بازخوانی «مقدمهای ساده بر مسئلهای نهچندان ساده»1
پرویز شفا و خصلت ویرانگر سینما
شیما بهرهمند
«سینما اساسا پدیدهای سیاسی است» این عصاره تفکرِ پرویز شفا است در تمامِ آنچه در طول سالیان حیاتش ترجمه کرد و نوشت، خاصه در مقدمه جزوه مهمِ «سینما سلاحِ تئوریک» از جیمز روی مکبین که شفا این ایده را بهتفصیل شرح میدهد. اینکه سینما در عصر شکوفایی سرمایهداری زاده شد و برای ادامه موجودیتاش متکی بر ایدئولوژی است تولید بیوقفه فیلمها در عصر انحصارات بزرگ باب روز شد و منافع حاصل از آنها بهصورت امری لاینفک از طرح سرمایهداری بورژوازی برای ارائه تصویری مطابق میل درآمد. از اینجاست که پرویز شفا بر مسئلهای بهقول خودش «نهچندان ساده» اما بهظاهر پیشپاافتاده دست میگذارد: فیلم بایستی در بازار به فروش برود و درنتیجه بهشکل کالای مصرفی دیگری درآمد و فرم فیلمهای تجاری با فرم نوولهای کمارزش یعنی ملودرام قرن نوزدهم همسان شد. روندِ بدلشدن سینما به پدیدهای تجاری و فیلم، به محصولی تجاری یا یک قلم کالایی مصرفی در همین مقدمه مختصر و تاریخی پدیدار میشود. موضعِ رادیکال پرویز شفا درباره سینما بهمیانجی فیلمسازانی چون گدار در رویکردِ انتقادی به سینمای سیاسی آشکار میشود. اینکه غالبِ آثار سینمایی سیاسی که در تقابل و
مخالفت با نظام حاکم ساخته شدند چندان توجه و درنگی بر مسئله «فُرم» نداشتند و درنتیجه بین سینماگران متعهد بحث و جدلی سخت بر سر فُرم درمیگیرد، بحثی که تا دوران معاصر نیز ادامه پیدا میکند. گدار کارِ وجه غالب کارگردانانِ متعهد اروپایی را بهرغمِ محتوا و زمینه سیاسی آثارشان، در حد سینمای هالیوود میداند و باور دارد بسیاری از این فیلمها در همان فرمی ساخته میشوند که سینمای قاهر هالیوود تدارک دیده است، حالآنکه سینمای انقلابی در نظر گدار نهتنها در محتوا که در فرم نیز باید دگرگون شود. شفا مینویسد زمانی که تمام تمهیدات سینمایی هالیوود بهنحوی مورد استفاده قرار گیرد، گرایشی برای یافتن آسانترین راه در جهتِ بیانکردن یک پیام سیاسی بهوجود خواهد آمد که مسایل جدی سیاسی را در یک سطح عاطفی قرار میدهد و بیش از آنکه سینمای سیاسی ملهم از انقلاب پدید آورد، سیاستزدایی از سینمای سیاسی را دستور کار خود قرار داده است. شفا به نقشِ موثر برتولت برشت در این زمینه اشاره میکند که با طرحِ تکنیک «فاصلهگذاری» دستِ این سنخ سینما را رو میکند. در این تعبیر آنچه او از فاصلهگذاری مراد میکند چیزی است که به تماشاگران و مخاطبان فیلم
یادآور میشود در سینما حضور دارند و بازتابی از واقعیت را به تماشا نشستهاند. از دیدِ پرویز شفا مردمی که روبهروی پرده سینما مورد خطاب واقع شدهاند یا بهتعبیری «در نمایش فیلم شرکت دارند» نباید مقهور تمهیدات سینمایی ایندست فیلمها شوند بلکه خود باید آگاهانه و آزادانه در مقامِ تحلیل موقعیت برآیند. مسئله فرم و نوعی زیباییشناسی که میان تعهد به هنر و هنر متعهد پیوند برقرار سازد، از دغدغههای گدار بود. پایبندی صرف به هنر هنرمند را از مردم و متن جامعه دور میکند و هنر متعهد نیز بهطرزی که دیدیم به نسخهای از سینمای مصرفی هالیوود بدل میشود. گدار پیوسته با مصائب این موقعیت درگیر بود و ازاینرو «نیاز برای ایجاد و برقراری ارتباط مستقیم با فعالیتهای گوناگون در پیشبرد هدف انقلاب سیاسی، او را به تصفیه اشتغالات ذهنی سنتی با فرمهای زیباییشناسی مرسوم پیش راند.» سانتاگ در وصف چنین هنرمندانی از خصلتِ دوگانهای میگوید که از طرفی این «شخصیتهای بزرگ اعصار» را به شخصیتهایی قابل تقلید و نمونه بدل میکند و از طرف دیگر خصلتی «ویرانگر» به آنان میبخشد. و گدار نزدِ شفا شاخصترینِ این شخصیتها در سینما است. شاید یکی از دلایل
انتخاب و ترجمه «سینما سلاحِ تئوریک» برجستهکردنِ این وجه از سینمای گدار بود: خصلت ویرانگرِ گدار.
