نگاهی به نمایشگاه جدید «علی ذاکری»
«حذفشدگان» روایت خشونتی ازلی
داریوش حسینی -نقاش
همهچیز برای «علی ذاکری» به شکلی شهودی پیش رفته است. با درنظرداشتن سوابق کاری «ذاکری»، باید گفت مجموعه حاضر که پس از 10 سال از آخرین نمایشگاه انفرادی او به نمایش درآمده، از موفقیتی چشمگیر نسبت به دیگر آثارش برخوردار است. «ذاکری» در مجموعه حاضر با توصیف بیانی یک پدیده عینی، به چیزی فراتر از یک گزارش ساده میرسد. برای «علی ذاکری» مانند بسیاری از همنسلان او، عمل نقاشانه همواره در اولویت بوده و این را هم باید افزود که او جزء معدود نقاشان همدورهاش است که آثارش با حفظ موقعیت زیباشناسانه، سویهای مفهومی مییابند.
به نظر میآید یکی از مهمترین دلایل موفقیت «ذاکری» در این مجموعه، پیوند محکم فرم و محتوا باشد؛ چراکه او نقاشیهایی بس زیبا و موفق از طبیعت دارد؛ اما منظره طبیعی - در قیاس با مشتزنان - ظرف مناسبی برای شیوه بیانی او نیست. در این زمینه، آنجا که مشتزنان او با یکدیگر درآمیخته میشوند، کیفیت فرمی اوج میگیرد؛ چراکه حتی شیوه قلمزنی او نیز به نحوی است که تاشهای قلم درهم آمیخته میشوند و همپوشانیهای مدام از پس تخریب و ترسیم اشکال آنقدر ادامه مییابند که نقاش در لحظه شهود دست از کار میکشد. در پرتو چنین فرایندی است که عمل نقاشانه در آثار «ذاکری» بیش از هرچیز عامل برانگیختگی در مخاطب میشود. مخاطبی که بهطور عمده و در بیشتر اوقات از تجربهای اینچنین محروم بوده است.
در مجموعه حاضر برخی از اندامها یا قسمتی از آنها، تا مرز آبستراکسیون پیش میروند و تبدیل به نقشمایههایی فردی میشوند. عامل اصلی این واریاسیون، «رنگ» است که برخلاف آثار پیشین که همواره به شکلی مستقیم یا غیرمستقیم وامدار طراحی بود، اینبار فیگورهای او با ضربات پیدرپی قلم مو و درهمآمیزی رنگهای جاندار موجودیت مییابند. بنابراین میتوان «ذاکری» را در ادامه صف نقاشان رنگاندیش از «دلاکروا» و «کورو» گرفته تا «ماتیس» و «دیبن کرن» قرار داد. همین عنصر رنگ است که باعث گذر او از عکسهای حاضر و آماده از بوکسورها میشود. عبور «ذاکری» از تصاویر عکاسیشده از طریق تعامل با آنها انجام میپذیرد و این در نقاشی امکانپذیر نیست، مگر به مدد داشتن فرم شخصی و دارابودن سبک فردی که در تعدادی قلیل از نقاشان وطنی یافت میشود.
با نگاهی گذرا به دورههای کاری «ذاکری» میتوان ردپای برخی عناصر که بر اثر دگردیسی در زمانی طولانی به عنصری مشابه تبدیل شدهاند، در آثار فعلی باز شناخت. بهترین مصداق چنین ادعایی، اتاقکهای هندسی و مکعبگونهای است که اکنون به رینگ بوکس مبدل شدهاند. از این نظر، میتوان در ادامه فهمید که سطوح انتزاعی در پسزمینه مشتزنان - که جانشین جایگاه تماشاگران شدهاند - پیش از آنکه نمودی از طبیعت دستنخورده باشند، شکلی تغییریافته از سطوح انتزاعی در آثار قبلی هستند. نکته جالب و کلیدی در آثار «ذاکری» این است که او در 10 سال گذشته به شکلی کاملا شهودی و از طریق رهیافتها و علایق فرمی، به مسئله خشونت و محتوای موجود در آثار فعلی دست یازیده است. در چنین مواقعی، ناخودآگاه نقاش از پس سالها، زمام کار را بهدست میگیرد و او که به شامه خود اطمینان کرده است، به طور کاملا شهودی مسیر اصلی را مییابد. بنابراین روند کار از نقاشیهایی گزارشگونه با نمایی بسته و در قطع کوچک، تبدیل به فضایی تراژیک در نمایی باز و لایتناهی در اندازههای بزرگ میشود و همین سیر نقاشانه در آثارش است که در نهایت، منجر به همخوانی روش نقاشی با صورتها و
اندامهای مخدوششده میشود. در این فضاست که فیگورهای انسانی در همدیگر استحاله مییابند و تبدیل به موتیفهایی رنگی و بافتدار میشوند. بنابراین فضای حاکم بر این نقاشیها، شکلی آخرالزمانی به خود میگیرد که در آن دو موجود به عنوان نمایندگان نسل آدمی، بر سر و صورت یکدیگر میکوبند. اینگونه میشود که این مشتزنان در نقاشیهای «ذاکری»، تبدیل به ایماژ میشوند؛ ایماژی که قابلیت بسط مفاهیم خود را در امتداد زمان داراست. باید اذعان كرد امروز یکی از مهمترین و البته مشکلترین کارها در نقاشی، خلق ایماژ است؛ خلق موقعیتی سمبلیک که در آن موضوع نقاشی، به چیزی فراتر از خود اشاره میکند. در فضای پرتشنج مشتزنی، دو بوکسور نمادی از گلادیاتورها و در نقاشیهای «ذاکری» یادآور خشونتی ازلیاند از مواجهه «هابیل و قابیل» در تنهایی و پرتافتادگی.
