درباره نمايش «اگه بميري...» به كارگرداني سمانه زندينژاد
مصیبتهای یک عشق
محمدحسن خدایی
همچون تمامی آثاری که به عشق و مرگ پرداختهاند، «اگه بمیری...» فلوریان زلر هم دغدغهای جهانشمول دارد؛ عشق، مرگ و البته معشوق در مقام «دیگری» که نسبت عاشق را با جهان ادراکپذیر میکند. نمایشنامه سرشار از مکث و سکوت است، یادآور کسی همچون هارولد پینتر. در باب عشق، بسیار نوشتهاند. اما یکی از متفکران که هری فرانکفورت باشد، در مقاله «در باب عشق و دلایل آن» متذکر شده که چگونه «عشق عمدتا علاقهای است بیغرض به وجود آنچه دوست میداریم و به آنچه برای آن مطلوب و سودمند است. عاشق میل دارد معشوق ببالد و آسیب نبیند و این میل او بهخاطر پیشبرد هدفی دیگر نیست. نزد عاشق، وضعیت معشوق فیحدذاته، سوای هر تأثیری که ممکن است بر سایر امور داشته باشد، مهم است»؛ رویکردی که عشق را فراتر از مناسبات مادی مینشاند و دوستداشتن را معطوف میکند به اهمیت آن فرد که دوست میداریم و نه نفعی که به ما میرساند. از این منظر، میتوان رابطه زن و مرد نمایش را چیزی غیر از این دانست؛ رابطهای که تجسم عدم وفاداری به معشوق هم هست. حتی عنوان نمایش هم به مرگ و غیاب «معشوق» اشاره دارد که چگونه قرار است اینبار در ذهنیت زن حضور یافته و حقیقت را آشکار کند. پییر همیشه بر صحنه حاضر است. او همچون سوژهای است که گاه امکان کنشورزی مییابد و گاه همچون ناظری خنثی، ساکت است. کل روایت اما بازسازی ذهنی گذشته به میانجی خاطرات زن و میل او به برملاشدن رازهاست؛ مکانیسمی دفاعی که یادآور ماتم و ماخولیای فروید است. زن در پی حقیقت است تا توانایی روبهروشدن با گذشته، حضور پییر و عشق و خیانت او را بیابد. زن نوعی از مناسک خاکسپاری و سوگواری را انتخاب کرده تا گرفتار ماخولیا نشود. او متعلقات پییر را میفروشد تا اگر این گذشته رستگار نشود، همچون زخمی بیمارکننده، کنار گذاشته شود. کنش زن در پیگیری حقیقت، بیشباهت به حقیقتجویی ادیپ نیست. در ادیپ حقیقت با نابینایی همراه است و اینجا با بینایی. در انتهای صحنه هفتم، زن به دوست خانوادگی یا همان دانیل میگوید که «ما اشتباه میکنیم همه چیرو بفهمیم. ترجیح میدادم هیچی ندونم. میفهمی؟ اصلا هیچی ندونم. کور باشم. یک کور زیبا. ولی دیگه کور نیستم». بهنظر میآید برای زن، مناسبات جهان مدرن در قبال عشق، با «کوربودن» و عدم حقیقتجویی امکان ادامهیافتن دارد. جهانی که بهقول آلن بدیو، رخداد عشق را به رابطه جنسی فروکاسته تا نویسندهای مانند پییر، بار دیگر از پس ملال زندگی مشترک، با زنی بازیگر همچون لورا دام، آشنا شده و در خفا عشق بورزد. بیجهت نیست که دانیل مدام به حساسیتهای زن نمایش با این جمله واکنش نشان میدهد که «بالاخره اون مرده!» و لابد حق آن را دارد که گاهی، تخطی کند. سمانه زندینژاد در مقام کارگردان، قبل از این نمایشهایی همچون «نسبیت خاص» و «کلاغ» را بر صحنه برده است. نسبیت خاص، تکگویی زنی است از ماجرای ناپدیدشدن عشق خود در سانحه هواپیما و کلاغ روایت ملاقات زنومردی بعد از سالها و یادآوری گذشتهای تروماتیک. «اگه بمیری» هم به نوعی در همان فضای روابط عاطفی میان انسانها روایت شده و اینبار خانواده به مثابه نهادی اجتماعی، بحرانزده بازنمایی میشود. بیجهت نیست که طراحی صحنه هوشمندانه نمایش، تختخوابی را به نمایش گذاشته که شیب دارد و احساسی از عدم اطمینان را انتقال میدهد؛ یک فضای بهاصطلاح خصوصی. آینهای بزرگ در قسمت بالایی تختخواب که همچون بازتابدهنده کنشهای انسانی، تصویری از قسمتهای پنهان بدن را رؤیتپذیر میکند و تو گویی تمهیدی است بوطیقایی از برای آشکارشدن رازها و خیانتها. اتاق خواب همچون مکان ملاقات عشاق، امکان ساختن فضایی مشترک میان بدنها هم است؛ یک فضای خصوصی که ازقضا اغلب با سیاستهای جنسیتی گره خورده و بدن منفکشده از نظم بوروکراتیک جامعه را بازنمایی میکند. جایی که عشاق میتوانند همچون ابلوموف از هر کنشی دست شسته و در خلوت خود، آن دم که معشوق غایب است، تخیل ورزند.
