چگونه بخوانیم
«چگونه بخوانیم» مجموعه کتابهایی است شناختهشده درباره آرا و زندگی برخی از مهمترین متفکران و فیلسوفان دوره مدرن به سرویراستاری سایمون کریچلی. او در توضیح این مجموعه میگوید: «هر کتاب مجموعه «چگونه بخوانیم» به نحوی به خواندن نوشتههای یک متفکر در محضر استادی کارآشنا میماند. کتابها فقط کشکولهایی حاوی مشهورترین بندهای آثار یک متفکر یا «بزرگترین موفقیتهای» او نیستند بلکه مجموعهای از سرنخها یا کلیدهایی را به خوانندگان ارائه میدهند تا بتوانند خود ادامه راه را بپیمایند و کشفهای تازهای کنند.» اخیرا نشر نی سه جلد از این مجموعه را بازنشر کرده که در زیر نگاهی گذرا به آنها انداختهایم.
سورن کیرکگور
نوشتههای سورن کیرکگور در طول یک سده زمینهساز پیشرفتهای بنیادی در روانکاوی، فلسفه، الاهیات و نقد فرهنگ تودهای بوده است. او انقلابی به راه انداخت که نامهایی چون مارتین هایدگر و ژاک دریدا وارثان آن بهشمار میآیند. جان دیکاپوتو در این کتاب شرحی جامع از زندگی و افکار کیرکگور بهدست میدهد. کیرکگور معیارهای کلی و عامی را که فلسفه سنتی موکد ساخته بود کنار میگذارد و مبدع رهیافتی میشود که بعدها «اخلاق وضعیتی» نام گرفت. درست است که کیرکگور و سنت پستمدرنی که او به پیداییاش یاری رسانید بیاندازه به وضعیتهای منحصر به فردی که در آنها تصمیم میگیریم حساس بودند ولی در دیدگاه کیرکگور هیچ ردی از نسبینگری نمیتوان یافت. کیرکگور ما را وادار میکند مسئولیت زندگی خویش را به گردن گیریم و بپذیریم که هنر زندگی یعنی اینکه بدانیم در وضعیتهایی که بهتنهایی با آنها مواجه میشویم و در وضعیتی که هیچ کس دیگری نمیتواند جای ما را در آن بگیرد چه باید بکنیم. رسالت کسی که به تأمل فلسفی درباره هستی شخصی انضمامی میپردازد این است که چیزی دارای معنا و اهمیت کلی درباره یکتابودن زندگیهای ما بگوید. کیرکگور در کتابهایی که با نام
مستعار مینوشت مفهوم «حقیقت متعلق به هستی و حیات آدمی» را به منزله شیوهای شورمندانه از هستی شخصی پیش نهاد، آن قسم حقیقتی که آدمی محض خاطرش زندگی میکند و میمیرد. او مفهوم «فرد یگانه» به منزله شخصی یکتا و بیجایگزین و نه صرفا عضوی معاوضهکردنی از یک «نوع» در نظر گرفت. پرورش این دو فکر، بنیادیترین دستاورد فلسفه کیرکگور بود. تلقی او از حقیقت بهمنزله «کرداری» که خویشتن فاعل خود را زیروزبر میکند و تفسیر خاص او از مسیحیت، در اواسط قرن بیستم به فلسفه الحادی اگزیستانسیالیسم منجر شد. دیگر گزیدههای کتاب شامل قرائت کیرکگور از داستان ابراهیم و اسحاق، این نظریه انقلابی که حقیقت، فاعلیت (درونذاتی) است و نیز تحلیل سنتشکن او از زندگی بورژوایی مدرن میشود.
