|

نگاهی به اجرای «آیینه‌های روبه‌رو»، نوشته «بهرام بیضایی» و کارگردانی «محمد رحمانیان»

تله-تئاتر : سريع و مطمئن

امین عظیمی

هنگامی که «محمد رحمانیان» عنوان «فیلم - تئاتر» را به جدیدترین تجربه اجرائی‌اش داد کنجکاوی بسیاری را در مورد نتیجه آن برانگیخت. اجرائی که قرار بود براساس فیلم‌نامه‌ای هرگز ساخته‌نشده توسط بهرام بیضایی با عنوان «آیینه‌های روبه‌رو» (1359) شکل بگیرد و بازگوکننده زندگی پرمشقت یک روسپی و عاشق‌اش در روزهای به‌آتش‌کشیدن و نابودی محله بدنام تهران - قلعه- باشد. حالا بعد از چندین هفته، این اجرا، روزهای پایانی‌اش را در تالار وحدت سپری می‌کند. اثری که متن و حاشیه‌اش پرسش‌هایی را در ارتباط با نحوه تعامل و انگیزه‌های جاری در بهره‌گیری از امکانات رسانه‌های گوناگون در قالب تئاتر ایران برانگیخته است.
«رزلی گلدبرگ» در کتابِ امروز کلاسیک‌شده‌اش، «هنر اجرا» (Performance Art) تأکید دارد قدمت بهره‌گیری از «آپاراتوس سینمایی» در صحنه تئاتر را می‌توان تا نخستین روزهای اختراع سینما پی گرفت. هنگامی که در سال 1895. م، جادوی تصاویر متحرک توسط برادران لومیر به جهانیان معرفی شد کمتر کسی باور داشت روزی اجرای زنده تئاتری بتواند از امکانات زیبایی‌شناسانه رسانه فیلم در جهت غنابخشیدن به وجوه بیانی خود استفاده کند. تئاتر، همواره هنر اکنون و درلحظه‌بودن دانسته شده و سینما، هنر نمایش تصاویر پیش‌تر ضبط‌شده بر پرده دوبعدی؛ اما ماحصل پیوند آنها چه شمایلی می‌توانست داشته باشد؟ نخستین تجربه‌ها در این میان معطوف به نمایشِ تصاویر خیال‌انگیز، جادویی و رویاگون در صحنه تئاتر بود و باید «ژرژ ملی یس» را هنرمند پیشرو در این زمینه دانست؛ همچنان‌که بعدتر «سرگئی آیزنشتاین» کارگردان و نظریه‌پرداز روس نیز تلاش کرد با پخش تصاویر سینمایی در اجراهای تئاتری‌اش، مخاطب را مسحورِ فضای اجرا کند. پس از آنها «اروین پیسکاتور» کارگردانِ پیشرو تئاتر آلمان، رویکردی متفاوت در این زمینه اتخاذ کرد و با نگرش سیاسی خود، از سینما و رسانه فیلم، در جهت دستیابی به نگرشی بیانگر (Expressive) و تعاملی با مخاطبان بهره گرفت. روندی که در سال‌های میانی قرن بیستم موافقان و مخالفان بسیاری در عرصه تئاتر یافت و حتی نظریه‌پردازانِ برجسته‌ای همچون «سوزان سانتاگ» را بر آن داشت تا با نوعی پیشگویی پیرامون فرجام ِ قرن بیست‌ویکمی تئاتر و سینما به هنری جامع (Total Art) اشاره داشته باشند که بر بستر اجرای زنده به صورت همزمان و یک‌جا از امکانات رسانه‌های گوناگون هنری - فیلم، تئاتر، ویدئو و... - استفاده می‌کند. امری که در سال‌های اخیر می‌توان بر مبنای تماشای تجربیات کارگردانان خلاقی همچون «کیتی میچل» (انگلستان)، «رابرت لپاژ» (کانادا) و به شکل برجسته‌ای «ایفو وان هوفه» (Ivo Van Hove) بلژیکی‌الاصل، شاهدش بود. «هوفه» در تجربیات پرشکوه‌اش از جمله «پروژه آنتونیونی» که در سال 2009 روی صحنه آورد، با بهره‌گیری از سه فیلم‌نامه شاخص «میکل آنجلو آنتونیونی» در دهه 1960: «کسوف»، «شب» و «ماجرا» و اجرای آنها روی صحنه به پدیده‌ای هنری دست یافت که فرآیند آفرینش فیلمی سینمایی با تمامی ابزار مربوط به ضبط تصاویر، پردازش و بازنمایی آن را در صحنه تئاتر به کار می‌گرفت و در برابر مخاطب قرار می‌داد. او با هدایت و طراحی میزانسن برای بازیگران روی صحنه و بازنمایی تصویر مجازی از کنش آنها به صورت هم‌زمان، مخاطب را در برابرِ پدیداری «بینارسانه‌ای» قرار داده بود که در جست‌وجوی بیان مفاهیمی تازه از روند خلق یک اثر تئاتری در لحظه و نظام ارتباطی مخاطبان با تصاویر فیلمیک بود. استفاده از تکنولوژی و ابزار سینمایی در اینجا نه به‌مثابه امکانی تزئینی و نه ابزاری ایدئولوژیک یا سیاسی، بلکه امکانی برای مکاشفه در جریانِ تعامل زنده مخاطبان با اجراگران به‌شمار می‌رفت و دریچه‌های تازه‌ای را برای خلق اثری مبتنی‌بر زمان و مکان مشخص می‌گشود.
