|

عباس جوانمرد در «ديدار با خويش»

از ميان دو انگشت

نسيم آصف

«از روزگاري كه خود را يافتم، خويشتن را در مسيري ديدم ناآشنا كه افقي ناپيدا داشت. جذبه بي‌بديل آن مرا مجذوب مي‌كرد و مرا به ماوراي ناشناخته‌اش فرامي‌خواند. اين چشم‌انداز، بارقه شوقي وصف‌ناپذير را در من برانگيخت كه شيفتگي‌اش هنوز ادامه دارد. تئاتر، اين اقيانوس پهناور و بي‌كرانه، اين وادي بي‌همتاي هنر كه يك عمر تو را آنچنان سرگردان مي‌كند كه همچون كرمي در پيله خود مي‌پيچي و سرانجام يا آن‌قدر دگرگون و آزاد مي‌شوي كه هرقدر در سيطره لايتناهي آن سير كني به جايي نمي‌رسي و يا براي هميشه در آن وادي به دنبال چيزي كه نمي‌داني چيست مي‌گردي و مي‌گردي...» اين بخشي از متن ابتدايي عباس جوانمرد است براي كتابش، «ديدار با خويش»، كه به‌تازگي توسط نشر نو منتشر شده است.
«ديدار با خويش» را شايد بتوان خودزندگي‌نامه عباس جوانمرد دانست. كتابي كه هم خاطرات او از دهه‌ها حضورش در عرصه تئاتر را دربر گرفته و هم شامل ايده‌ها و نظرات او درباره تئاتر و نمايشنامه‌هاي مختلف است. جوانمرد روايتش در اين كتاب را با سال‌هاي ابتدايي دهه سي آغاز كرده است. يعني دوره‌اي كه به نوشته او هيچ نقطه روشني در فضاي نمايشي ايران وجود نداشت و در اين فضا «عده‌اي از فارغ‌التحصيلان هنرستان هنرپيشگي براي پيداكردن راه و هدفي تازه در زمينه كار نمايشي گرد هم آمدند. آن‌ها به تئاتر موردنظرشان در آن حال‌وهوا نه‌تنها به‌عنوان يك كار بلكه به‌عنوان حرفه‌اي كه بشود در آن نفس كشيد عشق و علاقه بسيار نشان مي‌دادند چراكه روزهاي تلخ بعد از 28 مرداد، روزهاي خوشي نبودند و درواقع نسل جوان داشت صبورانه ضربات سركوب را تحمل مي‌كرد ازاين‌رو دم‌برآوردن در حرفه‌اي كه تنفس تنها متاع بازارش است مبرم‌ترين كار اهل نمايش بود.» جوانمرد در كتابش هم به تئاتر ايران پرداخته و هم به شرايطي كه جريان‌هاي مختلف تئاتري در آن شكل گرفته و كار كرده‌اند. در اين ميان او در ميان خاطراتش به چهره‌هاي مختلفي كه در طول اين سال‌ها با آنها برخورد داشته هم پرداخته است. اما از آنجايي كه خود جوانمرد در جايي از كتاب، يكي از اهداف نوشتن و انتشار اين اثر را «انتقال اطلاعات تجربي به نسل آينده» دانسته، هرجا كه لازم ديده درباره ايده‌هاي تئاتري‌اش حرف زده و به اين‌ترتيب كتاب او در جاهايي به‌ مباحث نظريه تئاتر وارد شده است.
جوانمرد در بخشي از كتاب، به تجربه‌هاي جديدي كه در عرصه تئاتر آن سال‌ها اتفاق مي‌افتاد اشاره كرده و نوشته: «ما با بررسي كارها و تجربيات گذشته حالا ديگر عميقا معتقد شده بوديم كه براي ارائه يك نمايش قابل‌قبول ايراني، ترجمه و اجراي نيمه‌آگاهانه نمايشنامه‌هاي غربي كافي نيست و ما خودمان بايد به تجربه‌هاي جديد در زمينه نمايشنامه‌نويسي و اجراي آگاهانه نمايشنامه‌هاي ايراني بپردازيم. با توجه به بنيه ادبي و كار تجربي‌ ما، يك قصه خوش‌ساخت از يك نويسنده خوب ايراني مي‌توانست نيمي از مشكلات ما را حل كند. بنابراين من قصه جمع‌وجور و محكم درددل‌آميز يدالله از صادق هدايت را برداشتم و با احتياط تمام، آن را به صورت نمايشنامه درآوردم، براي محكم‌كاري آن را به مرحوم آل‌احمد دادم كه بخواند و نظر بدهد. او خواند و با تاييديه‌اي تشويق‌آميز آن را برگرداند. آن را در جمع خوانديم و بلافاصله شروع به كار كرديم. روزهاي اول واقعا دل توي دلم نبود، نمي‌‌دانستم چه پيش خواهد آمد. چندروزي گذشت احساس كردم همه‌چيز دارد پيدا مي‌شود. براي شناخت بيشتر آدم‌هاي قصه و ديدن زمينه اجتماعي آنها به محله‌هاي قديمي تهران و پس‌قلعه كه محل حادثه بود سر مي‌زديم. گرچه، ما جوان بوديم و آدم‌هاي نمايشنامه پير و ازكارافتاده، اما چون اصل كار درست بود به‌راحتي سيستم به ياري و راهنمايي ما آمد...». «ديدار با خويش» را مي‌توان بخشي از تاريخ تئاتر ايران به روايت عباس جوانمرد دانست. روايتي كه بخش‌هاي ناديده‌اي از اين تاريخ را روشن و ديدني كرده است.

