نگاهی به پسران تاریخ نوشته اَلِن بِنِت و کار اشکان خیلنژاد
توی تاریخ هنوز یک جای خالی هست
زینب لک
پسران تاریخ همان طغیان علیه تعاریف بشری دستبهدستشدهِ تحریفشدهِ نامطلق و تاریک تودرتوی ذهن تاریخزده انسان تقلیدگر و سطحی امروزین است؛ تاریخی که توجهات انسان را به تغییرات، نقش عوامل مادی در امور انسانها و معانیای که انسانها به وقایع تاریخی دادهاند، جلب کرده و قابلیت یادگیری از تاریخ را فراهم میآورد؛ اما آیا این تاریخی که از آن صحبت میکنیم چالشبرانگیز و مبهم نیست؟ این سؤالی است که در مواجهه اولیه با نمایش پسران تاریخ به ذهن هر مخاطبی خطور میکند و تمام چارچوبهای جزمی ذهن او را به واکاوی مجهولات مبدلشده به تکرار مکررات اشتباهات تعاریف تاریخی که کپک زده و مسموم لایههای ذهن مکانیکی سرد و سیاه چالهای او را مجبور به کلیشهسازیهای سخیف کرده است، ذهنی که از پایه مانند تکنولوژیهای عصر معاصر مانند ابررایانهها دچار دادههای غلط شده است و نمایش پسران تاریخ سعی دارد با تضاد بین متن کلامی (واژگانی که حتی نمیتوانیم ادایشان کنیم) و عناصر غیرکلامی (حرکات بیومکانیک بازیگر) و استفاده از استحالهها مانند حرکات نمایشی - مکانیکی به همراه دیالوگهای خطابهای در گام اول تلنگری هوشمندانه به ذهن مخاطب بزند که تو
وارث اشتباهات ضدونقیض تاریخ هستی؛ همانطور که در یکی از دیالوگهایش از زبان هکتور میشنویم که «جنگ جهانی اول یک اشتباه بود نه یک فاجعه» و اردوگاههای «آشوویتس و داخائو». اما تاوان این اشتباهات و ثبت غلط دادهها را چه کسانی باید بدهند من یا آیندگان؟ اینجا همان نقطه آغاز فرار و خلاصشدن از بنیانهاست؛ بنیانهایی که خود پایه مطلق ندارند و در شرایط زمانی و مکانی متفاوتی میتوانند معناهای دیگری را در خود بپرورانند. اینجاست که میتوانیم بگوییم نمایش پسران تاریخ قتلگاه تاریخ است و تاریخ را در جلوی چشمانمان سلاخی میکند.
نکته دیگر در نمایش، فضای مدرسهای است که نشاندهنده درگیری دانشآموزانش با ابزارهای آموزشی کلیشهای است؛ دانشآموزان درگیر مرجعیتهای آموزشی هستند و طلب دانش را برای نفس دانش درک نکردهاند و معنای آن را درونی نکردهاند و صرفا از ظاهر کلمات برای اثبات دانایی خود استفاده میکنند؛ آنچنان که در تلفظ اسامی بزرگ، دچار اشتباه هستند و این را دائم تکرار میکنند؛ مانند کلمه «نیچه»، «پروست» و «اریش». این فضای گروتسک همان تمسخر یا عصیان علیه جهل و شکستن حاکمیت تابوهای اجتماعی در آموزش و نظام آموزشی را از گذشته تا به امروز هشدار میدهد، همچنین تأکید بر نقش اراده آزاد راستین انسان بر پایه ارادهای که خودش و آزادی خودش را اداره کند و در وحدت با نظام طبیعی بشر خویشتن خویش را به اصل تعادل نزدیک کند و او را از جزماندیشی و تکبعدینگری نجات دهد.
در به روی شبح مدرنیته قفل است؛ کلیدواژگانی که مفهوم هویت مستقل بشر را نشان میدهد و به او متذکر است.