اگر بخواهیم اجرای «آیینه‌های روبه‌رو» را از منظر چگونگی بهره‌گیری از امکانات تعاملی رسانه فیلم و تئاتر مورد خوانش قرار دهیم با نگاهی تقلیلی و غیرخلاق در این میان روبه‌رو هستیم. رحمانیان سعی می‌کند با استفاده از امکانات بازنمایی بصری و خلقِ تصاویر تلویزیونی، عمده کار را پیش ببرد. به‌گونه‌ای که در این پروژه، با تله‌تئاتری روبه‌رو هستیم که به‌جای نمایش از تلویزیون روی پرده یک سالن در حال پخش‌شدن است و در بخش‌هایی از طریق نگاهی ابتدایی و خام‌دستانه سعی شده است پیوندهایی میان بازیگران حاضر در صحنه و تصاویر در حال پخش‌شدن ایجاد شود. در این فرآیند کارگردان بیشتر نگاهی کلاژگونه را دنبال می‌کند و به‌جای طراحی نظامی زیبایی‌شناسانه و رسیدن به سنتزی از امکانات پیوند صحنه و تصویر، تنها به انتخابِ زاویه P.o.v کاراکترهای حاضر در صحنه بسنده کرده که با ترتیبی رفت‌وبرگشتی، نقش فلاش‌بک را برای روایت ایفا می‌کند و در معدود لحظاتی از این قاعده عدول می‌کند. در مقابل کاراکترهای حاضر در تصاویر با نگاه‌کردن به پایین کادر سعی می‌کنند نوعی تداوم حسی در ارتباط با کاراکتر حاضر در صحنه ایجاد کنند. همچنین در معدود لحظاتی سعی شده است از امکان حضور برخی از کاراکترهای حاضر در تصویر روی صحنه نیز استفاده شود اما همه این تلاش‌ها نخستین ایده‌هایی است که ممکن است به ذهن هر کارگردانی برسد و اثر را از رسیدن به یک نظام زیبایی‌شناسانه مستحکم و یگانه دور کرده است. امری که می‌توانست به‌عنوان نمونه‌ای وطنی از تعامل تصاویر و حضور زنده بازیگران در صحنه به تجربه‌ای ماندگار بدل شود. ماحصل چنین فرآیندی این پرسش را طرح می‌کند که اگر کارگردان تمایلی به بهره‌گیری خلاقانه از ظرفیت‌های بینارسانه‌ای نداشته است اساسا چرا سراغ چنین رویکردی رفته است؟ رویکردی که در آن لشکری از چهره‌های شاخص سینما و تئاتر ایران، حضور و نام چنددقیقه‌ای‌شان را ارزانی داشته‌اند نه در جهت نیاز زیبایی‌شناسانه اثر بلکه با هدف جذب مخاطب و پولسازی مطمئن‌تر! مؤلفه‌ای که می‌توان نشانگانش را در نحوه انتخاب این فیلم‌نامه که در قیاس با دیگر آثار بیضایی برای مخاطبان امروز بیش از حد کهنه و شعاری است اما تروماتیک و موضوع‌اش جذاب است، دعوت از بازیگران فیلم‌های بیضایی برای حضوری تلویزیونی و توسل به بزرگ‌نمایی‌کردن این پروژه از طریق اسامی‌ای چون پرویز پرستویی، امین تارخ و... که حتی به‌سختی می‌توان صدای آنها را در میان نریشن‌های اثر تشخیص داد، در کنار بازی‌های بی‌رمقِ حبیب رضایی و بهنوش طباطبایی بر روی صحنه! در اینجا هم منطق بازار است که حکمروایی می‌کند و نگاه تجاری به تئاتر که می‌کوشد از طریق دستاوردهای آماده‌سازی سریع و مطمئن! به حیات خودش ادامه دهد و با یک تجربه خلاقانه هنری اصیل، فرسنگ‌ها فاصله دارد.