فریدریش نیچه
نقد کیرکگور مسیحی بر فرهنگ جدید بورژوایی بسیار نزدیک بود به آنچه نیچه، فیلسوف آلمانی 40 سال بعد در جهان غرب نگاشت. تفکر نیچه حول محور مفهومی تازه و شگفتانگیز از بشریت میگردد، بشریتی که با مرگ خدا کنار آمده و هنر و علم خوبزیستن را رهای از نیاز به قطعیتهای متافیزیکی و مطلقهای اخلاقی بهکار میبندد و سوال او این است که حال چگونه باید زیست؟ و به چه چیزی اعتقاد داشت؟ کیت انسل پیرسون نویسنده کتاب خواننده را با سبک متمایز فلسفی نیچه و سیر تکوین اندیشه او آشنا میکند و پارهای از ایدههای اساسی و در عین حال بدفهمشدهترین آنها را توضیح میدهد که از آن جمله میتوان به ایدههای بازگشت ابدی و فراانسان اشاره کرد. معمولا نوشتههای نیچه را به سه دوره تقسیم میکنند: در دوره اول که با انتشار تولد تراژدی در 1872 آغاز میشود؛ چهار «تأمل نابهنگام» (درباره بیذوقی فرهنگی، درباره سودمندی و عدم سودمندی تاریخ برای زندگی، شوپنهاور به مثابه آموزگار و واگنر در بایروت) که بین سالهای 1875-1873 نوشته شدند در این دوره قرار دارند. در این سالها کارهای نیچه بر «متافیزیک هنرمند» و ضرورت تجدید فرهنگی متمرکز است. دوره دوم در
برگیرنده «سهگانه جانهای آزاده» یعنی انسانی بسیار انسانی، سپیدهدم و دانش شاد است. کارهای نیچه در این دوره متمرکز بر چیرگی بر متافیزیک و رسیدن به یک بلوغ فلسفی تازه است. «چنین گفت زرتشت» در کار پلزدن میان دورههای میانه و پسین است و در این متن است که نیچه اعلام میکند اکنون ابرانسان معنای زمین است. تعدادی از متنهای کلاسیک نیچه همچون فراسوی نیک و بد، تبارشناسی اخلاق، غروب بتها، دجال و اینک انسان در دوره پسین نگاشته شدهاند و در برابر «آریگویی»ای که سهگانه جانهای آزاده را متمایز میکند این متنها وقف چیزی شدهاند که نیچه آن را کار «نهگویی» خود مینامد و شامل ارزشیابیهای دوباره ارزشها و تصفیه حسابی مهلک با اخلاقیات مسیحی هستند. در همین متنهاست که شاهد مجادلهانگیزترین جنبههای تفکر نیچه هستیم. نویسنده در کتاب ویژگیهای مهم تفکر نیچه را که مشخصکننده تکامل ذهنی او در هر سه این دورههاست به خواننده معرفی میکند.
زیگموند فروید
فروید نخستین تدقیق نظاممند از نظریه خیالپردازی ناخودآگاه را در کتاب تفسیر خواب (1900) پیش نهاد. این کتاب متن بنیانگذار روانکاوی است. در عرض کمتر از یک دهه پس از انتشار این کتاب قسمی جنبش روانکاوی سر برآورده بود. جاش کوهن در این مقدمه جذاب و خواندنی استدلال میکند که فروید بالاتر از همه نشان میدهد هر اندیشه، هر واژه و هر کنشی، هرچند هم که ظاهری پیشپاافتاده و مبتذل داشته باشد، میتواند در خور قرائت دقیق و مویشکاف باشد. «چگونه فروید بخوانیم» با قرائت گزیدههایی کوتاه از نوشتههای فروید و با عطفنظر به روانرنجوریها، ضمیر ناخودآگاه، خوابها و رویاها، انحرافها، تپقها و لغزشهای زبانی، عشق به دیگری و خویشتن، مرگ و مسائل جنسی، هسته تناقضآمیز و خارق اجماع تفکر روانکاوانه را بیرون میکشد: اینکه درونیترین حقیقتهای نهفته در ضمایر ما فقط هنگامی خود را عیان میکنند که تحریف شده و جامه مبدل پوشیده باشند. پس از فروید دیگر نمیتوانیم به سادگی معنای هیچ گفته یا کرده خویش را مفروض بگیریم و ناگزیر از قرائت هر گفته و کرده خویشایم، آن هم با تن سپردن به این مخاطره که قرائتمان از هیچ «حقیقتی» پرده بر
ندارد. نویسنده توضیح میدهد که تفکر فروید به رغم گرایش قرن نوزدهمی خود به قطعیت و حتمیت علمی، شالوده خود را بر تأیید وجود ناخودآگاه میریزد، آن ساحتی از تجربه که به همه ادعاهای دایر بر معرفت ثابت و یقینی خاتمه داد.