اینکه انسان نواندیش عصر مدرنیته در قالبی خودآگاه با تاریخ سرنوشت خود ارتباط میگیرد و معتقد است تاریخ چگونه میتواند خود را طی کند، اگر خارج از چارچوب عرف و سنت عمل میکند، این امر تا حدودی در معنای کنایی و استعاری آن است: اگر خود را به آینده متعهد و پایبند میداند یا از روی بیپروایی و بیاحتیاطی است، یا بر اساس قوه پیشبینیای است که به او میگوید تاریخ چگونه باید مسیر خود را رو به پیش طی کند. عدهای معتقدند که محافظهکاری محصول خاص این آگاهی مدرن است. این عقیده احتمالا اولینبار در خلال آثار ادموند بِرک و هگل مطرح شد و متضمن ستایشها و تمجید عرف، عادات، آداب و سنن و تعصبات از سوی انسانهایی است که از این مقولات دور شدهاند و خودآگاهی آنان سبب شد تا بین آنان و موضوع مورد ستایش و تمجید آنها، فاصله ایجاد شود.
قفلگشایی کلیدواژگان نمایشنامه پسران تاریخ نیازمند بررسی همهجانبهتری است و از این نظر، گاه باید به منابع گستردهتری رجوع کرد که آلن بنت و آثارش که دچار طنزی تلخ و انتقادی صریح به وضعیت نوع بشر دارد، میخواهد به کدام نقطه مخاطبانش را معطوف کند و البته این نگاه و برخورد دیالکتیکی او با جامعه و تاریخ بشری، «دیالکتیکی که مفهوم تضاد و تناقض را شرط تکامل فکر و طبیعت میدانست و معتقد بود که پیوسته ضدی از ضد دیگری تولید میشود»، گذرگاههای تودرتوی زیادی را در ذهنها میگشاید یا حتی به بنبست میرساند.
در آخر، با واژگانی روبهرو میشویم که کنار هم مفهوم فلسفه نیچه را در بر میگیرد؛ که بیارتباط با نمادهای مذهبی (نقاشی دیواری مذهبی) کمرنگ مدرسه کهنه شبیه به صومعهای متروک و نمور نیست. اما با توجه به مرام بشر، ممکن است برای هزاران سال غارهایی وجود داشته باشد که سایه او در آنها نمایش داده شود و ما- ما هنوز باید سایه او را نیز محو کنیم؛ ما هماکنون خواهان زیستن ابرمرد هستیم.
پسران تاریخ همان طغیان علیه تعاریف بشری دستبهدستشدهِ تحریفشدهِ نامطلق و تاریک تودرتوی ذهن تاریخزده انسان تقلیدگر و سطحی امروزین است؛ تاریخی که توجهات انسان را به تغییرات، نقش عوامل مادی در امور انسانها و معانیای که انسانها به وقایع تاریخی دادهاند، جلب کرده و قابلیت یادگیری از تاریخ را فراهم میآورد؛ اما آیا این تاریخی که از آن صحبت میکنیم چالشبرانگیز و مبهم نیست؟ این سؤالی است که در مواجهه اولیه با نمایش پسران تاریخ به ذهن هر مخاطبی خطور میکند و تمام چارچوبهای جزمی ذهن او را به واکاوی مجهولات مبدلشده به تکرار مکررات اشتباهات تعاریف تاریخی که کپک زده و مسموم لایههای ذهن مکانیکی سرد و سیاه چالهای او را مجبور به کلیشهسازیهای سخیف کرده است، ذهنی که از پایه مانند تکنولوژیهای عصر معاصر مانند ابررایانهها دچار دادههای غلط شده است و نمایش پسران تاریخ سعی دارد با تضاد بین متن کلامی (واژگانی که حتی نمیتوانیم ادایشان کنیم) و عناصر غیرکلامی (حرکات بیومکانیک بازیگر) و استفاده از استحالهها مانند حرکات نمایشی - مکانیکی به همراه دیالوگهای خطابهای در گام اول تلنگری هوشمندانه به ذهن مخاطب بزند که تو
وارث اشتباهات ضدونقیض تاریخ هستی؛ همانطور که در یکی از دیالوگهایش از زبان هکتور میشنویم که «جنگ جهانی اول یک اشتباه بود نه یک فاجعه» و اردوگاههای «آشوویتس و داخائو». اما تاوان این اشتباهات و ثبت غلط دادهها را چه کسانی باید بدهند من یا آیندگان؟ اینجا همان نقطه آغاز فرار و خلاصشدن از بنیانهاست؛ بنیانهایی که خود پایه مطلق ندارند و در شرایط زمانی و مکانی متفاوتی میتوانند معناهای دیگری را در خود بپرورانند. اینجاست که میتوانیم بگوییم نمایش پسران تاریخ قتلگاه تاریخ است و تاریخ را در جلوی چشمانمان سلاخی میکند.