اما نکتهای که در پسِ روایت مشتزنان وجود دارد، این است که «ذاکری» با نقاشی از صحنههای مشتزنی که همزمان درام انسانی و تاریخ خشونت را در خود جای داده است، به نوعی «درمان» میپردازد؛ درمان برای خود، درمان برای روح پرسشگر خود. او مسلما دنبال پاسخ نیست؛ چراکه میداند داشتن پاسخ، دردی را درمان نخواهد کرد؛ اما میتوان در مواجهه با پدیدهها، عکسالعمل نشان داد. در میان هنرمندان، هستند افرادی که چشم در چشم خشونت میدوزند، نه برای تقبیح آن که برای بیرونریختن دردهای ناشی از آن. اگر زمانی «جرج وسلی بلوز» با نقاشی از مشتزنان به مستندنگاری از صحنههای پایینشهر میپرداخت، امروز «علی ذاکری» با نقاشی از مشتزنان، جامعهای را به نقد میکشد که در بیتفاوتی محض، خصلتهایی کهنه را در شکلی نوین و متظاهرانه به نمایش میگذارد.
همهچیز برای «علی ذاکری» به شکلی شهودی پیش رفته است. با درنظرداشتن سوابق کاری «ذاکری»، باید گفت مجموعه حاضر که پس از 10 سال از آخرین نمایشگاه انفرادی او به نمایش درآمده، از موفقیتی چشمگیر نسبت به دیگر آثارش برخوردار است. «ذاکری» در مجموعه حاضر با توصیف بیانی یک پدیده عینی، به چیزی فراتر از یک گزارش ساده میرسد. برای «علی ذاکری» مانند بسیاری از همنسلان او، عمل نقاشانه همواره در اولویت بوده و این را هم باید افزود که او جزء معدود نقاشان همدورهاش است که آثارش با حفظ موقعیت زیباشناسانه، سویهای مفهومی مییابند.
به نظر میآید یکی از مهمترین دلایل موفقیت «ذاکری» در این مجموعه، پیوند محکم فرم و محتوا باشد؛ چراکه او نقاشیهایی بس زیبا و موفق از طبیعت دارد؛ اما منظره طبیعی - در قیاس با مشتزنان - ظرف مناسبی برای شیوه بیانی او نیست. در این زمینه، آنجا که مشتزنان او با یکدیگر درآمیخته میشوند، کیفیت فرمی اوج میگیرد؛ چراکه حتی شیوه قلمزنی او نیز به نحوی است که تاشهای قلم درهم آمیخته میشوند و همپوشانیهای مدام از پس تخریب و ترسیم اشکال آنقدر ادامه مییابند که نقاش در لحظه شهود دست از کار میکشد. در پرتو چنین فرایندی است که عمل نقاشانه در آثار «ذاکری» بیش از هرچیز عامل برانگیختگی در مخاطب میشود. مخاطبی که بهطور عمده و در بیشتر اوقات از تجربهای اینچنین محروم بوده است.
