درمانِ افسردگی زمان
«باید از آن ناخویشتنی كه گذشته بر شخصیت ما تحمیل میكند رها شویم و بهراستی خود باشیم. باید كاری كنیم كه زمان، افقِ ما شود تا دیگر اسیرِ گذشته نباشیم بلكه بهعكس، گذشته اسیر ما شود. و حال، ارباب ما نباشد بلكه تابع فعالیت ما شود و ما جزئی از آینده نباشیم بلكه آینده، مؤلفه زمانی خلاقیتِ ما باشد.» نوگرایی شعری آدونیس، شاعر معاصر عرب خصیصه یكهای دارد. او تبارِ شعر و تفكر عرب را در نسبت با تاریخ توأمان با مواجهه سنت عرب یا تجددِ غرب میخواند و در غالب آثار او، خاصه آثار نظری این شاعر، سنت و تجدد مسئله محوری است: در «سنت و تجدد یا ثابت و متحول» كه پژوهشی است در نوآوری و سنت عرب، تا اثر معروف و جنجالی او، «الكتاب»1 كه اخیرا ترجمه و منتشر شده است. از دیدِ آدونیس در سایه نسبت سنت و تجدد است كه میتوان ریشههای نوگرایی شعر و شعور عرب را پیدا كرد، نوگرایی خلاق شعر كه قرابت همیشگی با زمان ندارد و از اینرو شخصیت محوری «الكتاب»، متنبی، شاعری متعلق به قرنها پیشتر از آدونیس است اما این شاعر معاصر ردِ نوگرایی شعر عرب را از اندیشه و شعر او میگیرد. نوگرایی ضد زمانِ آدونیس از یكسو با واكاوی عمیق در سنت، میراثِ «معاصر»
و تكههای كنونی تاریخ گذشته را شناسایی میكند و در پیوند خلاق با اكنون از شعریتی سخن میگوید كه بیزمان است. او باور دارد «نوگرایی، مستلزم قطع رابطه با گذشتهزدگی و غربزدگی در آنِ واحد است.»
تاكید آدونیس بر سنت و تجدد و نسبت این دو در گذار زمان در جهان عرب، نهتنها شِمایی از تطور و تحول شعر عرب بهدست میدهد، تاریخ فرهنگ عرب را نیز با رویكردی انتقادی شُخم میزند و خاصه در كتاب «سنت و تجدد»2 بعد از وارسی جریانهای عمده تاریخ عرب كه میراثدار تفكر این جوامع بودهاند، به ادبیات و جریانهای مهم فرهنگی و ادبی میرسد كه برمبنای تاریخِ دوره خود شكل گرفتهاند. «هر نظام قدرت رژیم حقیقت خاص خود را میآفریند؛ یعنی حقیقت را به هیئت خود درمیآورد» از این است كه متون فرهنگی و ادبی هر زمان یا تحتتاثیر و همبسته با این رژیمِ حقیقت، خواستهناخواسته بر قوام و دوام آن پامیفشارند و یا سودای دگرگونی آن را در سر دارند. كارِ كارستان آدونیس نیز شاید نورتاباندن بر دستگاه هژمونی حاكم بر هر دوره است و ردیابی جریانهایی كه در خدمت یا خصم این دستگاهاند. آدونیس با واكاوی موشكافانه در سیر تحول شعر عرب از مقلدان و معاصرانی میگوید كه در شعر و تفكر شعریشان در مواجهه با سنت و تجدد تعریف شده و بخشی از فرهنگ و باور تاریخی مردمان عرب را نمایندگی میكند. او از خصلت رستاخیزی برخی از شاعران میگوید و دست ایندست شعرها را رو
