|

خودکشی زیست‌بوم

آسیب‌های زیست‌محیطی، تغییرات آب‌و‌هوایی، جهانی‌شدن، رشد سریع جمعیت و تصمیم‌های سیاسی نابخردانه همه عواملی بوده‌اند که در سراسر دنیا باعث فروپاشی جوامع شده‌اند، اما بعضی جوامع با چاره‌اندیشی‌های مناسب راه بقا را در پیش گرفتند. در کتاب «فروپاشی: چگونه جوامع راه فنا یا بقا را برمی‌گزینند»، نویسنده جرد دایموند به یافتن الگوی بنیادین معضلات جدی و نابودگر محیط زیست می‌پردازد و با استفاده از رشته‌ای از روایت‌های فرهنگی و تاریخی، نظریه‌ای فراگیر و جهانی ارائه می‌دهد. او از بررسی دلایل فروپاشی فرهنگ‌های پولینزیایی در جزیره ایستر به تمدن‌های پررونق آناسازی و مایا در آمریکا و سرانجام به مهاجرنشین محکوم به فنای وایکینگ‌ها در گرینلند می‌رسد. امروز هم مشکلاتی مشابه پیش‌روی کشورهای مختلف دنیاست و هم‌اکنون فاجعه گریبانگیر رواندا و هاییتی شده و حتی چین و استرالیا سعی دارند با ابداع روش‌های نوین با تغییرات اقلیمی به مقابله برخیزند.
در این کتاب برای درک فروپاشی‌های اجتماعی که مسائل زیست‌محیطی در آنها نقش داشته از روش‌های قیاسی استفاده شده است. نویسنده در کتاب قبلی معروفش «اسلحه، میکروب و فولاد: ‌سرنوشت جوامع بشری» ‌که به فارسی هم ترجمه شده روش مقایسه‌ای را در جهت خلاف این موضوع به کار برده بود: سرنوشت جوامع انسانی در قاره‌های مختلف طی 13 هزار سال گذشته. درعوض در کتاب حاضر، که بیشتر بر فروپاشی‌ها تمرکز دارد تا بر شکل‌گیری‌ها، بسیاری از جوامع گذشته و حال را با یکدیگر مقایسه کرده است که از لحاظ آسیب‌پذیری زیست‌محیطی، روابط با همسایگان، نهادهای سیاسی و سایر متغیرهای «دریافتنی» یا درونی ضروری برای تأثیرگذاری بر ثبات یک جامعه تفاوت دارند. متغیرهای «خروجی» یا بیرونی که بررسی می‌کند شامل فروپاشی یا بقاست- و همین‌طور نحوه فروپاشی در صورتی که اتفاق افتاده باشد. هدف از ربط‌دادن عوامل متغیر بیرونی به متغیرهای درونی شناسایی تأثیر متغیرهای دریافتنی احتمالی بر فروپاشی‌هاست. بخش یک کتاب شامل تک‌فصلی طولانی درباره مسائل زیست‌محیطی جنوب‌غربی مونتاناست. مونتانا از این مزیت برخوردار است که جامعه‌ای امروزی و جهان‌اولی به‌شمار می‌آید ولی ضمن اینکه مسائل زیست‌محیطی و جمعیتی آن واقعی است در مقایسه با بیشتر جوامع دیگر جهان اول، دردسرهایش نسبتا خفیف‌تر است. بخش دو که در مورد جوامع باستانی است با چهار فصل مختصرتر آغاز می‌شود. آنها جوامعی کوچک و پیرامونی به‌شمار می‌رفتند و برخی از لحاظ جغرافیایی محصور یا از لحاظ اجتماعی منزوی یا در محیط‌های زیستی آسیب‌پذیر بودند.
نویسنده در بخش سوم به جوامع امروزی می‌رسد و جوامعی مثل رواندا، ‌چین و استرالیا را بررسی می‌کند و در بخش نهایی، درس‌های عملی از تجربه‌های پیشین را برای جامعه امروز تشریح می‌کند. دایموند در این بخش پرسشی را مطرح می‌کند که درباره همه جوامع پیشین که کارشان به ویران‌کردن خودشان انجامیده مصداق دارد و اگر ما نیز کارمان به نابود‌کردن خود بینجامد، ‌بشر خاکی آینده را نیز متحیر خواهد کرد: چگونه ممکن است جامعه‌ای نتوانسته باشد خطراتی را ببیند که در رجوع به گذشته برایش بسیار روشن به نظر می‌رسد. آیا نمی‌توانیم بگوییم که فرجام این جوامع ناشی از قصور خودشان بوده است یا قربانیان کم‌اقبال درگیر مسائلی لاینحل بوده‌اند؟ آسیب زیست‌محیطی پیشین تا چه اندازه غیرعمدی و نامحسوس و تا چه میزان عمدی و حاصل اعمال مردمانی بوده که از عواقب آن آگاهی کامل داشته‌اند.
