|

درباره اقتصاد ملی

غالب مسائل و موضوعات اقتصادی- اجتماعی در کشورهای جهان سوم موضوعاتی چندوجهی و پیچیده‌اند که باید هم از حیث ابعاد تاریخی، فرهنگی، فلسفی، تمدنی و سیاسی بررسی شود و هم از حیث روابط میان آن‌ها. با روش‌های شناختی تک‌سویه و تحلیل‌های جزئی نه می‌توان موضوعات را شناخت و نه برای تغییر و اصلاح و ارتقای آن کاری کرد. خاصه اگر مطالعات، بحث‌ها و تحلیل‌ها درگیر دغدغه‌های ملی، اجتماعی و توسعه شود. حتی تجربه دنیای پیشرفته صنعتی و کشورهای درحال‌توسعه در بهره‌برداری از منابع و تخریب محیط زیست جهانی نیز نشان می‌دهد که هم در قلمرو مطالعات فیزیکی و علوم دقیقه باید بر تحلیل‌های کلی، عام و همه‌جانبه‌گر تمرکز کرد و هم در حوزه مطالعات اجتماعی و انسانی. ازاین‌رو، در کشور ما نیز مطالعات اقتصادی - اجتماعی معطوف به توسعه باید از رویکرد همه‌جانبه‌گر و جامع پیروی کند. برهمین‌اساس هر موضوع اقتصادی ساده‌ای را هم که در نظر بگیرید حالت چندوجهی به خود می‌گیرد و جنبه‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و البته اقتصادی دارد. در سال‌های اخیر در حوزه مطالعات اقتصادی با تحلیل‌های جزئی‌نگر و سیاست‌گذاری‌های برخاسته از آن‌ها مواجه بوده‌ایم که دغدغه مذکور را دنبال می‌کردند. ازجمله مرحوم حسین عظیمی‌آرانی که با وجود آگاهی از دانش ریاضی و روش‌های کمی، به سبب تأثیر متقابل پدیده‌های اجتماعی و قلمروهای مختلف اجتماعی یکدیگر در طرح مسائل توسعه می‌کوشد مسائل را به نحوی بیان و تحلیل کند که تأثیرات متقابل مذکور لحاظ شود. او در کتاب «اقتصاد ایران امروز» که اخیرا به کوشش خسرو نورمحمدی از سوی نشر نی منتشر شده علاوه بر برجسته‌کردن نقش تمدن و فرهنگ و تعامل و تعالی آن دو با مسائل سیاسی، اجتماعی، علمی، نهادی و اقتصادی، استفاده از میراث تمدنی و فرهنگی و اصلاح و ارتقای آن طبق نیازهای توسعه کشور را به‌عنوان امری ضروری و پراهمیت گوشزد کرده است. کتاب حاضر حاصل جمع‌آوری آثار و درسگفتارهای او است. عظیمی (۱۳۲۷-۱۳۸۲) اقتصاددان ایرانی بود که در اولین سمینار بازسازی اقتصاد ایران پس از جنگ، که در سال ۱۳۶۸ برگزار شد، به صراحت نقایص و اشتباهات سیاست‌های تعدیل اقتصادی در برنامه اول توسعه را تشریح و بحران اقتصادی ناشی از آن را پیش‌بینی کرده بود. در نظر او اقتصاد، از علوم انسانی است، بنابراین نظریات اقتصادی ملی باید بر اساس اقتضائات ملی تدوین شود. او در بخشی از کتاب حاضر می‌نویسد: «ما اندیشمندان جامعه هنوز تکلیف خودمان را با توسعه و تمدن‌سازی روشن نکرده‌ایم و دقیقا نمی‌دانیم تمدنی که می‌خواهیم بسازیم، بر کدام اندیشه‌ اساسی تکیه کرده است یا اصلا برای توسعه به اندیشه‌ خاصی نیاز است یا خیر؟ حتی در صورت پذیرش، چنین تمدنی برای ایجاد، رشد و شکوفایی، به چه اقداماتی نیاز دارد؟ در چنین شرایطی نتوانسته‌ایم مسئله را برای مردم خود نیز روشن کنیم و به‌جای آن، همچنان در بحث‌های محدود فنی و تکنیکی سرمایه، تخصص، رشد، اشتغال، تورم و امثال آن باقی مانده‌ایم؛ با این وصف، نتیجه‌ جدی و ملموسی نیز حاصل نخواهد شد. تا زمانی که بحث توسعه و تمدن‌سازی حل‌وفصل و روشن نشود، نمی‌توانیم اقتصاد، اجتماع، سیاست و فرهنگ شکوفا داشته باشیم».

