|

هنر توقیف‌شدنی نیست؟

مدت‌هاست که قصه فیلم‌های توقیفی سینمای ایران به قصه پرغصه‌ای تبدیل شده‌ است؛ داستانی که چون کلافی سردرگم گریبان مسئولان و مدیران فرهنگی و فیلم‌سازان و هنرمندان را گرفته و رها نمی‌کند. چه بسیار فیلم‌هایی که با نگاه سلیقه‌ای مدیران وقت توقیف شدند و پس از روی‌کارآمدن دولت یا مدیری جدید، رفع توقیف شدند و چه بسیارند آثاری که عوض‌شدن مدیر و جریان‌های سیاسی، تغییری در سرنوشت آنها رقم نزده و هنوز نگاتیو‌های آنها کنج گنجه شورای صدور پروانه خاک می‌خورد تا کار به جایی برسد که هنرمندان و هنردوستان این روزها دست‌به‌دامان ربات‌های تلگرامی شوند تا کمپینی به نام «هنر توقیف‌شدنی نیست» و «شأن سینما» راه‌اندازی کنند و با گذاشتن عکسی از خود در این کمپین، نسبت به شرایط فوق هشدار دهند، اما قصه توقیف فیلم در سینمای ایران به امروز و دیروز ختم نمی‌شود. قدیمی‌های سینما قطعا اولین قانون مدون نظارت آثار سینمایی در ایران به سال ۱۳۰۹ و لایحه نمایش‌ها و سینماها را به خاطر می‌آورند که در آن قید شده: «هر سینما مکلف است مدیرمسئول تعیین و کتبا به شعبه معارف بلدیه معرفی کند... هر قسمت از فیلم را که بلدیه منافی اخلاق و عفت بداند قطع نموده، با حضور مدیر سینما در قوطی گذارده، لاک و مهر کرده، در مقابل رسید کتبی تحویل و تسلیم مشارالیه خواهد شد». این یعنی از روز اول بایدهاونبایدهایی برای هنر هفتم در نظر گرفته شده و کارد جایی به استخوان می‌رسد که سلیقه شخصی افراد نیز در قوانین وارد شود. کارگردانانی چون سهراب شهیدثالث برای فیلم «طبیعت‌ بی‌جان» و امیر نادری برای فیلم «سازدهنی» طعم تلخ توقیف فیلم‌ها را پیش از انقلاب چشیده‌اند.
از بانو تا باشو
پس از انقلاب اسلامی نیز، فیلم‌های بسیاری در سینمای ایران بنابر نگاه سلیقه‌ای مسئولان وقت توقیف شدند که از بارزترین آنها می‌توان به فیلم «بانو»، ساخته داریوش مهرجویی اشاره کرد که به دلیل نگاه خاصی که به طبقه محروم جامعه داشت، پس از چند سال توقیف در اوایل دهه 70 به نمایش درآمد. بیتا فرهی، بازیگر شاخص آثار مهرجویی که در هامون نیز به ایفای نقش پرداخته، در مورد توقیف بانو چنین می‌گوید: «بعد از توقیف بانو بسیار ناراحت و افسرده شدم. فیلم هفت سال توقیف بود. وقتی که اکران شد، دم سینما عصر جدید جمعیت زیادی برای تماشای فیلم آمدند. بانو را با مردم دیدم که تجربه خیلی خوبی بود. برای مردم احترام زیادی قائلم و بسیار دوستشان دارم». شاید این ناراحتی و افسردگی یکی از بزرگ‌ترین نتایج توقیف یک اثر هنری باشد؛ همان‌گونه که کیانوش عیاری در مورد توقیف فیلم «خانه پدری» معتقد است: «پس از فوت همسرم، تمام تلاشم این بود که خانه پدری فیلمی باشد که بتواند کمی از ناراحتی‌ام کاسته و مردم را با سینما آشتی دهد، اما صدافسوس که توقیف شد و ناراحتی‌ام دوچندان». در این میان هنرمندان بزرگ دیگری چون بهرام بیضایی به خاطر فیلم «باشو غریبه کوچک» سه سال در صف انتظار ماندند و هنرمندان دیگری مانند جعفر پناهی (برای فیلم «طلای سرخ») و عباس کیارستمی (برای فیلم «ده») هرگز به آرزوی اکران فیلم خود نرسیدند.