فصل پانزدهم به نقش کسب‌وکارهای جدید می‌پردازد که برخی از آنها به‌لحاظ زیست‌محیطی در شمار مخرب‌ترین کارهای امروزی‌اند، درحالی‌که برخی دیگر شماری از موثرترین حفاظت‌های زیست‌محیطی را فراهم می‌آورند. نویسنده در این بخش بررسی می‌کند که چرا برخی از کسب‌وکارها منافع خود را در این می‌بینند که حافظ محیط‌زیست باشند و از سویی چه تدابیری لازم خواهد بود تا سایر کسب‌وکارها نیز ترغیب شوند اینان را سرمشق قرار دهند. در نهایت در فصل 16 خلاصه‌ای از انواع خطرات زیست‌محیطی ارائه می‌شود که جهان معاصر با آن روبرو است؛ از جمله رایج‌ترین مخالفت‌های مطرح‌شده علیه جدی‌بودن واقعی آن خطرها و تفاوت میان خطرات زیست‌محیطی پیش‌روی جوامع امروزی با موارد خطرناکی که جوامع پیشین با آنها مواجه بودند. نویسنده همچنین در این بخش به بررسی فروپاشی جوامع، در پرتو نظم جدید جهانی‌سازی می‌پردازد که به زعم او هم معطوف به بدبینی نسبت به توانایی ما در حل مسائل جاری زیست‌محیطی و هم معطوف به خوش‌بینی دراین‌باره است و در بطن قوی‌ترین دلایل اصلی قرار دارد. پدیده جهانی‌شدن، ‌فروپاشی جوامع امروزی را در وضعیتی انزوا و تنهاماندگی آنچنان که در گذشته در جزیره ایستر و گرینلند نورث‌نشین رخ داد ناممکن می‌کند. هر جامعه آشوب‌زده امروزی هرقدر هم دورافتاده باشد - به‌عنوان‌مثال سومالی و افغانستان- نه‌تنها می‌تواند برای جوامع مرفه در قاره‌های دیگر مساله‌آفرین باشد بلکه در معرض تأثیر آن جوامع نیز هست، خواه این تأثیر مفید باشد یا خواه موجب بی‌ثباتی شود.

آسیب‌های زیست‌محیطی، تغییرات آب‌و‌هوایی، جهانی‌شدن، رشد سریع جمعیت و تصمیم‌های سیاسی نابخردانه همه عواملی بوده‌اند که در سراسر دنیا باعث فروپاشی جوامع شده‌اند، اما بعضی جوامع با چاره‌اندیشی‌های مناسب راه بقا را در پیش گرفتند. در کتاب «فروپاشی: چگونه جوامع راه فنا یا بقا را برمی‌گزینند»، نویسنده جرد دایموند به یافتن الگوی بنیادین معضلات جدی و نابودگر محیط زیست می‌پردازد و با استفاده از رشته‌ای از روایت‌های فرهنگی و تاریخی، نظریه‌ای فراگیر و جهانی ارائه می‌دهد. او از بررسی دلایل فروپاشی فرهنگ‌های پولینزیایی در جزیره ایستر به تمدن‌های پررونق آناسازی و مایا در آمریکا و سرانجام به مهاجرنشین محکوم به فنای وایکینگ‌ها در گرینلند می‌رسد. امروز هم مشکلاتی مشابه پیش‌روی کشورهای مختلف دنیاست و هم‌اکنون فاجعه گریبانگیر رواندا و هاییتی شده و حتی چین و استرالیا سعی دارند با ابداع روش‌های نوین با تغییرات اقلیمی به مقابله برخیزند.