میكند. شعرهایی كه نوعی رستاخیزند یعنی سخت به گذشته وفادارند و آن را بعینه تكرار میكنند. او با پیشكشیدنِ دو مفهوم «بازآفرینی» و «تقلید» و همطراز دانستنشان بر هر دو مفهوم بهجانبداری از نوگرایی خط میزند زیرا در این دو نوعی بازگشت وجود دارد. و بلافاصله این تلقی بهظاهر رادیكال را نفی میكند كه شعر جدید هیچ رابطه و نسبتی با گذشته ندارد یا بهقولِ آدونیس از عدم آغاز میشود. «نو بودن شاعر آن نیست كه از ریشههای گذشته بگسلد و از میراث جدا شود؛ بلكه اگر ناگزیر از بازگشت به گذشته است.» و البته این بازگشت در نظر آدونیس بازگشت به شكلها نیست، بلكه حامل جهشی است كه اشكال نو پدید میآورد. بر این مبناست كه آدونیس رأی میدهد شاعر باید از منظر سنتی فراتر رود و دیدِ سنتی نزد او، همان دیدگاهی است كه مقلدان سنت شعر عرب دارند و هویتشان را نگاه معطوف به گذشته تعریف میكنند كه یكسر در كارِ تكرار است. آدونیس با تاكید بر زمان و خوانشی كه از زمانِ شعر بهدست میدهد، تكلیف خود را با تاریخ و گذشته یكسره میكند و راه را بر هر قرائتِ غریب از آرای خود میبندد. زمانِ آفرینش شعر، خطی نیست بلكه دایرهای است. و این زمان در نظر
آدونیس جز با ویرانكردن زمان افقی پدید نمیآید، با ایجاد فاصله میان زمان گذشته و حال. در شرحِ زمان افقی، آدونیس آورده است كه زیستن در زمان افقی به عادت و غریزه مربوط است بدون هیچ تعارض و گسستی. اما جوهر شعر بهتعبیر این شاعر/متفكر چیزی جز «كشف مستمر و پیوسته روابط تازه نیست.» و اصلا خصیصه شعر همین عمودیبودن آن است. جوهر آفرینش نیز در تضاد و تباین است نه در تماثل و تشابه. جامعهای پویا نیز در پی جابجایی مدام روابط و چارچوبهای متصلب است، چنانكه آدونیس خلافِ آن را در الگوی تاریخی حكومتهای استبدادی عرب جست. میراث ادبی هر ملت هم به تباین و گسستهای فرهنگی آن وابسته است و نه تداوم و تقلید گذشته. اگر از آرای آدونیس نوعی بازگشت به ریشهها مستفاد میشود، منظور بازگشت به گذشته برای فراروی از آن است و نه اقامت در گذشته. آدونیس برای بسط نظرات خود به سنت «خطابه» در تاریخ عرب اشاره میكند و آن را در تقابل با «نوشتار» یا «مكتوب» مینشاند تا نشان دهد چگونه دگردیسی از خطابه نوشتار، فرهنگ و نقدِ جدید را پدید آورد. «نوشتار، محاكات یا ائتلاف نیست، بلكه اختلاف و ابداع است.» از اینروست كه بهقول آدونیس مخاطب یا درستتر
بگوییم خواننده متن، از شاعر نمیخواهد چیزی را تولید كند كه شاعران سلفِ او پیشترها خلق كردهاند، یعنی تكرارِ گذشته یا قدیم. از شاعر دیگر نگاه تازه به جهان و پدیدههای آن انتظار میرود. اینكه چیز تازهای خلق كند. یعنی شاعر باید چنان بنویسد كه انگار پیش از آن شعری در كار نبوده است یا شعرِ او «آیینهای برای همه صداها» باشد. فرم نوشتار نزد شاعر معاصر درست برخلافِ قواعد جاافتاده خطابه در سنت عرب، آن است كه تفكر و دنیایی نامنتظر خلق كند. بهتعبیر آدونیس، اینجا - در شعر یا نوشتار معاصر- گویی زبان مخلوق نیست، بلكه خالق است و شعر/نوشتار شكل و فرم از پیش تعیینشدهای نیست كه اندیشه مابعدی را دربر گیرد و ازقضا چیزی را بیان میكند و آن را از فضای بسته بیرون میكشد كه نه مستقل، قدر مشترك تمام انسانهاست. «در یك كلام، تجربه وجودی و طوری ورای طور كلام و سخن معمولی است و بهتبع آن فراتر از طور شكل و فرم.»