در مجموعه حاضر برخی از اندامها یا قسمتی از آنها، تا مرز آبستراکسیون پیش میروند و تبدیل به نقشمایههایی فردی میشوند. عامل اصلی این واریاسیون، «رنگ» است که برخلاف آثار پیشین که همواره به شکلی مستقیم یا غیرمستقیم وامدار طراحی بود، اینبار فیگورهای او با ضربات پیدرپی قلم مو و درهمآمیزی رنگهای جاندار موجودیت مییابند. بنابراین میتوان «ذاکری» را در ادامه صف نقاشان رنگاندیش از «دلاکروا» و «کورو» گرفته تا «ماتیس» و «دیبن کرن» قرار داد. همین عنصر رنگ است که باعث گذر او از عکسهای حاضر و آماده از بوکسورها میشود. عبور «ذاکری» از تصاویر عکاسیشده از طریق تعامل با آنها انجام میپذیرد و این در نقاشی امکانپذیر نیست، مگر به مدد داشتن فرم شخصی و دارابودن سبک فردی که در تعدادی قلیل از نقاشان وطنی یافت میشود.
با نگاهی گذرا به دورههای کاری «ذاکری» میتوان ردپای برخی عناصر که بر اثر دگردیسی در زمانی طولانی به عنصری مشابه تبدیل شدهاند، در آثار فعلی باز شناخت. بهترین مصداق چنین ادعایی، اتاقکهای هندسی و مکعبگونهای است که اکنون به رینگ بوکس مبدل شدهاند. از این نظر، میتوان در ادامه فهمید که سطوح انتزاعی در پسزمینه مشتزنان - که جانشین جایگاه تماشاگران شدهاند - پیش از آنکه نمودی از طبیعت دستنخورده باشند، شکلی تغییریافته از سطوح انتزاعی در آثار قبلی هستند. نکته جالب و کلیدی در آثار «ذاکری» این است که او در 10 سال گذشته به شکلی کاملا شهودی و از طریق رهیافتها و علایق فرمی، به مسئله خشونت و محتوای موجود در آثار فعلی دست یازیده است. در چنین مواقعی، ناخودآگاه نقاش از پس سالها، زمام کار را بهدست میگیرد و او که به شامه خود اطمینان کرده است، به طور کاملا شهودی مسیر اصلی را مییابد. بنابراین روند کار از نقاشیهایی گزارشگونه با نمایی بسته و در قطع کوچک، تبدیل به فضایی تراژیک در نمایی باز و لایتناهی در اندازههای بزرگ میشود و همین سیر نقاشانه در آثارش است که در نهایت، منجر به همخوانی روش نقاشی با صورتها و
اندامهای مخدوششده میشود. در این فضاست که فیگورهای انسانی در همدیگر استحاله مییابند و تبدیل به موتیفهایی رنگی و بافتدار میشوند. بنابراین فضای حاکم بر این نقاشیها، شکلی آخرالزمانی به خود میگیرد که در آن دو موجود به عنوان نمایندگان نسل آدمی، بر سر و صورت یکدیگر میکوبند. اینگونه میشود که این مشتزنان در نقاشیهای «ذاکری»، تبدیل به ایماژ میشوند؛ ایماژی که قابلیت بسط مفاهیم خود را در امتداد زمان داراست. باید اذعان كرد امروز یکی از مهمترین و البته مشکلترین کارها در نقاشی، خلق ایماژ است؛ خلق موقعیتی سمبلیک که در آن موضوع نقاشی، به چیزی فراتر از خود اشاره میکند. در فضای پرتشنج مشتزنی، دو بوکسور نمادی از گلادیاتورها و در نقاشیهای «ذاکری» یادآور خشونتی ازلیاند از مواجهه «هابیل و قابیل» در تنهایی و پرتافتادگی.
اما نکتهای که در پسِ روایت مشتزنان وجود دارد، این است که «ذاکری» با نقاشی از صحنههای مشتزنی که همزمان درام انسانی و تاریخ خشونت را در خود جای داده است، به نوعی «درمان» میپردازد؛ درمان برای خود، درمان برای روح پرسشگر خود. او مسلما دنبال پاسخ نیست؛ چراکه میداند داشتن پاسخ، دردی را درمان نخواهد کرد؛ اما میتوان در مواجهه با پدیدهها، عکسالعمل نشان داد. در میان هنرمندان، هستند افرادی که چشم در چشم خشونت میدوزند، نه برای تقبیح آن که برای بیرونریختن دردهای ناشی از آن. اگر زمانی «جرج وسلی بلوز» با نقاشی از مشتزنان به مستندنگاری از صحنههای پایینشهر میپرداخت، امروز «علی ذاکری» با نقاشی از مشتزنان، جامعهای را به نقد میکشد که در بیتفاوتی محض، خصلتهایی کهنه را در شکلی نوین و متظاهرانه به نمایش میگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.