غالب مسائل و موضوعات اقتصادی- اجتماعی در کشورهای جهان سوم موضوعاتی چندوجهی و پیچیده‌اند که باید هم از حیث ابعاد تاریخی، فرهنگی، فلسفی، تمدنی و سیاسی بررسی شود و هم از حیث روابط میان آن‌ها. با روش‌های شناختی تک‌سویه و تحلیل‌های جزئی نه می‌توان موضوعات را شناخت و نه برای تغییر و اصلاح و ارتقای آن کاری کرد. خاصه اگر مطالعات، بحث‌ها و تحلیل‌ها درگیر دغدغه‌های ملی، اجتماعی و توسعه شود. حتی تجربه دنیای پیشرفته صنعتی و کشورهای درحال‌توسعه در بهره‌برداری از منابع و تخریب محیط زیست جهانی نیز نشان می‌دهد که هم در قلمرو مطالعات فیزیکی و علوم دقیقه باید بر تحلیل‌های کلی، عام و همه‌جانبه‌گر تمرکز کرد و هم در حوزه مطالعات اجتماعی و انسانی. ازاین‌رو، در کشور ما نیز مطالعات اقتصادی - اجتماعی معطوف به توسعه باید از رویکرد همه‌جانبه‌گر و جامع پیروی کند. برهمین‌اساس هر موضوع اقتصادی ساده‌ای را هم که در نظر بگیرید حالت چندوجهی به خود می‌گیرد و جنبه‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و البته اقتصادی دارد. در سال‌های اخیر در حوزه مطالعات اقتصادی با تحلیل‌های جزئی‌نگر و سیاست‌گذاری‌های برخاسته از آن‌ها مواجه بوده‌ایم که دغدغه مذکور را دنبال می‌کردند. ازجمله مرحوم حسین عظیمی‌آرانی که با وجود آگاهی از دانش ریاضی و روش‌های کمی، به سبب تأثیر متقابل پدیده‌های اجتماعی و قلمروهای مختلف اجتماعی یکدیگر در طرح مسائل توسعه می‌کوشد مسائل را به نحوی بیان و تحلیل کند که تأثیرات متقابل مذکور لحاظ شود. او در کتاب «اقتصاد ایران امروز» که اخیرا به کوشش خسرو نورمحمدی از سوی نشر نی منتشر شده علاوه بر برجسته‌کردن نقش تمدن و فرهنگ و تعامل و تعالی آن دو با مسائل سیاسی، اجتماعی، علمی، نهادی و اقتصادی، استفاده از میراث تمدنی و فرهنگی و اصلاح و ارتقای آن طبق نیازهای توسعه کشور را به‌عنوان امری ضروری و پراهمیت گوشزد کرده است. کتاب حاضر حاصل جمع‌آوری آثار و درسگفتارهای او است. عظیمی (۱۳۲۷-۱۳۸۲) اقتصاددان ایرانی بود که در اولین سمینار بازسازی اقتصاد ایران پس از جنگ، که در سال ۱۳۶۸ برگزار شد، به صراحت نقایص و اشتباهات سیاست‌های تعدیل اقتصادی در برنامه اول توسعه را تشریح و بحران اقتصادی ناشی از آن را پیش‌بینی کرده بود. در نظر او اقتصاد، از علوم انسانی است، بنابراین نظریات اقتصادی ملی باید بر اساس اقتضائات ملی تدوین شود. او در بخشی از کتاب حاضر می‌نویسد: «ما اندیشمندان جامعه هنوز تکلیف خودمان را با توسعه و تمدن‌سازی روشن نکرده‌ایم و دقیقا نمی‌دانیم تمدنی که می‌خواهیم بسازیم، بر کدام اندیشه‌ اساسی تکیه کرده است یا اصلا برای توسعه به اندیشه‌ خاصی نیاز است یا خیر؟ حتی در صورت پذیرش، چنین تمدنی برای ایجاد، رشد و شکوفایی، به چه اقداماتی نیاز دارد؟ در چنین شرایطی نتوانسته‌ایم مسئله را برای مردم خود نیز روشن کنیم و به‌جای آن، همچنان در بحث‌های محدود فنی و تکنیکی سرمایه، تخصص، رشد، اشتغال، تورم و امثال آن باقی مانده‌ایم؛ با این وصف، نتیجه‌ جدی و ملموسی نیز حاصل نخواهد شد. تا زمانی که بحث توسعه و تمدن‌سازی حل‌وفصل و روشن نشود، نمی‌توانیم اقتصاد، اجتماع، سیاست و فرهنگ شکوفا داشته باشیم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.