«چگونه بخوانیم» مجموعه کتابهایی است شناختهشده درباره آرا و زندگی برخی از مهمترین متفکران و فیلسوفان دوره مدرن به سرویراستاری سایمون کریچلی. او در توضیح این مجموعه میگوید: «هر کتاب مجموعه «چگونه بخوانیم» به نحوی به خواندن نوشتههای یک متفکر در محضر استادی کارآشنا میماند. کتابها فقط کشکولهایی حاوی مشهورترین بندهای آثار یک متفکر یا «بزرگترین موفقیتهای» او نیستند بلکه مجموعهای از سرنخها یا کلیدهایی را به خوانندگان ارائه میدهند تا بتوانند خود ادامه راه را بپیمایند و کشفهای تازهای کنند.» اخیرا نشر نی سه جلد از این مجموعه را بازنشر کرده که در زیر نگاهی گذرا به آنها انداختهایم.
سورن کیرکگور
نوشتههای سورن کیرکگور در طول یک سده زمینهساز پیشرفتهای بنیادی در روانکاوی، فلسفه، الاهیات و نقد فرهنگ تودهای بوده است. او انقلابی به راه انداخت که نامهایی چون مارتین هایدگر و ژاک دریدا وارثان آن بهشمار میآیند. جان دیکاپوتو در این کتاب شرحی جامع از زندگی و افکار کیرکگور بهدست میدهد. کیرکگور معیارهای کلی و عامی را که فلسفه سنتی موکد ساخته بود کنار میگذارد و مبدع رهیافتی میشود که بعدها «اخلاق وضعیتی» نام گرفت. درست است که کیرکگور و سنت پستمدرنی که او به پیداییاش یاری رسانید بیاندازه به وضعیتهای منحصر به فردی که در آنها تصمیم میگیریم حساس بودند ولی در دیدگاه کیرکگور هیچ ردی از نسبینگری نمیتوان یافت. کیرکگور ما را وادار میکند مسئولیت زندگی خویش را به گردن گیریم و بپذیریم که هنر زندگی یعنی اینکه بدانیم در وضعیتهایی که بهتنهایی با آنها مواجه میشویم و در وضعیتی که هیچ کس دیگری نمیتواند جای ما را در آن بگیرد چه باید بکنیم. رسالت کسی که به تأمل فلسفی درباره هستی شخصی انضمامی میپردازد این است که چیزی دارای معنا و اهمیت کلی درباره یکتابودن زندگیهای ما بگوید. کیرکگور در کتابهایی که با نام
مستعار مینوشت مفهوم «حقیقت متعلق به هستی و حیات آدمی» را به منزله شیوهای شورمندانه از هستی شخصی پیش نهاد، آن قسم حقیقتی که آدمی محض خاطرش زندگی میکند و میمیرد. او مفهوم «فرد یگانه» به منزله شخصی یکتا و بیجایگزین و نه صرفا عضوی معاوضهکردنی از یک «نوع» در نظر گرفت. پرورش این دو فکر، بنیادیترین دستاورد فلسفه کیرکگور بود. تلقی او از حقیقت بهمنزله «کرداری» که خویشتن فاعل خود را زیروزبر میکند و تفسیر خاص او از مسیحیت، در اواسط قرن بیستم به فلسفه الحادی اگزیستانسیالیسم منجر شد. دیگر گزیدههای کتاب شامل قرائت کیرکگور از داستان ابراهیم و اسحاق، این نظریه انقلابی که حقیقت، فاعلیت (درونذاتی) است و نیز تحلیل سنتشکن او از زندگی بورژوایی مدرن میشود.
