|

شیراز نه کارگاه ساختمانی است، نه معدن

جادوی شهر زمرد

مهشید معتمد . کارشناس شهری

آگاتا کریستی، نویسنده داستان‌های هرکول پوآرو، در اتوبیوگرافی‌اش درباره شیراز و زیبایی‌های آن نوشته است: «خوب یادم هست که شیراز چقدر قشنگ بود. باغ‌های شیراز مثل یک زمرد سبز خالص بودند که رگه‌هایی از خاکستری و قهوه‌ای را در خود جای داده بودند. شیراز یک زمرد سبز زیباست»!
امروز اما شیراز تبدیل به شهری خاکی و خاکستری شده که تنها رگه‌هایی از باغ‌های سبز در آن دیده می‌شود. به مدد برنامه گوگل‌ارث می‌توان دید که تنها در یک دهه گذشته سه هزارو ۵۰۰ هکتار باغ سرسبز به هزار هکتار کنونی رسیده است و همین مقدار هم در انتظار تفکیک و تبدیل به اراضی قابل ساخت‌وساز است. از موافقت شهرداری با تفکیک باغ‌ها که برخلاف وظایف و رسالتش بوده، از ستاد حفظ باغ‌های قصردشت که اطلاع‌رسانی مؤثری ندارد، از مالکان کنونی که هم منافع مادی خود را در تبدیل باغ‌ها می‌بینند و هم از عهده نگهداری آنها برنمی‌آیند، از طراحان و معمارانی که بی‌توجه به سابقه آنها برای این باغ‌ها طرح می‌کشند، می‌پرسیم...؛ نسل بعدی شیرازی‌ها از تمامی این افراد درباره جادوی زمردی شهرشان خواهد پرسید. مرسوم است که در سایر شهرهای دنیا، بافت‌های مدرن شهری و سازه‌های بلندمرتبه از بافت‌های تاریخی و فضای سبز شهری منفک شوند تا با این کار حریم هر دو مورد حفاظت شود. درواقع فضای سبز، خود به‌عنوان شاکله ساختاری و زیرساخت شهری مورد حراست قرار خواهد گرفت؛ به‌عنوان‌مثال سنترال‌پارک ۴۰۰ هکتاری نیویورک یا هایدپارک ۲۵۰ هکتاری لندن، از فضای سبز شهری تبدیل به نشانه‌ها و لندمارک شهری شده‌اند که شهر بدون آنها قابل‌تصور نیست (در مطالعات شهری، معماری و شهرسازی، لندمارک یا جانشان یا جانما (Landmark) به نشانه یا شاخصی گفته می‌شود که به فرد کمک کند تا مکان شهری را به خاطر بسپارد و برای مراحل بعد قابل رجوع شود). آثار هنری متعددی در این پارک‌ها و برای این فضای رویداد شهری آفریده ‌شده‌اند که نمایانگر حضور آنها در خاطره جمعی شهر است.
باغ‌های شیراز نیز لندمارک شهری و نشانه شکلی در کالبد شهر به‌شمار می‌روند. در خاطره‌ای مشترک میان تمامی نسل‌ها در شیراز، پوشش گیاهی سرسبزی باغ‌ها و تأثیرات دیداری و اقلیمی آنها حضور دارد. این شناسه شهری سبب ایجاد حس تعلق‌خاطر در شهروندان شده و آنان را به‌سوی مسئولیت‌پذیری در برابر محیط شهری سوق می‌دهد. با ازبین‌رفتن نشانگان شهری، هویت شهر خدشه‌دار شده و در ابهام قرار خواهد گرفت.