«از روزگاري كه خود را يافتم، خويشتن را در مسيري ديدم ناآشنا كه افقي ناپيدا داشت. جذبه بي‌بديل آن مرا مجذوب مي‌كرد و مرا به ماوراي ناشناخته‌اش فرامي‌خواند. اين چشم‌انداز، بارقه شوقي وصف‌ناپذير را در من برانگيخت كه شيفتگي‌اش هنوز ادامه دارد. تئاتر، اين اقيانوس پهناور و بي‌كرانه، اين وادي بي‌همتاي هنر كه يك عمر تو را آنچنان سرگردان مي‌كند كه همچون كرمي در پيله خود مي‌پيچي و سرانجام يا آن‌قدر دگرگون و آزاد مي‌شوي كه هرقدر در سيطره لايتناهي آن سير كني به جايي نمي‌رسي و يا براي هميشه در آن وادي به دنبال چيزي كه نمي‌داني چيست مي‌گردي و مي‌گردي...» اين بخشي از متن ابتدايي عباس جوانمرد است براي كتابش، «ديدار با خويش»، كه به‌تازگي توسط نشر نو منتشر شده است.
«ديدار با خويش» را شايد بتوان خودزندگي‌نامه عباس جوانمرد دانست. كتابي كه هم خاطرات او از دهه‌ها حضورش در عرصه تئاتر را دربر گرفته و هم شامل ايده‌ها و نظرات او درباره تئاتر و نمايشنامه‌هاي مختلف است. جوانمرد روايتش در اين كتاب را با سال‌هاي ابتدايي دهه سي آغاز كرده است. يعني دوره‌اي كه به نوشته او هيچ نقطه روشني در فضاي نمايشي ايران وجود نداشت و در اين فضا «عده‌اي از فارغ‌التحصيلان هنرستان هنرپيشگي براي پيداكردن راه و هدفي تازه در زمينه كار نمايشي گرد هم آمدند. آن‌ها به تئاتر موردنظرشان در آن حال‌وهوا نه‌تنها به‌عنوان يك كار بلكه به‌عنوان حرفه‌اي كه بشود در آن نفس كشيد عشق و علاقه بسيار نشان مي‌دادند چراكه روزهاي تلخ بعد از 28 مرداد، روزهاي خوشي نبودند و درواقع نسل جوان داشت صبورانه ضربات سركوب را تحمل مي‌كرد ازاين‌رو دم‌برآوردن در حرفه‌اي كه تنفس تنها متاع بازارش است مبرم‌ترين كار اهل نمايش بود.» جوانمرد در كتابش هم به تئاتر ايران پرداخته و هم به شرايطي كه جريان‌هاي مختلف تئاتري در آن شكل گرفته و كار كرده‌اند. در اين ميان او در ميان خاطراتش به چهره‌هاي مختلفي كه در طول اين سال‌ها با آنها برخورد داشته هم پرداخته است. اما از آنجايي كه خود جوانمرد در جايي از كتاب، يكي از اهداف نوشتن و انتشار اين اثر را «انتقال اطلاعات تجربي به نسل آينده» دانسته، هرجا كه لازم ديده درباره ايده‌هاي تئاتري‌اش حرف زده و به اين‌ترتيب كتاب او در جاهايي به‌ مباحث نظريه تئاتر وارد شده است.
جوانمرد در بخشي از كتاب، به تجربه‌هاي جديدي كه در عرصه تئاتر آن سال‌ها اتفاق مي‌افتاد اشاره كرده و نوشته: «ما با بررسي كارها و تجربيات گذشته حالا ديگر عميقا معتقد شده بوديم كه براي ارائه يك نمايش قابل‌قبول ايراني، ترجمه و اجراي نيمه‌آگاهانه نمايشنامه‌هاي غربي كافي نيست و ما خودمان بايد به تجربه‌هاي جديد در زمينه نمايشنامه‌نويسي و اجراي آگاهانه نمايشنامه‌هاي ايراني بپردازيم. با توجه به بنيه ادبي و كار تجربي‌ ما، يك قصه خوش‌ساخت از يك نويسنده خوب ايراني مي‌توانست نيمي از مشكلات ما را حل كند. بنابراين من قصه جمع‌وجور و محكم درددل‌آميز يدالله از صادق هدايت را برداشتم و با احتياط تمام، آن را به صورت نمايشنامه درآوردم، براي محكم‌كاري آن را به مرحوم آل‌احمد دادم كه بخواند و نظر بدهد. او خواند و با تاييديه‌اي تشويق‌آميز آن را برگرداند. آن را در جمع خوانديم و بلافاصله شروع به كار كرديم. روزهاي اول واقعا دل توي دلم نبود، نمي‌‌دانستم چه پيش خواهد آمد. چندروزي گذشت احساس كردم همه‌چيز دارد پيدا مي‌شود. براي شناخت بيشتر آدم‌هاي قصه و ديدن زمينه اجتماعي آنها به محله‌هاي قديمي تهران و پس‌قلعه كه محل حادثه بود سر مي‌زديم. گرچه، ما جوان بوديم و آدم‌هاي نمايشنامه پير و ازكارافتاده، اما چون اصل كار درست بود به‌راحتي سيستم به ياري و راهنمايي ما آمد...». «ديدار با خويش» را مي‌توان بخشي از تاريخ تئاتر ايران به روايت عباس جوانمرد دانست. روايتي كه بخش‌هاي ناديده‌اي از اين تاريخ را روشن و ديدني كرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.