هنگامی که «محمد رحمانیان» عنوان «فیلم - تئاتر» را به جدیدترین تجربه اجرائی‌اش داد کنجکاوی بسیاری را در مورد نتیجه آن برانگیخت. اجرائی که قرار بود براساس فیلم‌نامه‌ای هرگز ساخته‌نشده توسط بهرام بیضایی با عنوان «آیینه‌های روبه‌رو» (1359) شکل بگیرد و بازگوکننده زندگی پرمشقت یک روسپی و عاشق‌اش در روزهای به‌آتش‌کشیدن و نابودی محله بدنام تهران - قلعه- باشد. حالا بعد از چندین هفته، این اجرا، روزهای پایانی‌اش را در تالار وحدت سپری می‌کند. اثری که متن و حاشیه‌اش پرسش‌هایی را در ارتباط با نحوه تعامل و انگیزه‌های جاری در بهره‌گیری از امکانات رسانه‌های گوناگون در قالب تئاتر ایران برانگیخته است.
«رزلی گلدبرگ» در کتابِ امروز کلاسیک‌شده‌اش، «هنر اجرا» (Performance Art) تأکید دارد قدمت بهره‌گیری از «آپاراتوس سینمایی» در صحنه تئاتر را می‌توان تا نخستین روزهای اختراع سینما پی گرفت. هنگامی که در سال 1895. م، جادوی تصاویر متحرک توسط برادران لومیر به جهانیان معرفی شد کمتر کسی باور داشت روزی اجرای زنده تئاتری بتواند از امکانات زیبایی‌شناسانه رسانه فیلم در جهت غنابخشیدن به وجوه بیانی خود استفاده کند. تئاتر، همواره هنر اکنون و درلحظه‌بودن دانسته شده و سینما، هنر نمایش تصاویر پیش‌تر ضبط‌شده بر پرده دوبعدی؛ اما ماحصل پیوند آنها چه شمایلی می‌توانست داشته باشد؟ نخستین تجربه‌ها در این میان معطوف به نمایشِ تصاویر خیال‌انگیز، جادویی و رویاگون در صحنه تئاتر بود و باید «ژرژ ملی یس» را هنرمند پیشرو در این زمینه دانست؛ همچنان‌که بعدتر «سرگئی آیزنشتاین» کارگردان و نظریه‌پرداز روس نیز تلاش کرد با پخش تصاویر سینمایی در اجراهای تئاتری‌اش، مخاطب را مسحورِ فضای اجرا کند. پس از آنها «اروین پیسکاتور» کارگردانِ پیشرو تئاتر آلمان، رویکردی متفاوت در این زمینه اتخاذ کرد و با نگرش سیاسی خود، از سینما و رسانه فیلم، در جهت دستیابی به نگرشی بیانگر (Expressive) و تعاملی با مخاطبان بهره گرفت. روندی که در سال‌های میانی قرن بیستم موافقان و مخالفان بسیاری در عرصه تئاتر یافت و حتی نظریه‌پردازانِ برجسته‌ای همچون «سوزان سانتاگ» را بر آن داشت تا با نوعی پیشگویی پیرامون فرجام ِ قرن بیست‌ویکمی تئاتر و سینما به هنری جامع (Total Art) اشاره داشته باشند که بر بستر اجرای زنده به صورت همزمان و یک‌جا از امکانات رسانه‌های گوناگون هنری - فیلم، تئاتر، ویدئو و... - استفاده می‌کند. امری که در سال‌های اخیر می‌توان بر مبنای تماشای تجربیات کارگردانان خلاقی همچون «کیتی میچل» (انگلستان)، «رابرت لپاژ» (کانادا) و به شکل برجسته‌ای «ایفو وان هوفه» (Ivo Van Hove) بلژیکی‌الاصل، شاهدش بود. «هوفه» در تجربیات پرشکوه‌اش از جمله «پروژه آنتونیونی» که در سال 2009 روی صحنه آورد، با بهره‌گیری از سه فیلم‌نامه شاخص «میکل آنجلو آنتونیونی» در دهه 1960: «کسوف»، «شب» و «ماجرا» و اجرای آنها روی صحنه به پدیده‌ای هنری دست یافت که فرآیند آفرینش فیلمی سینمایی با تمامی ابزار مربوط به ضبط تصاویر، پردازش و بازنمایی آن را در صحنه تئاتر به کار می‌گرفت و در برابر مخاطب قرار می‌داد. او با هدایت و طراحی میزانسن برای بازیگران روی صحنه و بازنمایی تصویر مجازی از کنش آنها به صورت هم‌زمان، مخاطب را در برابرِ پدیداری «بینارسانه‌ای» قرار داده بود که در جست‌وجوی بیان مفاهیمی تازه از روند خلق یک اثر تئاتری در لحظه و نظام ارتباطی مخاطبان با تصاویر فیلمیک بود. استفاده از تکنولوژی و ابزار سینمایی در اینجا نه به‌مثابه امکانی تزئینی و نه ابزاری ایدئولوژیک یا سیاسی، بلکه امکانی برای مکاشفه در جریانِ تعامل زنده مخاطبان با اجراگران به‌شمار می‌رفت و دریچه‌های تازه‌ای را برای خلق اثری مبتنی‌بر زمان و مکان مشخص می‌گشود.
