|

سطرهایی درباره «پسرانِ تاریخ»، به کارگردانی اشکان خیل‌نژاد

پسران بی‌تاریخ

پیمان قدیمی

1 سال‌هاست که در رویارویی با مقوله هنر معاصر، داخل پرانتز، تئاتر، گوشمان پر است از عباراتی نظیر «در بلبشوی امروز تئاتر»، «در این بازار آشفته تئاتر» و... انگاری که قانونی شبیه قانون بقای ماده و انرژی در مورد عبارت «شرایط ناگوار تئاتر امروز» صدق می‌کند. «شرایط ناگوار تئاتر ایران» هیچ‌گاه از بین نمی‌رود، بلکه این شرایط تنها از وضعیتی به وضعیتی دیگر تبدیل می‌شود!

سؤال اینجاست که آیا صرفا «بفروش» و «پرمخاطب»بودن یک تئاتر می‌تواند دالی بر ارزشمند‌بودنش باشد. آیا یک تئاتر می‌تواند هم‌زمان، هم «بفروش» باشد و هم حضور مخاطب واقعی تئاتر؛ داخل پرانتز بخوانید قشر الیت؛ خود اگر چنین قشری وجود داشته باشد را کنار خود احساس کند؟ و اگر می‌تواند و می‌شود، سؤال دیگری که مطرح می‌شود این است که چرا عده‌ای بی‌مخاطبی و لکنت تئاترشان را گردن شعور مخاطب می‌اندازند و پشت تعابیری شبیه «این تئاتر همه‌فهم نیست» سنگر می‌گیرند.
اینکه چرا در تئاتر امروز هیچ فصل تمایزی میان تئاتر به معنای «زیبایی‌شناسانه‌اش» و تئاتر به معنای «عامه‌پسندش» وجود ندارد؛ اینکه درواقع چه عناصری می‌توانند «اثر»بودن یک تئاتر یا صرفا یک «اجرا»‌بودنش را از هم متمایز کنند و اینکه در چه شرایط و بسته به وجود چه عناصری ما می‌توانیم شاهد «اجرای» یک «اثر هنری» باشیم؛ اینها همه سؤالاتی هستند که دانستن پاسخشان می‌تواند تأثیر بسزایی در درمان میگرن تئاتر ایران داشته باشد.
2 اگر نمایش «پسران تاریخ» بهانه‌ای برای نوشتن این یادداشت‌طور باشد، دانستن اینکه این نمایش در کدام سمت جغرافیای تئاتر نفس می‌کشد و رسالت خود را در چیزی دنبال می‌کند، می‌تواند تعریف درست‌تری از آن ارائه کند. پسران تاریخ کجای تئاتر امروز ایستاده است؟ سمت یک اجرا، یک اجرای همه‌فهم و لال! یا سمت یک اثر همه‌نافهم و پرلکنت؛ اجرائی که در گفت‌وگو با تماشاگرش لکنت دارد یا نه، پسران تاریخ یک «اثر هنری» است که در «اجرا» توانسته مخاطب خود را به دیالکتیک منطقی و نه عاطفی، با مضامینش وادار کند؛ مضمونی به نام تاریخ یا نقیضش «بی‌تاریخی»!
3 پسران تاریخ، در بطن خود همان‌گونه که متن ایجاب می‌کند، روی دو مفهوم اسپاتلایت می‌اندازد؛ یکی «تاریخ هنر» و دیگری «هنر تاریخی‌گری»؛ روایتی از دریچه تاریخي‌گری در مورد چند بچه‌محصل تاریخِ هنر و مشتقاتش. روایتی که در آن دانستن «هنرِ تاریخ» در نهایت بر «تاریخ هنر» مقدم می‌شود. به عبارتی دانستن اینکه ادوارد مانه در چه تاریخ و کدام جغرافیا «ناهار بر سبزه‌زار» را تصویر کرده یا فردریش شیلر کدام روز «قصیده برای شادمانی» را تحریر کرده است «تاریخ هنرند»، اما خود ناهار بر چمنزار و قصیده برای شادمانی «هنر تاریخند». گرنیکا هنر تاریخ اسپانیاست و 26 آوریل 1937 تاریخ این اثر هنری. والتر بنیامین در نامه‌ای خطاب به کریستین رنگ می‌نویسد: «قطعا چیزی تحت عنوان تاریخ هنر وجود ندارد و اساسا ذات هنر غیرتاریخی است» و متذکر می‌شود که «تاریخیت آثار هنری هیچ‌گاه در تاریخ هنر آشکار نمی‌شود بلکه تاریخ یک امر و اثر هنری تنها در تفسیر آن امر و اثر متبلور می‌شود».
