوری آن دوره درباره انسان به‌عنوان «اراده‌ای سرکش» داشت، یا رنگی از «انسان تاریخ‌سازِ» توماس کارلایل یا باور «انسان برترِ» نیچه. به‌هرتقدیر ایبسن در این اثر خود نیز از دو مفهومِ آزادی و ضرورت در صحنه زندگی سخن می‌گوید که هماره با هم سر ناسازگاری دارند و در آثار نمایشی ایبسن هم‌زمان حضور پیدا می‌کنند.
نمایشنامه دیگری که بهزاد قادری در این مجموعه از ایبسن ترجمه کرده است «آیلف کوچولو» نام دارد و چنان‌که در پیشگفتار اثر آمده از سیر تکوین این نمایشنامه تقریبا چیزی در دست نیست. درون‌مایه این نمایشنامه ایبسن مانندِ «عروسک‌خانه» و «جن‌زدگان» و «هدا گابلر» مسئله ازدواج است. ازدواج به‌شکلی که تمدن رویش فشار آورده و پیچیده‌‌اش کرده است. اینکه آیا انسان احاطه‌ای کامل بر پیمان‌های خود اعم از ازدواج دارد یا ممکن است گذر زمان همه‌چیز را تغییر دهد، ازجمله مسائلی است که ایبسن در این‌دست نمایشنامه‌هایش با آن‌ها درگیر است. پژواک سخن نیچه در «آیلف کوچولو» مشهود است، اینکه آن کیفیت‌های آرمانی که با عینک خوشبین عشق در معشوق می‌بینیم از میان خواهد رفت و اگر بناست جلوِ فاجعه را بگیریم باید با کیفیاتی در پسِ ظواهر به خشنودی رسید. «هر طرف قرارداد باید با تغییر مدام در بندهای این قرارداد موافقت کند، زیرا بدون چنین انعطافی قرارداد چندان دوامی نخواهد یافت.» از دیدِ قادری این فلسفه آیلف کوچولو است، البته «اگر بتوان گفت آثار ایبسن اصلا تزی دارد.» آیلف کوچولو روایت ساده‌ای دارد. یا به‌‌تعبیر مترجم آن، این اثر رخداد زیادی ندارد و اصلا این اثر با رخداد سروکاری ندارد و بیشتر به حالات ذهنی و درونی می‌پردازد و ازاین‌رو قادری چنین رأی می‌دهد که در شرایط فعلی درام، به‌نظر می‌رسد این اثر به آزمایشگاه روانشناسی تعلق داشته باشد تا به عالم تئاتر، و شاید ماجرا اصلا چیز دیگری است. چون آشکار است که جریان امور در تئاتر از کردار به‌سوی حالات ذهنی می‌رود. به‌هرتقدیر، ایبسن در «آیلف کوچولو» چنان گام رو به جلو برداشته که دنیا آمادگی پیروی از او را نداشته باشد. ازاین‌‌رو شاید از دید کسی که اتفاقی گذرش به تئاتر می‌افتد، «صحنه‌های این اثر آکنده از حرف‌های خسته‌کننده و بی‌ربط باشد اما از دید کسی که به تئاتر علاقه‌مند است این حرف‌ها بی‌نهایت جالب و برانگیزاننده‌اند.»‌ با تمام نظرات متفاوتی که نسبت به این نمایشنامه ایبسن وجود دارد، کسانی چون برنارد شاو آن را اثری فوق‌العاده قوی می‌خوانند و کسانی چون مک‌فال نیز این اثر را نوعی پیروزی هنر می‌دانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.