اگر بخواهیم اجرای «آیینه‌های روبه‌رو» را از منظر چگونگی بهره‌گیری از امکانات تعاملی رسانه فیلم و تئاتر مورد خوانش قرار دهیم با نگاهی تقلیلی و غیرخلاق در این میان روبه‌رو هستیم. رحمانیان سعی می‌کند با استفاده از امکانات بازنمایی بصری و خلقِ تصاویر تلویزیونی، عمده کار را پیش ببرد. به‌گونه‌ای که در این پروژه، با تله‌تئاتری روبه‌رو هستیم که به‌جای نمایش از تلویزیون روی پرده یک سالن در حال پخش‌شدن است و در بخش‌هایی از طریق نگاهی ابتدایی و خام‌دستانه سعی شده است پیوندهایی میان بازیگران حاضر در صحنه و تصاویر در حال پخش‌شدن ایجاد شود. در این فرآیند کارگردان بیشتر نگاهی کلاژگونه را دنبال می‌کند و به‌جای طراحی نظامی زیبایی‌شناسانه و رسیدن به سنتزی از امکانات پیوند صحنه و تصویر، تنها به انتخابِ زاویه P.o.v کاراکترهای حاضر در صحنه بسنده کرده که با ترتیبی رفت‌وبرگشتی، نقش فلاش‌بک را برای روایت ایفا می‌کند و در معدود لحظاتی از این قاعده عدول می‌کند. در مقابل کاراکترهای حاضر در تصاویر با نگاه‌کردن به پایین کادر سعی می‌کنند نوعی تداوم حسی در ارتباط با کاراکتر حاضر در صحنه ایجاد کنند. همچنین در معدود لحظاتی سعی شده است از امکان حضور برخی از کاراکترهای حاضر در تصویر روی صحنه نیز استفاده شود اما همه این تلاش‌ها نخستین ایده‌هایی است که ممکن است به ذهن هر کارگردانی برسد و اثر را از رسیدن به یک نظام زیبایی‌شناسانه مستحکم و یگانه دور کرده است. امری که می‌توانست به‌عنوان نمونه‌ای وطنی از تعامل تصاویر و حضور زنده بازیگران در صحنه به تجربه‌ای ماندگار بدل شود. ماحصل چنین فرآیندی این پرسش را طرح می‌کند که اگر کارگردان تمایلی به بهره‌گیری خلاقانه از ظرفیت‌های بینارسانه‌ای نداشته است اساسا چرا سراغ چنین رویکردی رفته است؟ رویکردی که در آن لشکری از چهره‌های شاخص سینما و تئاتر ایران، حضور و نام چنددقیقه‌ای‌شان را ارزانی داشته‌اند نه در جهت نیاز زیبایی‌شناسانه اثر بلکه با هدف جذب مخاطب و پولسازی مطمئن‌تر! مؤلفه‌ای که می‌توان نشانگانش را در نحوه انتخاب این فیلم‌نامه که در قیاس با دیگر آثار بیضایی برای مخاطبان امروز بیش از حد کهنه و شعاری است اما تروماتیک و موضوع‌اش جذاب است، دعوت از بازیگران فیلم‌های بیضایی برای حضوری تلویزیونی و توسل به بزرگ‌نمایی‌کردن این پروژه از طریق اسامی‌ای چون پرویز پرستویی، امین تارخ و... که حتی به‌سختی می‌توان صدای آنها را در میان نریشن‌های اثر تشخیص داد، در کنار بازی‌های بی‌رمقِ حبیب رضایی و بهنوش طباطبایی بر روی صحنه! در اینجا هم منطق بازار است که حکمروایی می‌کند و نگاه تجاری به تئاتر که می‌کوشد از طریق دستاوردهای آماده‌سازی سریع و مطمئن! به حیات خودش ادامه دهد و با یک تجربه خلاقانه هنری اصیل، فرسنگ‌ها فاصله دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.