4 از منظر اندیشه؛ نمایش «پسران تاریخ» یا دقیق‌ترش «پسرانِ بی‌تاریخ» پیش از هر چیزی تزهای والتر بنیامین در مقوله تاریخ را به ذهن متبادر می‌کند. تقابل تاریخ ستمدیدگان و تاریخ فاتحان. تقابل تاریخ مورخانِ درباری و تاریخ مفقودالاثرانِ تاریخ! رویارویی پسرانِ عاصی اکابر تاریخ با معلمانِ شیفته تاریخ؛ پسرانی منفعل در برابر آموزگارانی فاعل! برخورد مخاطبان تاریخ با مورخان. این تقابل می‌تواند اساس پدیداری «پسران تاریخ»، اثر الن بنت باشد؛ آنجا که بنیامین در تزهای درباب تاریخش (به ترجمه مراد فرهادپور) تأکید می‌کند: «اگر از خود بپرسیم پیروان تاریخ درواقع با چه کسی همدلی می‌کنند، پاسخ گریزناپذیر است: با فاتحان! و همه حاکمان وراث آنانی‌اند که پیش از ایشان فاتح شدند».
5 اشکان خیل‌نژاد خواسته یا ناخواسته از «پسران تاریخ» آلن بنت خوانشی بنیامینی داشته، چراکه در دراماتورژی و کارگردانی، این متن را نه به شیوه‌ای تاریخی که به شیوه‌ای در تعارض با مفهوم عام تاریخ ارائه کرده است؛ با پیش‌فرض اینکه شیوه‌ تاریخی اجرا و کارگردانی می‌توانست حرکت به سمت ساخت تابلوهای مدلول به شاخصه‌های تاریخی (خواه نقاشی‌ها و خواه روایات و خواه...) باشد، اما چنان‌که از اجرا پیداست، «پسران تاریخ» حرکتی به‌سوی مفهوم‌گریزی و تأویل‌پذیری تاریخی بوده است. ساخت تصاویر و ایماژهای تجریدی، طراحی حرکت و میزانسن سیال، نمایش‌ها و ژست‌هایی درخشان و درخشان‌تر از همه طراحی صحنه‌ نمایش، همه‌وهمه در خدمت آشنایی‌زدایی از تاریخ بوده و هستند.
صحنه‌ نمایش در نگاه اول تماشاگر را به نقاشی‌های باروک ارجاع می‌دهد؛ اما در نگاهی دقیق‌تر تماشاگر را با یک خلأ، یک فضای تهی از هرگونه ارجاع مستقیم روبه‌رو می‌کند. بااین‌همه کارگردان، نمایش را از ارجاعات بینامتنی محروم نکرده و در لحظاتی از نمایش تاش‌هایی تاریخی را تصویر می‌کند؛ نظیر صحنه شاه‌لیر که انگاری فرزندان، الهه لیلیت را دوره کرده‌اند یا بازی با غیاب توپ تنیس؛ اتفاقی که متأسفانه در حوزه موسیقی نمایش نمی‌افتد و انگار کارگردان لاجرم تن به پذیرفتن قطعاتی می‌دهد که هیچ ارتباطی با اندیشه متن ندارند، مگر در معاصریتش. قیاس «پسران تاریخ» با «شرایط ناگوار کنونی تئاتر ایران» به‌شدت مع‌الفارق است. پسران تاریخ را می‌توان با پسران تاریخ مقایسه کرد و در این قیاس، این تئاتر هر شب در چارسوی تئاتر شهر یک اجرای درخشان و نه بی‌نقص را تجربه می‌کند.
ارجاع به یک- سال‌هاست که تئاتر ایران میگرنی شدید و مادرزادی را تحمل می‌کند؛ بااین‌همه گه‌گداری با مصرف آرام‌بخش روزگار می‌گذراند و حالش خوش می‌شود؛ آرام‌بخش‌هایی پرقدرت؛ نظیر «پسران تاریخ».