همچون تمامی آثاری که به عشق و مرگ پرداختهاند، «اگه بمیری...» فلوریان زلر هم دغدغهای جهانشمول دارد؛ عشق، مرگ و البته معشوق در مقام «دیگری» که نسبت عاشق را با جهان ادراکپذیر میکند. نمایشنامه سرشار از مکث و سکوت است، یادآور کسی همچون هارولد پینتر. در باب عشق، بسیار نوشتهاند. اما یکی از متفکران که هری فرانکفورت باشد، در مقاله «در باب عشق و دلایل آن» متذکر شده که چگونه «عشق عمدتا علاقهای است بیغرض به وجود آنچه دوست میداریم و به آنچه برای آن مطلوب و سودمند است. عاشق میل دارد معشوق ببالد و آسیب نبیند و این میل او بهخاطر پیشبرد هدفی دیگر نیست. نزد عاشق، وضعیت معشوق فیحدذاته، سوای هر تأثیری که ممکن است بر سایر امور داشته باشد، مهم است»؛ رویکردی که عشق را فراتر از مناسبات مادی مینشاند و دوستداشتن را معطوف میکند به اهمیت آن فرد که دوست میداریم و نه نفعی که به ما میرساند. از این منظر، میتوان رابطه زن و مرد نمایش را چیزی غیر از این دانست؛ رابطهای که تجسم عدم وفاداری به معشوق هم هست. حتی عنوان نمایش هم به مرگ و غیاب «معشوق» اشاره دارد که چگونه قرار است اینبار در ذهنیت زن حضور یافته و حقیقت را آشکار کند. پییر همیشه بر صحنه حاضر است. او همچون سوژهای است که گاه امکان کنشورزی مییابد و گاه همچون ناظری خنثی، ساکت است. کل روایت اما بازسازی ذهنی گذشته به میانجی خاطرات زن و میل او به برملاشدن رازهاست؛ مکانیسمی دفاعی که یادآور ماتم و ماخولیای فروید است. زن در پی حقیقت است تا توانایی روبهروشدن با گذشته، حضور پییر و عشق و خیانت او را بیابد. زن نوعی از مناسک خاکسپاری و سوگواری را انتخاب کرده تا گرفتار ماخولیا نشود. او متعلقات پییر را میفروشد تا اگر این گذشته رستگار نشود، همچون زخمی بیمارکننده، کنار گذاشته شود. کنش زن در پیگیری حقیقت، بیشباهت به حقیقتجویی ادیپ نیست. در ادیپ حقیقت با نابینایی همراه است و اینجا با بینایی. در انتهای صحنه هفتم، زن به دوست خانوادگی یا همان دانیل میگوید که «ما اشتباه میکنیم همه چیرو بفهمیم. ترجیح میدادم هیچی ندونم. میفهمی؟ اصلا هیچی ندونم. کور باشم. یک کور زیبا. ولی دیگه کور نیستم». بهنظر میآید برای زن، مناسبات جهان مدرن در قبال عشق، با «کوربودن» و عدم حقیقتجویی امکان ادامهیافتن دارد. جهانی که بهقول آلن بدیو، رخداد عشق را به رابطه جنسی فروکاسته تا نویسندهای مانند پییر، بار دیگر از پس ملال زندگی مشترک، با زنی بازیگر همچون لورا دام، آشنا شده و در خفا عشق بورزد. بیجهت نیست که دانیل مدام به حساسیتهای زن نمایش با این جمله واکنش نشان میدهد که «بالاخره اون مرده!» و لابد حق آن را دارد که گاهی، تخطی کند. سمانه زندینژاد در مقام کارگردان، قبل از این نمایشهایی همچون «نسبیت خاص» و «کلاغ» را بر صحنه برده است. نسبیت خاص، تکگویی زنی است از ماجرای ناپدیدشدن عشق خود در سانحه هواپیما و کلاغ روایت ملاقات زنومردی بعد از سالها و یادآوری گذشتهای تروماتیک. «اگه بمیری» هم به نوعی در همان فضای روابط عاطفی میان انسانها روایت شده و اینبار خانواده به مثابه نهادی اجتماعی، بحرانزده بازنمایی میشود. بیجهت نیست که طراحی صحنه هوشمندانه نمایش، تختخوابی را به نمایش گذاشته که شیب دارد و احساسی از عدم اطمینان را انتقال میدهد؛ یک فضای بهاصطلاح خصوصی. آینهای بزرگ در قسمت بالایی تختخواب که همچون بازتابدهنده کنشهای انسانی، تصویری از قسمتهای پنهان بدن را رؤیتپذیر میکند و تو گویی تمهیدی است بوطیقایی از برای آشکارشدن رازها و خیانتها. اتاق خواب همچون مکان ملاقات عشاق، امکان ساختن فضایی مشترک میان بدنها هم است؛ یک فضای خصوصی که ازقضا اغلب با سیاستهای جنسیتی گره خورده و بدن منفکشده از نظم بوروکراتیک جامعه را بازنمایی میکند. جایی که عشاق میتوانند همچون ابلوموف از هر کنشی دست شسته و در خلوت خود، آن دم که معشوق غایب است، تخیل ورزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.