فریدریش نیچه
نقد کیرکگور مسیحی بر فرهنگ جدید بورژوایی بسیار نزدیک بود به آنچه نیچه، فیلسوف آلمانی 40 سال بعد در جهان غرب نگاشت. تفکر نیچه حول محور مفهومی تازه و شگفتانگیز از بشریت میگردد، بشریتی که با مرگ خدا کنار آمده و هنر و علم خوبزیستن را رهای از نیاز به قطعیتهای متافیزیکی و مطلقهای اخلاقی بهکار میبندد و سوال او این است که حال چگونه باید زیست؟ و به چه چیزی اعتقاد داشت؟ کیت انسل پیرسون نویسنده کتاب خواننده را با سبک متمایز فلسفی نیچه و سیر تکوین اندیشه او آشنا میکند و پارهای از ایدههای اساسی و در عین حال بدفهمشدهترین آنها را توضیح میدهد که از آن جمله میتوان به ایدههای بازگشت ابدی و فراانسان اشاره کرد. معمولا نوشتههای نیچه را به سه دوره تقسیم میکنند: در دوره اول که با انتشار تولد تراژدی در 1872 آغاز میشود؛ چهار «تأمل نابهنگام» (درباره بیذوقی فرهنگی، درباره سودمندی و عدم سودمندی تاریخ برای زندگی، شوپنهاور به مثابه آموزگار و واگنر در بایروت) که بین سالهای 1875-1873 نوشته شدند در این دوره قرار دارند. در این سالها کارهای نیچه بر «متافیزیک هنرمند» و ضرورت تجدید فرهنگی متمرکز است. دوره دوم در
برگیرنده «سهگانه جانهای آزاده» یعنی انسانی بسیار انسانی، سپیدهدم و دانش شاد است. کارهای نیچه در این دوره متمرکز بر چیرگی بر متافیزیک و رسیدن به یک بلوغ فلسفی تازه است. «چنین گفت زرتشت» در کار پلزدن میان دورههای میانه و پسین است و در این متن است که نیچه اعلام میکند اکنون ابرانسان معنای زمین است. تعدادی از متنهای کلاسیک نیچه همچون فراسوی نیک و بد، تبارشناسی اخلاق، غروب بتها، دجال و اینک انسان در دوره پسین نگاشته شدهاند و در برابر «آریگویی»ای که سهگانه جانهای آزاده را متمایز میکند این متنها وقف چیزی شدهاند که نیچه آن را کار «نهگویی» خود مینامد و شامل ارزشیابیهای دوباره ارزشها و تصفیه حسابی مهلک با اخلاقیات مسیحی هستند. در همین متنهاست که شاهد مجادلهانگیزترین جنبههای تفکر نیچه هستیم. نویسنده در کتاب ویژگیهای مهم تفکر نیچه را که مشخصکننده تکامل ذهنی او در هر سه این دورههاست به خواننده معرفی میکند.
زیگموند فروید
فروید نخستین تدقیق نظاممند از نظریه خیالپردازی ناخودآگاه را در کتاب تفسیر خواب (1900) پیش نهاد. این کتاب متن بنیانگذار روانکاوی است. در عرض کمتر از یک دهه پس از انتشار این کتاب قسمی جنبش روانکاوی سر برآورده بود. جاش کوهن در این مقدمه جذاب و خواندنی استدلال میکند که فروید بالاتر از همه نشان میدهد هر اندیشه، هر واژه و هر کنشی، هرچند هم که ظاهری پیشپاافتاده و مبتذل داشته باشد، میتواند در خور قرائت دقیق و مویشکاف باشد. «چگونه فروید بخوانیم» با قرائت گزیدههایی کوتاه از نوشتههای فروید و با عطفنظر به روانرنجوریها، ضمیر ناخودآگاه، خوابها و رویاها، انحرافها، تپقها و لغزشهای زبانی، عشق به دیگری و خویشتن، مرگ و مسائل جنسی، هسته تناقضآمیز و خارق اجماع تفکر روانکاوانه را بیرون میکشد: اینکه درونیترین حقیقتهای نهفته در ضمایر ما فقط هنگامی خود را عیان میکنند که تحریف شده و جامه مبدل پوشیده باشند. پس از فروید دیگر نمیتوانیم به سادگی معنای هیچ گفته یا کرده خویش را مفروض بگیریم و ناگزیر از قرائت هر گفته و کرده خویشایم، آن هم با تن سپردن به این مخاطره که قرائتمان از هیچ «حقیقتی» پرده بر
ندارد. نویسنده توضیح میدهد که تفکر فروید به رغم گرایش قرن نوزدهمی خود به قطعیت و حتمیت علمی، شالوده خود را بر تأیید وجود ناخودآگاه میریزد، آن ساحتی از تجربه که به همه ادعاهای دایر بر معرفت ثابت و یقینی خاتمه داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.