جیمز روی مکبین، صاحبنظر طراز اول آمریکایی با رویکردِ خاص خود چند فیلم از دوره همکاری گدار و گورن با گروه «ژیگاورتف» را بازخوانی میکند تا از خلالِ آن ایدههایی در باب مفهوم هنر و کاربرد اجتماعی آن بهدست دهد، اینکه تا چهحد سوداگران هنر میتوانند در امر عرضه کالا یا همان اثر هنری و ارزشگذاری آن موثر باشند. روایتِ روی مکبین از واقعیتِ هنر و ارتباطش با جامعه با این صحنه آغاز میشود: در ژوئنِ 1971 در یک حادثه تصادف موتورسیکلت در کارتیهلاتن، گدار چنان مجروح میشود که تا پای مرگ پیش میرود و شش ماه پر از نگرانی و تشویش توأم با چند عمل جراحی و پیوندهای پوستی را از سر میگذراند. تقریبا در همین احوال، فیلمی که او و گورن با نامِ «همه چیز بر وفق مراد است» ساختهاند بهنمایش گذاشته میشود. این فیلم که هفتمین فیلمِ ماحصل همکاری گدار و گورن در گروه ژیگاورتف است، همراهِ دیگر فیلمهای این گروه با دشواری بسیاری بهدست میآید. بهگفته جیمز روی مکبین حتا در آمریکا نیز این فیلمهای نمایشهای کوتاهمدت داشته و نمایشِ آنها بیشتر محدود به شبکههای دانشگاهی بوده است. گدار از نمایش تجاری این فیلمها خودداری میکرد تا قواعدِ
بازار هنر و رویکرد کالایی به هنر را پس بزند و همین رویکردهاست که گدار را به پرترهای متمایز و برسازنده در تاریخ سینما بدل میکند. فیلمهای او مظهر این گفته مارکس است که انسان دنیا را نه بهمنظور درک آن، بلکه برای تغییر و دگرسازی آن تجربه میکند. «فیلمهای گدار نیز همچنین در کمک به ما برای درک و استنباط دنیا بهعنوان پدیدهای مفروض و مسلم کاری ندارد، بلکه هدف این فیلمها تفهیم و تصریح نقش گریزناپذیری است که دائما در تغییر و دگرسازی آن بر عهده داریم. فیلمهای گدار از حالتِ ناظر و بیتفاوت بهشدت پرهیز میکند تا آشکارا مبین کار و مبارزه فیلمساز باشد، نمونه شاخص آن هم فیلمِ «مردی با دوربین فیلمبرداری». گدار از فیلمهایش انتظاری بیش از یک فیلم دارد، این جمله که پرویز شفا بر پیشانی کتاب قرار داده، خودْ از رویکردِ گدار و دلیل انتخابِ این کتاب ازسوی پرویز شفا خبر میدهد: «سینما باید سنگی باشد که سکوت را میشکند همچون گلولهای که نبرد را آغاز میکند.» سینمای گدار از منظر شفا همان سینمای دیگری است که با احترازِ جدی از الگوهای هالیوود که «مهمترین سلاح تهاجم فرهنگی امپریالیزم در تمامی سالهای قرن بیستم بوده است» شکل
میگیرد و جا میافتد. احترازی که باید از آگاهی توده سرچشمه بگیرد، سینما باید سنگی باشد که سکوت را بشکند.