در این کتاب برای درک فروپاشی‌های اجتماعی که مسائل زیست‌محیطی در آنها نقش داشته از روش‌های قیاسی استفاده شده است. نویسنده در کتاب قبلی معروفش «اسلحه، میکروب و فولاد: ‌سرنوشت جوامع بشری» ‌که به فارسی هم ترجمه شده روش مقایسه‌ای را در جهت خلاف این موضوع به کار برده بود: سرنوشت جوامع انسانی در قاره‌های مختلف طی 13 هزار سال گذشته. درعوض در کتاب حاضر، که بیشتر بر فروپاشی‌ها تمرکز دارد تا بر شکل‌گیری‌ها، بسیاری از جوامع گذشته و حال را با یکدیگر مقایسه کرده است که از لحاظ آسیب‌پذیری زیست‌محیطی، روابط با همسایگان، نهادهای سیاسی و سایر متغیرهای «دریافتنی» یا درونی ضروری برای تأثیرگذاری بر ثبات یک جامعه تفاوت دارند. متغیرهای «خروجی» یا بیرونی که بررسی می‌کند شامل فروپاشی یا بقاست- و همین‌طور نحوه فروپاشی در صورتی که اتفاق افتاده باشد. هدف از ربط‌دادن عوامل متغیر بیرونی به متغیرهای درونی شناسایی تأثیر متغیرهای دریافتنی احتمالی بر فروپاشی‌هاست. بخش یک کتاب شامل تک‌فصلی طولانی درباره مسائل زیست‌محیطی جنوب‌غربی مونتاناست. مونتانا از این مزیت برخوردار است که جامعه‌ای امروزی و جهان‌اولی به‌شمار می‌آید ولی ضمن اینکه مسائل زیست‌محیطی و جمعیتی آن واقعی است در مقایسه با بیشتر جوامع دیگر جهان اول، دردسرهایش نسبتا خفیف‌تر است. بخش دو که در مورد جوامع باستانی است با چهار فصل مختصرتر آغاز می‌شود. آنها جوامعی کوچک و پیرامونی به‌شمار می‌رفتند و برخی از لحاظ جغرافیایی محصور یا از لحاظ اجتماعی منزوی یا در محیط‌های زیستی آسیب‌پذیر بودند.
نویسنده در بخش سوم به جوامع امروزی می‌رسد و جوامعی مثل رواندا، ‌چین و استرالیا را بررسی می‌کند و در بخش نهایی، درس‌های عملی از تجربه‌های پیشین را برای جامعه امروز تشریح می‌کند. دایموند در این بخش پرسشی را مطرح می‌کند که درباره همه جوامع پیشین که کارشان به ویران‌کردن خودشان انجامیده مصداق دارد و اگر ما نیز کارمان به نابود‌کردن خود بینجامد، ‌بشر خاکی آینده را نیز متحیر خواهد کرد: چگونه ممکن است جامعه‌ای نتوانسته باشد خطراتی را ببیند که در رجوع به گذشته برایش بسیار روشن به نظر می‌رسد. آیا نمی‌توانیم بگوییم که فرجام این جوامع ناشی از قصور خودشان بوده است یا قربانیان کم‌اقبال درگیر مسائلی لاینحل بوده‌اند؟ آسیب زیست‌محیطی پیشین تا چه اندازه غیرعمدی و نامحسوس و تا چه میزان عمدی و حاصل اعمال مردمانی بوده که از عواقب آن آگاهی کامل داشته‌اند.
فصل پانزدهم به نقش کسب‌وکارهای جدید می‌پردازد که برخی از آنها به‌لحاظ زیست‌محیطی در شمار مخرب‌ترین کارهای امروزی‌اند، درحالی‌که برخی دیگر شماری از موثرترین حفاظت‌های زیست‌محیطی را فراهم می‌آورند. نویسنده در این بخش بررسی می‌کند که چرا برخی از کسب‌وکارها منافع خود را در این می‌بینند که حافظ محیط‌زیست باشند و از سویی چه تدابیری لازم خواهد بود تا سایر کسب‌وکارها نیز ترغیب شوند اینان را سرمشق قرار دهند. در نهایت در فصل 16 خلاصه‌ای از انواع خطرات زیست‌محیطی ارائه می‌شود که جهان معاصر با آن روبرو است؛ از جمله رایج‌ترین مخالفت‌های مطرح‌شده علیه جدی‌بودن واقعی آن خطرها و تفاوت میان خطرات زیست‌محیطی پیش‌روی جوامع امروزی با موارد خطرناکی که جوامع پیشین با آنها مواجه بودند. نویسنده همچنین در این بخش به بررسی فروپاشی جوامع، در پرتو نظم جدید جهانی‌سازی می‌پردازد که به زعم او هم معطوف به بدبینی نسبت به توانایی ما در حل مسائل جاری زیست‌محیطی و هم معطوف به خوش‌بینی دراین‌باره است و در بطن قوی‌ترین دلایل اصلی قرار دارد. پدیده جهانی‌شدن، ‌فروپاشی جوامع امروزی را در وضعیتی انزوا و تنهاماندگی آنچنان که در گذشته در جزیره ایستر و گرینلند نورث‌نشین رخ داد ناممکن می‌کند. هر جامعه آشوب‌زده امروزی هرقدر هم دورافتاده باشد - به‌عنوان‌مثال سومالی و افغانستان- نه‌تنها می‌تواند برای جوامع مرفه در قاره‌های دیگر مساله‌آفرین باشد بلکه در معرض تأثیر آن جوامع نیز هست، خواه این تأثیر مفید باشد یا خواه موجب بی‌ثباتی شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.