نکته دیگر در نمایش، فضای مدرسهای است که نشاندهنده درگیری دانشآموزانش با ابزارهای آموزشی کلیشهای است؛ دانشآموزان درگیر مرجعیتهای آموزشی هستند و طلب دانش را برای نفس دانش درک نکردهاند و معنای آن را درونی نکردهاند و صرفا از ظاهر کلمات برای اثبات دانایی خود استفاده میکنند؛ آنچنان که در تلفظ اسامی بزرگ، دچار اشتباه هستند و این را دائم تکرار میکنند؛ مانند کلمه «نیچه»، «پروست» و «اریش». این فضای گروتسک همان تمسخر یا عصیان علیه جهل و شکستن حاکمیت تابوهای اجتماعی در آموزش و نظام آموزشی را از گذشته تا به امروز هشدار میدهد، همچنین تأکید بر نقش اراده آزاد راستین انسان بر پایه ارادهای که خودش و آزادی خودش را اداره کند و در وحدت با نظام طبیعی بشر خویشتن خویش را به اصل تعادل نزدیک کند و او را از جزماندیشی و تکبعدینگری نجات دهد.
در به روی شبح مدرنیته قفل است؛ کلیدواژگانی که مفهوم هویت مستقل بشر را نشان میدهد و به او متذکر است.
اینکه انسان نواندیش عصر مدرنیته در قالبی خودآگاه با تاریخ سرنوشت خود ارتباط میگیرد و معتقد است تاریخ چگونه میتواند خود را طی کند، اگر خارج از چارچوب عرف و سنت عمل میکند، این امر تا حدودی در معنای کنایی و استعاری آن است: اگر خود را به آینده متعهد و پایبند میداند یا از روی بیپروایی و بیاحتیاطی است، یا بر اساس قوه پیشبینیای است که به او میگوید تاریخ چگونه باید مسیر خود را رو به پیش طی کند. عدهای معتقدند که محافظهکاری محصول خاص این آگاهی مدرن است. این عقیده احتمالا اولینبار در خلال آثار ادموند بِرک و هگل مطرح شد و متضمن ستایشها و تمجید عرف، عادات، آداب و سنن و تعصبات از سوی انسانهایی است که از این مقولات دور شدهاند و خودآگاهی آنان سبب شد تا بین آنان و موضوع مورد ستایش و تمجید آنها، فاصله ایجاد شود.
قفلگشایی کلیدواژگان نمایشنامه پسران تاریخ نیازمند بررسی همهجانبهتری است و از این نظر، گاه باید به منابع گستردهتری رجوع کرد که آلن بنت و آثارش که دچار طنزی تلخ و انتقادی صریح به وضعیت نوع بشر دارد، میخواهد به کدام نقطه مخاطبانش را معطوف کند و البته این نگاه و برخورد دیالکتیکی او با جامعه و تاریخ بشری، «دیالکتیکی که مفهوم تضاد و تناقض را شرط تکامل فکر و طبیعت میدانست و معتقد بود که پیوسته ضدی از ضد دیگری تولید میشود»، گذرگاههای تودرتوی زیادی را در ذهنها میگشاید یا حتی به بنبست میرساند.
در آخر، با واژگانی روبهرو میشویم که کنار هم مفهوم فلسفه نیچه را در بر میگیرد؛ که بیارتباط با نمادهای مذهبی (نقاشی دیواری مذهبی) کمرنگ مدرسه کهنه شبیه به صومعهای متروک و نمور نیست. اما با توجه به مرام بشر، ممکن است برای هزاران سال غارهایی وجود داشته باشد که سایه او در آنها نمایش داده شود و ما- ما هنوز باید سایه او را نیز محو کنیم؛ ما هماکنون خواهان زیستن ابرمرد هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.