|

روايت آخرين گفت‌وگو با دکتر يزدي

زينب اسماعيلي

اقتضاي روزنامه‌نگاري است که با برخي اشخاص معروف نشست‌وبرخاست داشته باشي؛ برخي در روزگار حاضر نقشي در قدرت و سياست و اقتصاد دارند و برخي در دهه‌هاي پيش چنين نقشي داشتند. دکتر ابراهيم يزدي براي ما روزنامه‌نگاران چنين بود. اگرچه به‌واسطه کار در حوزه ديپلماسي موضوعات پرتعدادي پيش مي‌آمد که ذهن ما به سراغ وزير خارجه دولت موقت مي‌رفت، اما شرایط، موجب شد که من دوبار تجربه گفت‌وگو با او را داشته باشم. هر دوبار به بهانه مرگ دو ديپلمات آمريكايي که به دليل سمت يزدي در دوره تسخير سفارت آمريكا در تهران، او مي‌توانست روايت‌هاي دست‌اولي از آنها بدهد. اولي هنگام مرگ ويليام ساليوان، آخرين سفير آمريكا در تهران و دومي به بهانه مرگ برژينسکي، مذاکره‌کننده آمريكايي و مشاور کارتر که در زمان تسخير سفارت بر سر کار بود. نکته جالب از هر دو مصاحبه برايم اين بود که در مورد هر دو فرد آمريكايي، رويکردي کاملا بي‌طرفانه داشت و از نفرت‌هاي آن زمان اثري در ديدگاهش نبود. شايد بهتر است ابتدا از مصاحبه دومم بگويم؛ مصاحبه‌اي که به نظر مي‌رسد آخرين گفت‌وگوي منتشرشده با دکتر ابراهيم يزدي است.

خردادماه بود که خبر مرگ زيبينو برژينسکي منتشر شد. مي‌دانستيم که حال دکتر يزدي چندان مساعد نیست، اما او تنها فرد در قيد حيات از مذاکره با برژينسکي در الجزاير بود. به کمک دکتر محمد توسلي که نسبت نزديکي با دکتر يزدي دارد، توانستم براي صبح روز بعد از اعلام خبر، با دکتر يزدي قرار مصاحبه بگذارم؛ قبل از چهارراه پارک‌وي، کوچه ترنج و خانه ويلايي که بين برج‌هاي آن کوچه تک‌وتنها مانده است. خانم مسني مانتوپوش دعوتم کرد به خانه و نشيمن تا دکتر حاضر شود و بيايد. پنجره رو به باغ و بالکن خانه، آرامش يک صبح بهاري و صداي پرنده‌هاي اتاقک کنار آشپزخانه، من را در خود غرق کرده بود که دکتر آمد. تني نحيف و لاغر که شباهت کمي با تصاوير سه دهه قبل داشت. خبر را شنيده بود چون هنوز پيگير اخبار سياسي بود. جواب‌هايش کوتاه بود و در پاسخ به سؤالاتم يادآوري مي‌کرد که خيلي چيزها از خاطرش رفته و تصوير محوي به يادش مانده، اما تصوير محو فقط مربوط به طرف مقابل بود. از هدف و تفکر خودشان که تيم مذاکره‌کننده ايراني بودند، تصوير روشني داشت. او مي‌گفت فرد مذاکره‌کننده خيلي مهم است و برژينسکي آدم زيرک و باهوشي بود و با او مي‌شد به توافق رسيد. يزدي مي‌گفت تيم ايراني رگ خواب آمريكايي‌ها را در دست داشت و مي‌توانستند با آنها به توافق برسند، اما بازگشت از الجزاير و ماجراي تسخير سفارت، ماجرا را به نوعي ديگر رقم زد. وقتي از آن روزها حرف مي‌زد، هنوز انقلابي بود. مي‌گفت مي‌خواستيم انقلاب ايران را به آمريكايي‌ها حالي کنيم و آنها انقلاب را بپذيرند. او مي‌گفت آمريكايي‌ها راه ديگري نداشتند، انقلاب در ايران پيروز شده بود و تنها مجبور بودند انقلاب را بپذيرند، اما اين نيازمند مذاکره بيشتر بود تا مشکلات موجود بين دو طرف؛ مثل ماجراي اموال ايران و خريد سلاح و... با آمريكا حل شود که اگر اين توافق به دست مي‌آمد، تاريخ سه دهه جمهوري اسلامي به گونه‌اي ديگر نوشته مي‌شد. وقتي از مصاحبه مشترک چندسال پيششان در يک رسانه و تغييرات برژينسکي پرسيدم، جوابش به تغيير انقلاب و انقلابيون منفي بود و مي‌گفت او اين‌قدر درايت داشت که خود را با شرايط وفق دهد.
گذشت زمان همه را کهن‌سال مي‌کند، اما عده کمي هستند که خود را نقد کنند و از گذشت زمان با تعقل و تدابير جديد رد شوند. روايت دومم مربوط به زماني است که خبر مرگ ويليام ساليوان منتشر شد. آبان 92 بود و در آن گفت‌وگو به ماجراي مذاکره با آمريكايي‌ها، قبل و بعد از پيروزي انقلاب پرداختيم که متن اين گفت‌وگو در آرشيو صفحه 14 روزنامه 4 آبان سال 92 در دسترس است ازهمين‌رو به مرور آن نمي‌پردازم.
نکته جالب در آن گفت‌وگو آنچه در تماس تلفني براي پيشنهاد گفت‌وگو و آنچه در ابتداي گفت‌وگو گذشت، بود. روز عيد غدير بود که تماس گرفتم و درخواست مصاحبه کردم. بايد همان روز مصاحبه انجام مي‌شد تا به روزنامه فردا مي‌رسيد. در ابتداي سلام و عليک تلفني يادم رفت عيد را تبريک بگويم، زماني که در ورودي خانه‌شان قرار گرفتم هم، همين‌طور. هر دوبار ابتدا عيد را تبريک گفت و بعد به چيزهاي ديگر پرداخت. در ملاقات اخير وقتي خواستم از او عکسي به يادگار بگيرم، لبخند زد و در کادرم قرار گرفت. عکس را در اينستاگرام به اشتراک گذاشتم، لابه‌لاي پيام‌هاي احترام، پيام منتقدانه و عصباني و حتي بي‌حرمتي هم بود. نظرات حاوي بي‌حرمتي را پاک کردم، اما نقدها سرجايش محفوظ است. به دکتر ابراهيم يزدي هم مثل همه آنها که در سال‌هاي انقلاب در مصدر کار بودند، مي‌توان نقد داشت و البته مي‌توان محسناتش را ستود که اين مرام انساني است.