در اصول شهرسازی و طرح‌های جامع و تفصیلی شیراز، تغییرکاربری باغ‌ها (به‌خصوص باغ‌های درجه‌یک) خلاف مقررات بوده و در صورت مبادرت افراد یا سازمان‌ها به این عمل، قابلیت پیگیری قانونی دارند؛ اما در سال‌های گذشته و با رشد اقتصادی بازار ساخت‌وساز از یک‌سو و مشکلات ترافیکی شهری از سویی دیگر، شاهد نابودی حریم درجه‌یک باغ‌ها و تبدیلشان به سایر کاربری‌ها بوده‌ایم. طبق مصوبه شورای‌عالی شهرسازی کشور در سال ۷۹، مقرر شده بود که در یک‌هزار هکتار از باغ‌های قصردشت اجازه تغییرکاربری داده نشود و شهرداری این باغ‌ها را تملک کرده و ۲۲۰ هکتار از آن را به کاربری گردشگری اختصاص دهد که شامل برخی پروژه‌های گردشگری ازجمله رستوران، مرکز پرورش گل و گیاه، مراکز آموزشی، تفریحی و سایر پروژه‌های حوزه گردشگری بود. البته در آن زمان قرار شد تا درصورتی‌که صاحبان باغ‌ها بخواهند این کار را انجام دهند، ۸۵ درصد از مساحت باغ خود را به نام شهرداری سند بزنند و ۱۵ درصد مابقی را به کاربری گردشگری اختصاص دهند، اما جز در یک مورد هیچ‌کدام از صاحبان باغ‌ها این مصوبه را اجرا نکردند. پس از ناموفق‌بودن آن طرح، برای جلوگیری از نابودی باغ‌ها، طرح دیگری را تهیه و به شورای شهر ارائه کردند که طبق آن، در همان محدوده ۲۲۰هکتاری که شورای‌عالی شهرسازی برای تبدیل باغ‌ها به اماکن گردشگری اقدام کرده بود، اجازه داده می‌شد تا در صورت تبدیل باغ‌ها به کاربری گردشگری در کمتر از ۱۰ درصد سطح باغ، هرچقدر که سطح اشغال پروژه‌ها کمتر شود، تراکم یا ارتفاع ساخت‌وساز بیشتر شود. البته این امکان تنها برای ایجاد پروژه گردشگری در نظر گرفته شد، همچنین اجرای برخی کاربری‌های عمومی نظیر بیمارستان و اماکن آموزشی نیز به آن افزوده شده، اما اجازه ساخت واحد مسکونی در این محل‌ها به‌هیچ‌عنوان داده نشود. هزینه تملک این باغ‌ها سبب شده تا شهرداری بازه‌ای 60 ساله را برای اتمام طرح حفاظت در نظر بگیرد که به احتمال زیاد و با مشاهده روند نابودی این بافت، تا 60 سال آتی اثری از این باغ‌ها باقی نمانده است. شهرداری با اجرای طرح‌های پیشنهادی گردشگری برای این بافت (مانند پیاده‌راه‌ها، مسیرهای دوچرخه‌سواری و باغ‌های خانواده) و مدیریت و حفاظت از آنها، توانسته به میزان محدودی از بروز اتفاقات ناخوشایند در برخی مناطق ممانعت کند، اما قدر مسلم این تلاش‌ها در برابر سرعت محوشدن باغ‌ها کفایت نمی‌کند.
اما چند کلمه با شهردار محترم آتی و مسئولان مرتبط که عهده‌دار این وظیفه خواهند بود:
شهر کارگاه ساختمانی نیست! تنها احداث روگذر و زیرگذر و پل‌های هوایی نشان از پیشرفت و توسعه شهر ندارد و باید به حفظ و حراست از بافت و پوشش گیاهی اهتمام بورزید. اگر بر باغ‌ها و فضای سبز شهری نمی‌افزایید، در برابر تخریبشان مقاومت کنید. در برابر خشکاندن آنها از سوی مالکان سودجو، در برابر صدور مجوز ساخت‌وساز و در برابر دریافت جریمه‌های مالی که تبدیل به منبع درآمد شهرداری‌ها شده است، مقاومت کنید. این باغ‌ها ریه‌های شهری هستند و جدا از تأثیرات اقلیمی، عنصر هویتی شیراز به‌شمار می‌روند. شهردار محترم، با حفاظت از باغ‌ها، از میراث این شهر زمردی پاسداری کنید.