جلو فیلم‌های تأثیرگذار را نگیریم
پرویز پرستویی، هنرمند عرصه تئاتر و سینمای کشورمان، در مورد «توقیف فیلم‌های سینمایی» بر این باور است که «ظاهرا قرار است فیلم‌های توقیفی به اکران عمومی دربیاید. تبریک به مسئولان که نگاه جدیدی به فرهنگ و هنر و سینما دارند و تبریک به صاحبان اثر که اگرچه دیر، ولی آثارشان دیده می‌شود، اما در این میان ظاهرا فیلم «صدسال به این سال‌ها» به کارگردانی، سامان مقدم، از قلم افتاده است،
آن هم درحالی‌که این فیلم، سال 86 ساخته شده و پس از دو سال توقیف، در سال 88 مجوز نمایش آن صادر شد و در جشنواره بیست‌وهشتم در بخش خارج از مسابقه به نمایش درآمد، ولی بعد از آن مثل خیلی از فیلم‌های دیگر بدون هیچ دلیلی اجازه نمایش عمومی به آن داده نشد. لازم به ذکر است که مسئولان وقت بازنگری نسبت به این فیلم داشته باشند، چراکه هنوز این فیلم می‌تواند تأثیرگذار باشد. فیلم ماجرای زنی است به نام ایران و داستان زندگی او از سال‌های قبل از انقلاب تا زمان حال روایت می‌شود».
خانه پدری؛ دعوای دُری و ایوبی
فیلم «خانه پدری» از فیلم‌های معروف توقیفی سینمای ماست. سید ضیاءالدین دُری، کارگردان سریال‌هایی چون «کیف انگلیسی»، درباره این فیلم می‌گوید: «فیلم ظاهری خانوادگی دارد، ولی مناسب خانواده نیست، این را مخاطب سینما باید پیش از رفتن به سینما یا خرید از سوپرمارکت بداند وگرنه نوعی کلاهبرداری محسوب می‌شود. من خودم موافق اکران خانه پدری با قید رده سنی بالای ۲۰ سال بودم و این تقریبا در شورای نمایش حتی از سوی اعضای ارزشی، مورد اجماع بود و آقای عیاری هم جایی به من گفت که من با نظر شما موافقم، ولی آقای ایوبی بعدا آمد و گفت: من فیلم را دیدم و دخترم حالش بد شد و به نظرم قابل پخش نیست». اما حجت ایوبی در پاسخ به صحبت‌های دُری اعلام کرد: «فیلم «خانه پدری» در زمان مدیریت این‌جانب پروانه نمایش گرفت و در «گروه هنر و تجربه» به نمایش درآمد. موضع سازمان سینمایی وقت، حمایت از این تصمیم شورای پروانه نمایش و اکران فیلم برای مخاطبان خاص بود. معنی این اقدام کاملا روشن است و نیازی به شرح ندارد؛ اما توقف اکران، خارج از اراده و تصمیم سازمان سینمایی بود. آن روز بر من و اعضای گروه هنر و تجربه بسیار سخت گذشت». برداشتی که از این صحبت‌ها می‌شود نشان می‌دهد که «فیلم توقیفی» کودکی است که هیچ‌کس سرپرستی آن را بر عهده نمی‌گیرد و در این میان فیلم‌ساز، تهیه‌کننده، بازیگران و سایر عوامل تولید این اثر هستند که باید چشم‌انتظار اتفاقی متفاوت بمانند.
سنتوری؛ فيلمي تلخ‌تر از قصه‌اش!