اقتضاي روزنامه‌نگاري است که با برخي اشخاص معروف نشست‌وبرخاست داشته باشي؛ برخي در روزگار حاضر نقشي در قدرت و سياست و اقتصاد دارند و برخي در دهه‌هاي پيش چنين نقشي داشتند. دکتر ابراهيم يزدي براي ما روزنامه‌نگاران چنين بود. اگرچه به‌واسطه کار در حوزه ديپلماسي موضوعات پرتعدادي پيش مي‌آمد که ذهن ما به سراغ وزير خارجه دولت موقت مي‌رفت، اما شرایط، موجب شد که من دوبار تجربه گفت‌وگو با او را داشته باشم. هر دوبار به بهانه مرگ دو ديپلمات آمريكايي که به دليل سمت يزدي در دوره تسخير سفارت آمريكا در تهران، او مي‌توانست روايت‌هاي دست‌اولي از آنها بدهد. اولي هنگام مرگ ويليام ساليوان، آخرين سفير آمريكا در تهران و دومي به بهانه مرگ برژينسکي، مذاکره‌کننده آمريكايي و مشاور کارتر که در زمان تسخير سفارت بر سر کار بود. نکته جالب از هر دو مصاحبه برايم اين بود که در مورد هر دو فرد آمريكايي، رويکردي کاملا بي‌طرفانه داشت و از نفرت‌هاي آن زمان اثري در ديدگاهش نبود. شايد بهتر است ابتدا از مصاحبه دومم بگويم؛ مصاحبه‌اي که به نظر مي‌رسد آخرين گفت‌وگوي منتشرشده با دکتر ابراهيم يزدي است.