آگاتا کریستی، نویسنده داستان‌های هرکول پوآرو، در اتوبیوگرافی‌اش درباره شیراز و زیبایی‌های آن نوشته است: «خوب یادم هست که شیراز چقدر قشنگ بود. باغ‌های شیراز مثل یک زمرد سبز خالص بودند که رگه‌هایی از خاکستری و قهوه‌ای را در خود جای داده بودند. شیراز یک زمرد سبز زیباست»!
امروز اما شیراز تبدیل به شهری خاکی و خاکستری شده که تنها رگه‌هایی از باغ‌های سبز در آن دیده می‌شود. به مدد برنامه گوگل‌ارث می‌توان دید که تنها در یک دهه گذشته سه هزارو ۵۰۰ هکتار باغ سرسبز به هزار هکتار کنونی رسیده است و همین مقدار هم در انتظار تفکیک و تبدیل به اراضی قابل ساخت‌وساز است. از موافقت شهرداری با تفکیک باغ‌ها که برخلاف وظایف و رسالتش بوده، از ستاد حفظ باغ‌های قصردشت که اطلاع‌رسانی مؤثری ندارد، از مالکان کنونی که هم منافع مادی خود را در تبدیل باغ‌ها می‌بینند و هم از عهده نگهداری آنها برنمی‌آیند، از طراحان و معمارانی که بی‌توجه به سابقه آنها برای این باغ‌ها طرح می‌کشند، می‌پرسیم...؛ نسل بعدی شیرازی‌ها از تمامی این افراد درباره جادوی زمردی شهرشان خواهد پرسید. مرسوم است که در سایر شهرهای دنیا، بافت‌های مدرن شهری و سازه‌های بلندمرتبه از بافت‌های تاریخی و فضای سبز شهری منفک شوند تا با این کار حریم هر دو مورد حفاظت شود. درواقع فضای سبز، خود به‌عنوان شاکله ساختاری و زیرساخت شهری مورد حراست قرار خواهد گرفت؛ به‌عنوان‌مثال سنترال‌پارک ۴۰۰ هکتاری نیویورک یا هایدپارک ۲۵۰ هکتاری لندن، از فضای سبز شهری تبدیل به نشانه‌ها و لندمارک شهری شده‌اند که شهر بدون آنها قابل‌تصور نیست (در مطالعات شهری، معماری و شهرسازی، لندمارک یا جانشان یا جانما (Landmark) به نشانه یا شاخصی گفته می‌شود که به فرد کمک کند تا مکان شهری را به خاطر بسپارد و برای مراحل بعد قابل رجوع شود). آثار هنری متعددی در این پارک‌ها و برای این فضای رویداد شهری آفریده ‌شده‌اند که نمایانگر حضور آنها در خاطره جمعی شهر است.
باغ‌های شیراز نیز لندمارک شهری و نشانه شکلی در کالبد شهر به‌شمار می‌روند. در خاطره‌ای مشترک میان تمامی نسل‌ها در شیراز، پوشش گیاهی سرسبزی باغ‌ها و تأثیرات دیداری و اقلیمی آنها حضور دارد. این شناسه شهری سبب ایجاد حس تعلق‌خاطر در شهروندان شده و آنان را به‌سوی مسئولیت‌پذیری در برابر محیط شهری سوق می‌دهد. با ازبین‌رفتن نشانگان شهری، هویت شهر خدشه‌دار شده و در ابهام قرار خواهد گرفت.