فیلم «سنتوری»، ساخته داریوش مهرجویی، سرانجامی تلخ‌تر از آنچه فیلم‌ساز در فیلم خود آورده، پیدا کرد. این فیلم که قرار بود در مرداد سال 1386 اکران شود، هرگز به پرده‌های سینما نرسید. شوربختانه لوح فشرده و غیرمجاز این اثر به صورت گسترده در کنار خیابان‌ها به فروش رسید و کار به جایی رسید که تهیه‌کننده این اثر شماره‌حسابی را منتشر کرد تا بینندگان این فیلم، هزینه اندکی بابت تماشای آن پرداخت کنند که طبیعتا این اتفاق به دلیل عدم آگاهی اجتماعی از مسئولیت حفظ حقوق مؤلف، به سرانجام نرسید. داریوش مهرجویی، کارگردان این فیلم، دراین‌باره می‌گوید: «سنتوری را قیمه‌قیمه کردند و سوزاندند. بدون هیچ دلیل مشخصی هم این کار را کردند. شاید با ما غرض شخصی داشتند. فیلمی که از زمان اتمام نگارش فیلم‌نامه به بخش فرهنگی فارابی، وزارت ارشاد می‌رود تا مجوز بگیرد، چگونه ممکن است پس از ساخت، مجوز پخش نگیرد؟ مگر نمی‌توانستند همان زمان که این فیلم‌نامه را می‌خوانند آن را رد کنند؟ بدتر از همه اینکه هیئت داوران در جشنواره به این فیلم جایزه هم می‌دهد». مهرجویی در پایان ضمن انتقاد از وزارت ارشاد دولت نهم می‌گوید: «جناب وزیر عملا ما را از نان‌خوردن انداخت!» سرنوشت این فیلم جایی به اوج تلخی خود می‌رسد که فرامرز فرازمند، تهیه‌کننده این اثر، ناگهان بر اثر سکته قلبی در سال 1389 فوت می‌کند تا پرونده پخش این فیلم برای همیشه بسته شود.
حال باید سؤال کنیم، پرونده فیلم‌های «توقیفی» که هرروز قطورتر از قبل می‌شوند، قرار است گریبان چند هنرمند و سرمایه‌گذار دیگر را بگیرد؟!

مدت‌هاست که قصه فیلم‌های توقیفی سینمای ایران به قصه پرغصه‌ای تبدیل شده‌ است؛ داستانی که چون کلافی سردرگم گریبان مسئولان و مدیران فرهنگی و فیلم‌سازان و هنرمندان را گرفته و رها نمی‌کند. چه بسیار فیلم‌هایی که با نگاه سلیقه‌ای مدیران وقت توقیف شدند و پس از روی‌کارآمدن دولت یا مدیری جدید، رفع توقیف شدند و چه بسیارند آثاری که عوض‌شدن مدیر و جریان‌های سیاسی، تغییری در سرنوشت آنها رقم نزده و هنوز نگاتیو‌های آنها کنج گنجه شورای صدور پروانه خاک می‌خورد تا کار به جایی برسد که هنرمندان و هنردوستان این روزها دست‌به‌دامان ربات‌های تلگرامی شوند تا کمپینی به نام «هنر توقیف‌شدنی نیست» و «شأن سینما» راه‌اندازی کنند و با گذاشتن عکسی از خود در این کمپین، نسبت به شرایط فوق هشدار دهند، اما قصه توقیف فیلم در سینمای ایران به امروز و دیروز ختم نمی‌شود. قدیمی‌های سینما قطعا اولین قانون مدون نظارت آثار سینمایی در ایران به سال ۱۳۰۹ و لایحه نمایش‌ها و سینماها را به خاطر می‌آورند که در آن قید شده: «هر سینما مکلف است مدیرمسئول تعیین و کتبا به شعبه معارف بلدیه معرفی کند... هر قسمت از فیلم را که بلدیه منافی اخلاق و عفت بداند قطع نموده، با حضور مدیر سینما در قوطی گذارده، لاک و مهر کرده، در مقابل رسید کتبی تحویل و تسلیم مشارالیه خواهد شد». این یعنی از روز اول بایدهاونبایدهایی برای هنر هفتم در نظر گرفته شده و کارد جایی به استخوان می‌رسد که سلیقه شخصی افراد نیز در قوانین وارد شود. کارگردانانی چون سهراب شهیدثالث برای فیلم «طبیعت‌ بی‌جان» و امیر نادری برای فیلم «سازدهنی» طعم تلخ توقیف فیلم‌ها را پیش از انقلاب چشیده‌اند.