1 سال‌هاست که در رویارویی با مقوله هنر معاصر، داخل پرانتز، تئاتر، گوشمان پر است از عباراتی نظیر «در بلبشوی امروز تئاتر»، «در این بازار آشفته تئاتر» و... انگاری که قانونی شبیه قانون بقای ماده و انرژی در مورد عبارت «شرایط ناگوار تئاتر امروز» صدق می‌کند. «شرایط ناگوار تئاتر ایران» هیچ‌گاه از بین نمی‌رود، بلکه این شرایط تنها از وضعیتی به وضعیتی دیگر تبدیل می‌شود!

سؤال اینجاست که آیا صرفا «بفروش» و «پرمخاطب»بودن یک تئاتر می‌تواند دالی بر ارزشمند‌بودنش باشد. آیا یک تئاتر می‌تواند هم‌زمان، هم «بفروش» باشد و هم حضور مخاطب واقعی تئاتر؛ داخل پرانتز بخوانید قشر الیت؛ خود اگر چنین قشری وجود داشته باشد را کنار خود احساس کند؟ و اگر می‌تواند و می‌شود، سؤال دیگری که مطرح می‌شود این است که چرا عده‌ای بی‌مخاطبی و لکنت تئاترشان را گردن شعور مخاطب می‌اندازند و پشت تعابیری شبیه «این تئاتر همه‌فهم نیست» سنگر می‌گیرند.
اینکه چرا در تئاتر امروز هیچ فصل تمایزی میان تئاتر به معنای «زیبایی‌شناسانه‌اش» و تئاتر به معنای «عامه‌پسندش» وجود ندارد؛ اینکه درواقع چه عناصری می‌توانند «اثر»بودن یک تئاتر یا صرفا یک «اجرا»‌بودنش را از هم متمایز کنند و اینکه در چه شرایط و بسته به وجود چه عناصری ما می‌توانیم شاهد «اجرای» یک «اثر هنری» باشیم؛ اینها همه سؤالاتی هستند که دانستن پاسخشان می‌تواند تأثیر بسزایی در درمان میگرن تئاتر ایران داشته باشد.
2 اگر نمایش «پسران تاریخ» بهانه‌ای برای نوشتن این یادداشت‌طور باشد، دانستن اینکه این نمایش در کدام سمت جغرافیای تئاتر نفس می‌کشد و رسالت خود را در چیزی دنبال می‌کند، می‌تواند تعریف درست‌تری از آن ارائه کند. پسران تاریخ کجای تئاتر امروز ایستاده است؟ سمت یک اجرا، یک اجرای همه‌فهم و لال! یا سمت یک اثر همه‌نافهم و پرلکنت؛ اجرائی که در گفت‌وگو با تماشاگرش لکنت دارد یا نه، پسران تاریخ یک «اثر هنری» است که در «اجرا» توانسته مخاطب خود را به دیالکتیک منطقی و نه عاطفی، با مضامینش وادار کند؛ مضمونی به نام تاریخ یا نقیضش «بی‌تاریخی»!
3 پسران تاریخ، در بطن خود همان‌گونه که متن ایجاب می‌کند، روی دو مفهوم اسپاتلایت می‌اندازد؛ یکی «تاریخ هنر» و دیگری «هنر تاریخی‌گری»؛ روایتی از دریچه تاریخي‌گری در مورد چند بچه‌محصل تاریخِ هنر و مشتقاتش. روایتی که در آن دانستن «هنرِ تاریخ» در نهایت بر «تاریخ هنر» مقدم می‌شود. به عبارتی دانستن اینکه ادوارد مانه در چه تاریخ و کدام جغرافیا «ناهار بر سبزه‌زار» را تصویر کرده یا فردریش شیلر کدام روز «قصیده برای شادمانی» را تحریر کرده است «تاریخ هنرند»، اما خود ناهار بر چمنزار و قصیده برای شادمانی «هنر تاریخند». گرنیکا هنر تاریخ اسپانیاست و 26 آوریل 1937 تاریخ این اثر هنری. والتر بنیامین در نامه‌ای خطاب به کریستین رنگ می‌نویسد: «قطعا چیزی تحت عنوان تاریخ هنر وجود ندارد و اساسا ذات هنر غیرتاریخی است» و متذکر می‌شود که «تاریخیت آثار هنری هیچ‌گاه در تاریخ هنر آشکار نمی‌شود بلکه تاریخ یک امر و اثر هنری تنها در تفسیر آن امر و اثر متبلور می‌شود».