در اصول شهرسازی و طرح‌های جامع و تفصیلی شیراز، تغییرکاربری باغ‌ها (به‌خصوص باغ‌های درجه‌یک) خلاف مقررات بوده و در صورت مبادرت افراد یا سازمان‌ها به این عمل، قابلیت پیگیری قانونی دارند؛ اما در سال‌های گذشته و با رشد اقتصادی بازار ساخت‌وساز از یک‌سو و مشکلات ترافیکی شهری از سویی دیگر، شاهد نابودی حریم درجه‌یک باغ‌ها و تبدیلشان به سایر کاربری‌ها بوده‌ایم. طبق مصوبه شورای‌عالی شهرسازی کشور در سال ۷۹، مقرر شده بود که در یک‌هزار هکتار از باغ‌های قصردشت اجازه تغییرکاربری داده نشود و شهرداری این باغ‌ها را تملک کرده و ۲۲۰ هکتار از آن را به کاربری گردشگری اختصاص دهد که شامل برخی پروژه‌های گردشگری ازجمله رستوران، مرکز پرورش گل و گیاه، مراکز آموزشی، تفریحی و سایر پروژه‌های حوزه گردشگری بود. البته در آن زمان قرار شد تا درصورتی‌که صاحبان باغ‌ها بخواهند این کار را انجام دهند، ۸۵ درصد از مساحت باغ خود را به نام شهرداری سند بزنند و ۱۵ درصد مابقی را به کاربری گردشگری اختصاص دهند، اما جز در یک مورد هیچ‌کدام از صاحبان باغ‌ها این مصوبه را اجرا نکردند. پس از ناموفق‌بودن آن طرح، برای جلوگیری از نابودی باغ‌ها، طرح دیگری را تهیه و به شورای شهر ارائه کردند که طبق آن، در همان محدوده ۲۲۰هکتاری که شورای‌عالی شهرسازی برای تبدیل باغ‌ها به اماکن گردشگری اقدام کرده بود، اجازه داده می‌شد تا در صورت تبدیل باغ‌ها به کاربری گردشگری در کمتر از ۱۰ درصد سطح باغ، هرچقدر که سطح اشغال پروژه‌ها کمتر شود، تراکم یا ارتفاع ساخت‌وساز بیشتر شود. البته این امکان تنها برای ایجاد پروژه گردشگری در نظر گرفته شد، همچنین اجرای برخی کاربری‌های عمومی نظیر بیمارستان و اماکن آموزشی نیز به آن افزوده شده، اما اجازه ساخت واحد مسکونی در این محل‌ها به‌هیچ‌عنوان داده نشود. هزینه تملک این باغ‌ها سبب شده تا شهرداری بازه‌ای 60 ساله را برای اتمام طرح حفاظت در نظر بگیرد که به احتمال زیاد و با مشاهده روند نابودی این بافت، تا 60 سال آتی اثری از این باغ‌ها باقی نمانده است. شهرداری با اجرای طرح‌های پیشنهادی گردشگری برای این بافت (مانند پیاده‌راه‌ها، مسیرهای دوچرخه‌سواری و باغ‌های خانواده) و مدیریت و حفاظت از آنها، توانسته به میزان محدودی از بروز اتفاقات ناخوشایند در برخی مناطق ممانعت کند، اما قدر مسلم این تلاش‌ها در برابر سرعت محوشدن باغ‌ها کفایت نمی‌کند.
اما چند کلمه با شهردار محترم آتی و مسئولان مرتبط که عهده‌دار این وظیفه خواهند بود:
شهر کارگاه ساختمانی نیست! تنها احداث روگذر و زیرگذر و پل‌های هوایی نشان از پیشرفت و توسعه شهر ندارد و باید به حفظ و حراست از بافت و پوشش گیاهی اهتمام بورزید. اگر بر باغ‌ها و فضای سبز شهری نمی‌افزایید، در برابر تخریبشان مقاومت کنید. در برابر خشکاندن آنها از سوی مالکان سودجو، در برابر صدور مجوز ساخت‌وساز و در برابر دریافت جریمه‌های مالی که تبدیل به منبع درآمد شهرداری‌ها شده است، مقاومت کنید. این باغ‌ها ریه‌های شهری هستند و جدا از تأثیرات اقلیمی، عنصر هویتی شیراز به‌شمار می‌روند. شهردار محترم، با حفاظت از باغ‌ها، از میراث این شهر زمردی پاسداری کنید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.