از بانو تا باشو
پس از انقلاب اسلامی نیز، فیلم‌های بسیاری در سینمای ایران بنابر نگاه سلیقه‌ای مسئولان وقت توقیف شدند که از بارزترین آنها می‌توان به فیلم «بانو»، ساخته داریوش مهرجویی اشاره کرد که به دلیل نگاه خاصی که به طبقه محروم جامعه داشت، پس از چند سال توقیف در اوایل دهه 70 به نمایش درآمد. بیتا فرهی، بازیگر شاخص آثار مهرجویی که در هامون نیز به ایفای نقش پرداخته، در مورد توقیف بانو چنین می‌گوید: «بعد از توقیف بانو بسیار ناراحت و افسرده شدم. فیلم هفت سال توقیف بود. وقتی که اکران شد، دم سینما عصر جدید جمعیت زیادی برای تماشای فیلم آمدند. بانو را با مردم دیدم که تجربه خیلی خوبی بود. برای مردم احترام زیادی قائلم و بسیار دوستشان دارم». شاید این ناراحتی و افسردگی یکی از بزرگ‌ترین نتایج توقیف یک اثر هنری باشد؛ همان‌گونه که کیانوش عیاری در مورد توقیف فیلم «خانه پدری» معتقد است: «پس از فوت همسرم، تمام تلاشم این بود که خانه پدری فیلمی باشد که بتواند کمی از ناراحتی‌ام کاسته و مردم را با سینما آشتی دهد، اما صدافسوس که توقیف شد و ناراحتی‌ام دوچندان». در این میان هنرمندان بزرگ دیگری چون بهرام بیضایی به خاطر فیلم «باشو غریبه کوچک» سه سال در صف انتظار ماندند و هنرمندان دیگری مانند جعفر پناهی (برای فیلم «طلای سرخ») و عباس کیارستمی (برای فیلم «ده») هرگز به آرزوی اکران فیلم خود نرسیدند.
جلو فیلم‌های تأثیرگذار را نگیریم
پرویز پرستویی، هنرمند عرصه تئاتر و سینمای کشورمان، در مورد «توقیف فیلم‌های سینمایی» بر این باور است که «ظاهرا قرار است فیلم‌های توقیفی به اکران عمومی دربیاید. تبریک به مسئولان که نگاه جدیدی به فرهنگ و هنر و سینما دارند و تبریک به صاحبان اثر که اگرچه دیر، ولی آثارشان دیده می‌شود، اما در این میان ظاهرا فیلم «صدسال به این سال‌ها» به کارگردانی، سامان مقدم، از قلم افتاده است،
آن هم درحالی‌که این فیلم، سال 86 ساخته شده و پس از دو سال توقیف، در سال 88 مجوز نمایش آن صادر شد و در جشنواره بیست‌وهشتم در بخش خارج از مسابقه به نمایش درآمد، ولی بعد از آن مثل خیلی از فیلم‌های دیگر بدون هیچ دلیلی اجازه نمایش عمومی به آن داده نشد. لازم به ذکر است که مسئولان وقت بازنگری نسبت به این فیلم داشته باشند، چراکه هنوز این فیلم می‌تواند تأثیرگذار باشد. فیلم ماجرای زنی است به نام ایران و داستان زندگی او از سال‌های قبل از انقلاب تا زمان حال روایت می‌شود».