پروژه آشكارسازی رژیمهای حقیقت در هر دوره و نسبت آن با ادبیات و فرهنگ، دست آخر آدونیس را به این باور رساند كه حمل شاعران عرب به این حقیقت بوده و هست كه آثارشان در چارچوبی معین و بسته زندانی است، زندانی كه گورستان كلمات است. حال آنكه زیباییشناسی و معیارهای آن متغیر است و شعر دیگر پاسخ یا «محصول نگارش» نیست بلكه «پرسشی در ضمن پرسش دیگری» است. ردِ آرای آدونیس را جز در نوشتار نظریاش، در اشعار «الكتاب» نیز میتوان پی گرفت. «از اینجا و/ از آنجا/ نیستم/ و نه از آن عالمِ خاموش./ گامهایم از راهی میآیند كه نیامدهاند،/ قدم در ظلماتِ مكان میزنم/ و/ چراغ زمان را/ بر میافروزم... (عطری كه از آستینِ شعر میتراود/ درمانِ افسردگی «زمان» است)/ و راوی پرسید:/ «آیا دیدهای كه راهها/ چون ترسیم گردند/ تاریك شوند؟»/ و راوی ادامه داد:/ چه دروازهها/ كه بلایا/ بر ما/ بستهاند/ و چه دربها!/ آنك شعر است/ كه بهنامِ مسافرانِ نور/ در تاریكی این منحنی شبمدار/ آن دربها را/ یكانیكان/ بر ما/ میگشاید...»
1. الكتاب، گذشته مكان اكنون، ترجمه امیرحسین الهیاری، انتشارات مولی
2. سنت و تجدد، پژوهشی در نوآوری و سنت عرب، آدونیس، ترجمه حبیبالله عباسی
«باید از آن ناخویشتنی كه گذشته بر شخصیت ما تحمیل میكند رها شویم و بهراستی خود باشیم. باید كاری كنیم كه زمان، افقِ ما شود تا دیگر اسیرِ گذشته نباشیم بلكه بهعكس، گذشته اسیر ما شود. و حال، ارباب ما نباشد بلكه تابع فعالیت ما شود و ما جزئی از آینده نباشیم بلكه آینده، مؤلفه زمانی خلاقیتِ ما باشد.» نوگرایی شعری آدونیس، شاعر معاصر عرب خصیصه یكهای دارد. او تبارِ شعر و تفكر عرب را در نسبت با تاریخ توأمان با مواجهه سنت عرب یا تجددِ غرب میخواند و در غالب آثار او، خاصه آثار نظری این شاعر، سنت و تجدد مسئله محوری است: در «سنت و تجدد یا ثابت و متحول» كه پژوهشی است در نوآوری و سنت عرب، تا اثر معروف و جنجالی او، «الكتاب»1 كه اخیرا ترجمه و منتشر شده است. از دیدِ آدونیس در سایه نسبت سنت و تجدد است كه میتوان ریشههای نوگرایی شعر و شعور عرب را پیدا كرد، نوگرایی خلاق شعر كه قرابت همیشگی با زمان ندارد و از اینرو شخصیت محوری «الكتاب»، متنبی، شاعری متعلق به قرنها پیشتر از آدونیس است اما این شاعر معاصر ردِ نوگرایی شعر عرب را از اندیشه و شعر او میگیرد. نوگرایی ضد زمانِ آدونیس از یكسو با واكاوی عمیق در سنت، میراثِ «معاصر»
و تكههای كنونی تاریخ گذشته را شناسایی میكند و در پیوند خلاق با اكنون از شعریتی سخن میگوید كه بیزمان است. او باور دارد «نوگرایی، مستلزم قطع رابطه با گذشتهزدگی و غربزدگی در آنِ واحد است.»