1. عنوانِ مقدمه پرویز شفا بر «سینما سلاح تئوریک» جیمز روی مکبین
«سینما اساسا پدیدهای سیاسی است» این عصاره تفکرِ پرویز شفا است در تمامِ آنچه در طول سالیان حیاتش ترجمه کرد و نوشت، خاصه در مقدمه جزوه مهمِ «سینما سلاحِ تئوریک» از جیمز روی مکبین که شفا این ایده را بهتفصیل شرح میدهد. اینکه سینما در عصر شکوفایی سرمایهداری زاده شد و برای ادامه موجودیتاش متکی بر ایدئولوژی است تولید بیوقفه فیلمها در عصر انحصارات بزرگ باب روز شد و منافع حاصل از آنها بهصورت امری لاینفک از طرح سرمایهداری بورژوازی برای ارائه تصویری مطابق میل درآمد. از اینجاست که پرویز شفا بر مسئلهای بهقول خودش «نهچندان ساده» اما بهظاهر پیشپاافتاده دست میگذارد: فیلم بایستی در بازار به فروش برود و درنتیجه بهشکل کالای مصرفی دیگری درآمد و فرم فیلمهای تجاری با فرم نوولهای کمارزش یعنی ملودرام قرن نوزدهم همسان شد. روندِ بدلشدن سینما به پدیدهای تجاری و فیلم، به محصولی تجاری یا یک قلم کالایی مصرفی در همین مقدمه مختصر و تاریخی پدیدار میشود. موضعِ رادیکال پرویز شفا درباره سینما بهمیانجی فیلمسازانی چون گدار در رویکردِ انتقادی به سینمای سیاسی آشکار میشود. اینکه غالبِ آثار سینمایی سیاسی که در تقابل و
مخالفت با نظام حاکم ساخته شدند چندان توجه و درنگی بر مسئله «فُرم» نداشتند و درنتیجه بین سینماگران متعهد بحث و جدلی سخت بر سر فُرم درمیگیرد، بحثی که تا دوران معاصر نیز ادامه پیدا میکند. گدار کارِ وجه غالب کارگردانانِ متعهد اروپایی را بهرغمِ محتوا و زمینه سیاسی آثارشان، در حد سینمای هالیوود میداند و باور دارد بسیاری از این فیلمها در همان فرمی ساخته میشوند که سینمای قاهر هالیوود تدارک دیده است، حالآنکه سینمای انقلابی در نظر گدار نهتنها در محتوا که در فرم نیز باید دگرگون شود. شفا مینویسد زمانی که تمام تمهیدات سینمایی هالیوود بهنحوی مورد استفاده قرار گیرد، گرایشی برای یافتن آسانترین راه در جهتِ بیانکردن یک پیام سیاسی بهوجود خواهد آمد که مسایل جدی سیاسی را در یک سطح عاطفی قرار میدهد و بیش از آنکه سینمای سیاسی ملهم از انقلاب پدید آورد، سیاستزدایی از سینمای سیاسی را دستور کار خود قرار داده است. شفا به نقشِ موثر برتولت برشت در این زمینه اشاره میکند که با طرحِ تکنیک «فاصلهگذاری» دستِ این سنخ سینما را رو میکند. در این تعبیر آنچه او از فاصلهگذاری مراد میکند چیزی است که به تماشاگران و مخاطبان فیلم
یادآور میشود در سینما حضور دارند و بازتابی از واقعیت را به تماشا نشستهاند. از دیدِ پرویز شفا مردمی که روبهروی پرده سینما مورد خطاب واقع شدهاند یا بهتعبیری «در نمایش فیلم شرکت دارند» نباید مقهور تمهیدات سینمایی ایندست فیلمها شوند بلکه خود باید آگاهانه و آزادانه در مقامِ تحلیل موقعیت برآیند. مسئله فرم و نوعی زیباییشناسی که میان تعهد به هنر و هنر متعهد پیوند برقرار سازد، از دغدغههای گدار بود. پایبندی صرف به هنر هنرمند را از مردم و متن جامعه دور میکند و هنر متعهد نیز بهطرزی که دیدیم به نسخهای از سینمای مصرفی هالیوود بدل میشود. گدار پیوسته با مصائب این موقعیت درگیر بود و ازاینرو «نیاز برای ایجاد و برقراری ارتباط مستقیم با فعالیتهای گوناگون در پیشبرد هدف انقلاب سیاسی، او را به تصفیه اشتغالات ذهنی سنتی با فرمهای زیباییشناسی مرسوم پیش راند.» سانتاگ در وصف چنین هنرمندانی از خصلتِ دوگانهای میگوید که از طرفی این «شخصیتهای بزرگ اعصار» را به شخصیتهایی قابل تقلید و نمونه بدل میکند و از طرف دیگر خصلتی «ویرانگر» به آنان میبخشد. و گدار نزدِ شفا شاخصترینِ این شخصیتها در سینما است. شاید یکی از دلایل
انتخاب و ترجمه «سینما سلاحِ تئوریک» برجستهکردنِ این وجه از سینمای گدار بود: خصلت ویرانگرِ گدار.