4 از منظر اندیشه؛ نمایش «پسران تاریخ» یا دقیق‌ترش «پسرانِ بی‌تاریخ» پیش از هر چیزی تزهای والتر بنیامین در مقوله تاریخ را به ذهن متبادر می‌کند. تقابل تاریخ ستمدیدگان و تاریخ فاتحان. تقابل تاریخ مورخانِ درباری و تاریخ مفقودالاثرانِ تاریخ! رویارویی پسرانِ عاصی اکابر تاریخ با معلمانِ شیفته تاریخ؛ پسرانی منفعل در برابر آموزگارانی فاعل! برخورد مخاطبان تاریخ با مورخان. این تقابل می‌تواند اساس پدیداری «پسران تاریخ»، اثر الن بنت باشد؛ آنجا که بنیامین در تزهای درباب تاریخش (به ترجمه مراد فرهادپور) تأکید می‌کند: «اگر از خود بپرسیم پیروان تاریخ درواقع با چه کسی همدلی می‌کنند، پاسخ گریزناپذیر است: با فاتحان! و همه حاکمان وراث آنانی‌اند که پیش از ایشان فاتح شدند».
5 اشکان خیل‌نژاد خواسته یا ناخواسته از «پسران تاریخ» آلن بنت خوانشی بنیامینی داشته، چراکه در دراماتورژی و کارگردانی، این متن را نه به شیوه‌ای تاریخی که به شیوه‌ای در تعارض با مفهوم عام تاریخ ارائه کرده است؛ با پیش‌فرض اینکه شیوه‌ تاریخی اجرا و کارگردانی می‌توانست حرکت به سمت ساخت تابلوهای مدلول به شاخصه‌های تاریخی (خواه نقاشی‌ها و خواه روایات و خواه...) باشد، اما چنان‌که از اجرا پیداست، «پسران تاریخ» حرکتی به‌سوی مفهوم‌گریزی و تأویل‌پذیری تاریخی بوده است. ساخت تصاویر و ایماژهای تجریدی، طراحی حرکت و میزانسن سیال، نمایش‌ها و ژست‌هایی درخشان و درخشان‌تر از همه طراحی صحنه‌ نمایش، همه‌وهمه در خدمت آشنایی‌زدایی از تاریخ بوده و هستند.
صحنه‌ نمایش در نگاه اول تماشاگر را به نقاشی‌های باروک ارجاع می‌دهد؛ اما در نگاهی دقیق‌تر تماشاگر را با یک خلأ، یک فضای تهی از هرگونه ارجاع مستقیم روبه‌رو می‌کند. بااین‌همه کارگردان، نمایش را از ارجاعات بینامتنی محروم نکرده و در لحظاتی از نمایش تاش‌هایی تاریخی را تصویر می‌کند؛ نظیر صحنه شاه‌لیر که انگاری فرزندان، الهه لیلیت را دوره کرده‌اند یا بازی با غیاب توپ تنیس؛ اتفاقی که متأسفانه در حوزه موسیقی نمایش نمی‌افتد و انگار کارگردان لاجرم تن به پذیرفتن قطعاتی می‌دهد که هیچ ارتباطی با اندیشه متن ندارند، مگر در معاصریتش. قیاس «پسران تاریخ» با «شرایط ناگوار کنونی تئاتر ایران» به‌شدت مع‌الفارق است. پسران تاریخ را می‌توان با پسران تاریخ مقایسه کرد و در این قیاس، این تئاتر هر شب در چارسوی تئاتر شهر یک اجرای درخشان و نه بی‌نقص را تجربه می‌کند.
ارجاع به یک- سال‌هاست که تئاتر ایران میگرنی شدید و مادرزادی را تحمل می‌کند؛ بااین‌همه گه‌گداری با مصرف آرام‌بخش روزگار می‌گذراند و حالش خوش می‌شود؛ آرام‌بخش‌هایی پرقدرت؛ نظیر «پسران تاریخ».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.