خردادماه بود که خبر مرگ زيبينو برژينسکي منتشر شد. مي‌دانستيم که حال دکتر يزدي چندان مساعد نیست، اما او تنها فرد در قيد حيات از مذاکره با برژينسکي در الجزاير بود. به کمک دکتر محمد توسلي که نسبت نزديکي با دکتر يزدي دارد، توانستم براي صبح روز بعد از اعلام خبر، با دکتر يزدي قرار مصاحبه بگذارم؛ قبل از چهارراه پارک‌وي، کوچه ترنج و خانه ويلايي که بين برج‌هاي آن کوچه تک‌وتنها مانده است. خانم مسني مانتوپوش دعوتم کرد به خانه و نشيمن تا دکتر حاضر شود و بيايد. پنجره رو به باغ و بالکن خانه، آرامش يک صبح بهاري و صداي پرنده‌هاي اتاقک کنار آشپزخانه، من را در خود غرق کرده بود که دکتر آمد. تني نحيف و لاغر که شباهت کمي با تصاوير سه دهه قبل داشت. خبر را شنيده بود چون هنوز پيگير اخبار سياسي بود. جواب‌هايش کوتاه بود و در پاسخ به سؤالاتم يادآوري مي‌کرد که خيلي چيزها از خاطرش رفته و تصوير محوي به يادش مانده، اما تصوير محو فقط مربوط به طرف مقابل بود. از هدف و تفکر خودشان که تيم مذاکره‌کننده ايراني بودند، تصوير روشني داشت. او مي‌گفت فرد مذاکره‌کننده خيلي مهم است و برژينسکي آدم زيرک و باهوشي بود و با او مي‌شد به توافق رسيد. يزدي مي‌گفت تيم ايراني رگ خواب آمريكايي‌ها را در دست داشت و مي‌توانستند با آنها به توافق برسند، اما بازگشت از الجزاير و ماجراي تسخير سفارت، ماجرا را به نوعي ديگر رقم زد. وقتي از آن روزها حرف مي‌زد، هنوز انقلابي بود. مي‌گفت مي‌خواستيم انقلاب ايران را به آمريكايي‌ها حالي کنيم و آنها انقلاب را بپذيرند. او مي‌گفت آمريكايي‌ها راه ديگري نداشتند، انقلاب در ايران پيروز شده بود و تنها مجبور بودند انقلاب را بپذيرند، اما اين نيازمند مذاکره بيشتر بود تا مشکلات موجود بين دو طرف؛ مثل ماجراي اموال ايران و خريد سلاح و... با آمريكا حل شود که اگر اين توافق به دست مي‌آمد، تاريخ سه دهه جمهوري اسلامي به گونه‌اي ديگر نوشته مي‌شد. وقتي از مصاحبه مشترک چندسال پيششان در يک رسانه و تغييرات برژينسکي پرسيدم، جوابش به تغيير انقلاب و انقلابيون منفي بود و مي‌گفت او اين‌قدر درايت داشت که خود را با شرايط وفق دهد.
گذشت زمان همه را کهن‌سال مي‌کند، اما عده کمي هستند که خود را نقد کنند و از گذشت زمان با تعقل و تدابير جديد رد شوند. روايت دومم مربوط به زماني است که خبر مرگ ويليام ساليوان منتشر شد. آبان 92 بود و در آن گفت‌وگو به ماجراي مذاکره با آمريكايي‌ها، قبل و بعد از پيروزي انقلاب پرداختيم که متن اين گفت‌وگو در آرشيو صفحه 14 روزنامه 4 آبان سال 92 در دسترس است ازهمين‌رو به مرور آن نمي‌پردازم.
نکته جالب در آن گفت‌وگو آنچه در تماس تلفني براي پيشنهاد گفت‌وگو و آنچه در ابتداي گفت‌وگو گذشت، بود. روز عيد غدير بود که تماس گرفتم و درخواست مصاحبه کردم. بايد همان روز مصاحبه انجام مي‌شد تا به روزنامه فردا مي‌رسيد. در ابتداي سلام و عليک تلفني يادم رفت عيد را تبريک بگويم، زماني که در ورودي خانه‌شان قرار گرفتم هم، همين‌طور. هر دوبار ابتدا عيد را تبريک گفت و بعد به چيزهاي ديگر پرداخت. در ملاقات اخير وقتي خواستم از او عکسي به يادگار بگيرم، لبخند زد و در کادرم قرار گرفت. عکس را در اينستاگرام به اشتراک گذاشتم، لابه‌لاي پيام‌هاي احترام، پيام منتقدانه و عصباني و حتي بي‌حرمتي هم بود. نظرات حاوي بي‌حرمتي را پاک کردم، اما نقدها سرجايش محفوظ است. به دکتر ابراهيم يزدي هم مثل همه آنها که در سال‌هاي انقلاب در مصدر کار بودند، مي‌توان نقد داشت و البته مي‌توان محسناتش را ستود که اين مرام انساني است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.