جیمز روی مکبین، صاحبنظر طراز اول آمریکایی با رویکردِ خاص خود چند فیلم از دوره همکاری گدار و گورن با گروه «ژیگاورتف» را بازخوانی میکند تا از خلالِ آن ایدههایی در باب مفهوم هنر و کاربرد اجتماعی آن بهدست دهد، اینکه تا چهحد سوداگران هنر میتوانند در امر عرضه کالا یا همان اثر هنری و ارزشگذاری آن موثر باشند. روایتِ روی مکبین از واقعیتِ هنر و ارتباطش با جامعه با این صحنه آغاز میشود: در ژوئنِ 1971 در یک حادثه تصادف موتورسیکلت در کارتیهلاتن، گدار چنان مجروح میشود که تا پای مرگ پیش میرود و شش ماه پر از نگرانی و تشویش توأم با چند عمل جراحی و پیوندهای پوستی را از سر میگذراند. تقریبا در همین احوال، فیلمی که او و گورن با نامِ «همه چیز بر وفق مراد است» ساختهاند بهنمایش گذاشته میشود. این فیلم که هفتمین فیلمِ ماحصل همکاری گدار و گورن در گروه ژیگاورتف است، همراهِ دیگر فیلمهای این گروه با دشواری بسیاری بهدست میآید. بهگفته جیمز روی مکبین حتا در آمریکا نیز این فیلمهای نمایشهای کوتاهمدت داشته و نمایشِ آنها بیشتر محدود به شبکههای دانشگاهی بوده است. گدار از نمایش تجاری این فیلمها خودداری میکرد تا قواعدِ
بازار هنر و رویکرد کالایی به هنر را پس بزند و همین رویکردهاست که گدار را به پرترهای متمایز و برسازنده در تاریخ سینما بدل میکند. فیلمهای او مظهر این گفته مارکس است که انسان دنیا را نه بهمنظور درک آن، بلکه برای تغییر و دگرسازی آن تجربه میکند. «فیلمهای گدار نیز همچنین در کمک به ما برای درک و استنباط دنیا بهعنوان پدیدهای مفروض و مسلم کاری ندارد، بلکه هدف این فیلمها تفهیم و تصریح نقش گریزناپذیری است که دائما در تغییر و دگرسازی آن بر عهده داریم. فیلمهای گدار از حالتِ ناظر و بیتفاوت بهشدت پرهیز میکند تا آشکارا مبین کار و مبارزه فیلمساز باشد، نمونه شاخص آن هم فیلمِ «مردی با دوربین فیلمبرداری». گدار از فیلمهایش انتظاری بیش از یک فیلم دارد، این جمله که پرویز شفا بر پیشانی کتاب قرار داده، خودْ از رویکردِ گدار و دلیل انتخابِ این کتاب ازسوی پرویز شفا خبر میدهد: «سینما باید سنگی باشد که سکوت را میشکند همچون گلولهای که نبرد را آغاز میکند.» سینمای گدار از منظر شفا همان سینمای دیگری است که با احترازِ جدی از الگوهای هالیوود که «مهمترین سلاح تهاجم فرهنگی امپریالیزم در تمامی سالهای قرن بیستم بوده است» شکل
میگیرد و جا میافتد. احترازی که باید از آگاهی توده سرچشمه بگیرد، سینما باید سنگی باشد که سکوت را بشکند.
1. عنوانِ مقدمه پرویز شفا بر «سینما سلاح تئوریک» جیمز روی مکبین
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.