خانه پدری؛ دعوای دُری و ایوبی
فیلم «خانه پدری» از فیلم‌های معروف توقیفی سینمای ماست. سید ضیاءالدین دُری، کارگردان سریال‌هایی چون «کیف انگلیسی»، درباره این فیلم می‌گوید: «فیلم ظاهری خانوادگی دارد، ولی مناسب خانواده نیست، این را مخاطب سینما باید پیش از رفتن به سینما یا خرید از سوپرمارکت بداند وگرنه نوعی کلاهبرداری محسوب می‌شود. من خودم موافق اکران خانه پدری با قید رده سنی بالای ۲۰ سال بودم و این تقریبا در شورای نمایش حتی از سوی اعضای ارزشی، مورد اجماع بود و آقای عیاری هم جایی به من گفت که من با نظر شما موافقم، ولی آقای ایوبی بعدا آمد و گفت: من فیلم را دیدم و دخترم حالش بد شد و به نظرم قابل پخش نیست». اما حجت ایوبی در پاسخ به صحبت‌های دُری اعلام کرد: «فیلم «خانه پدری» در زمان مدیریت این‌جانب پروانه نمایش گرفت و در «گروه هنر و تجربه» به نمایش درآمد. موضع سازمان سینمایی وقت، حمایت از این تصمیم شورای پروانه نمایش و اکران فیلم برای مخاطبان خاص بود. معنی این اقدام کاملا روشن است و نیازی به شرح ندارد؛ اما توقف اکران، خارج از اراده و تصمیم سازمان سینمایی بود. آن روز بر من و اعضای گروه هنر و تجربه بسیار سخت گذشت». برداشتی که از این صحبت‌ها می‌شود نشان می‌دهد که «فیلم توقیفی» کودکی است که هیچ‌کس سرپرستی آن را بر عهده نمی‌گیرد و در این میان فیلم‌ساز، تهیه‌کننده، بازیگران و سایر عوامل تولید این اثر هستند که باید چشم‌انتظار اتفاقی متفاوت بمانند.
سنتوری؛ فيلمي تلخ‌تر از قصه‌اش!
فیلم «سنتوری»، ساخته داریوش مهرجویی، سرانجامی تلخ‌تر از آنچه فیلم‌ساز در فیلم خود آورده، پیدا کرد. این فیلم که قرار بود در مرداد سال 1386 اکران شود، هرگز به پرده‌های سینما نرسید. شوربختانه لوح فشرده و غیرمجاز این اثر به صورت گسترده در کنار خیابان‌ها به فروش رسید و کار به جایی رسید که تهیه‌کننده این اثر شماره‌حسابی را منتشر کرد تا بینندگان این فیلم، هزینه اندکی بابت تماشای آن پرداخت کنند که طبیعتا این اتفاق به دلیل عدم آگاهی اجتماعی از مسئولیت حفظ حقوق مؤلف، به سرانجام نرسید. داریوش مهرجویی، کارگردان این فیلم، دراین‌باره می‌گوید: «سنتوری را قیمه‌قیمه کردند و سوزاندند. بدون هیچ دلیل مشخصی هم این کار را کردند. شاید با ما غرض شخصی داشتند. فیلمی که از زمان اتمام نگارش فیلم‌نامه به بخش فرهنگی فارابی، وزارت ارشاد می‌رود تا مجوز بگیرد، چگونه ممکن است پس از ساخت، مجوز پخش نگیرد؟ مگر نمی‌توانستند همان زمان که این فیلم‌نامه را می‌خوانند آن را رد کنند؟ بدتر از همه اینکه هیئت داوران در جشنواره به این فیلم جایزه هم می‌دهد». مهرجویی در پایان ضمن انتقاد از وزارت ارشاد دولت نهم می‌گوید: «جناب وزیر عملا ما را از نان‌خوردن انداخت!» سرنوشت این فیلم جایی به اوج تلخی خود می‌رسد که فرامرز فرازمند، تهیه‌کننده این اثر، ناگهان بر اثر سکته قلبی در سال 1389 فوت می‌کند تا پرونده پخش این فیلم برای همیشه بسته شود.
حال باید سؤال کنیم، پرونده فیلم‌های «توقیفی» که هرروز قطورتر از قبل می‌شوند، قرار است گریبان چند هنرمند و سرمایه‌گذار دیگر را بگیرد؟!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.