تاكید آدونیس بر سنت و تجدد و نسبت این دو در گذار زمان در جهان عرب، نهتنها شِمایی از تطور و تحول شعر عرب بهدست میدهد، تاریخ فرهنگ عرب را نیز با رویكردی انتقادی شُخم میزند و خاصه در كتاب «سنت و تجدد»2 بعد از وارسی جریانهای عمده تاریخ عرب كه میراثدار تفكر این جوامع بودهاند، به ادبیات و جریانهای مهم فرهنگی و ادبی میرسد كه برمبنای تاریخِ دوره خود شكل گرفتهاند. «هر نظام قدرت رژیم حقیقت خاص خود را میآفریند؛ یعنی حقیقت را به هیئت خود درمیآورد» از این است كه متون فرهنگی و ادبی هر زمان یا تحتتاثیر و همبسته با این رژیمِ حقیقت، خواستهناخواسته بر قوام و دوام آن پامیفشارند و یا سودای دگرگونی آن را در سر دارند. كارِ كارستان آدونیس نیز شاید نورتاباندن بر دستگاه هژمونی حاكم بر هر دوره است و ردیابی جریانهایی كه در خدمت یا خصم این دستگاهاند. آدونیس با واكاوی موشكافانه در سیر تحول شعر عرب از مقلدان و معاصرانی میگوید كه در شعر و تفكر شعریشان در مواجهه با سنت و تجدد تعریف شده و بخشی از فرهنگ و باور تاریخی مردمان عرب را نمایندگی میكند. او از خصلت رستاخیزی برخی از شاعران میگوید و دست ایندست شعرها را رو
میكند. شعرهایی كه نوعی رستاخیزند یعنی سخت به گذشته وفادارند و آن را بعینه تكرار میكنند. او با پیشكشیدنِ دو مفهوم «بازآفرینی» و «تقلید» و همطراز دانستنشان بر هر دو مفهوم بهجانبداری از نوگرایی خط میزند زیرا در این دو نوعی بازگشت وجود دارد. و بلافاصله این تلقی بهظاهر رادیكال را نفی میكند كه شعر جدید هیچ رابطه و نسبتی با گذشته ندارد یا بهقولِ آدونیس از عدم آغاز میشود. «نو بودن شاعر آن نیست كه از ریشههای گذشته بگسلد و از میراث جدا شود؛ بلكه اگر ناگزیر از بازگشت به گذشته است.» و البته این بازگشت در نظر آدونیس بازگشت به شكلها نیست، بلكه حامل جهشی است كه اشكال نو پدید میآورد. بر این مبناست كه آدونیس رأی میدهد شاعر باید از منظر سنتی فراتر رود و دیدِ سنتی نزد او، همان دیدگاهی است كه مقلدان سنت شعر عرب دارند و هویتشان را نگاه معطوف به گذشته تعریف میكنند كه یكسر در كارِ تكرار است. آدونیس با تاكید بر زمان و خوانشی كه از زمانِ شعر بهدست میدهد، تكلیف خود را با تاریخ و گذشته یكسره میكند و راه را بر هر قرائتِ غریب از آرای خود میبندد. زمانِ آفرینش شعر، خطی نیست بلكه دایرهای است. و این زمان در نظر
آدونیس جز با ویرانكردن زمان افقی پدید نمیآید، با ایجاد فاصله میان زمان گذشته و حال. در شرحِ زمان افقی، آدونیس آورده است كه زیستن در زمان افقی به عادت و غریزه مربوط است بدون هیچ تعارض و گسستی. اما جوهر شعر بهتعبیر این شاعر/متفكر چیزی جز «كشف مستمر و پیوسته روابط تازه نیست.» و اصلا خصیصه شعر همین عمودیبودن آن است. جوهر آفرینش نیز در تضاد و تباین است نه در تماثل و تشابه. جامعهای پویا نیز در پی جابجایی مدام روابط و چارچوبهای متصلب است، چنانكه آدونیس خلافِ آن را در الگوی تاریخی حكومتهای استبدادی عرب جست. میراث ادبی هر ملت هم به تباین و گسستهای فرهنگی آن وابسته است و نه تداوم و تقلید گذشته. اگر از آرای آدونیس نوعی بازگشت به ریشهها مستفاد میشود، منظور بازگشت به گذشته برای فراروی از آن است و نه اقامت در گذشته. آدونیس برای بسط نظرات خود به سنت «خطابه» در تاریخ عرب اشاره میكند و آن را در تقابل با «نوشتار» یا «مكتوب» مینشاند تا نشان دهد چگونه دگردیسی از خطابه نوشتار، فرهنگ و نقدِ جدید را پدید آورد. «نوشتار، محاكات یا ائتلاف نیست، بلكه اختلاف و ابداع است.» از اینروست كه بهقول آدونیس مخاطب یا درستتر
بگوییم خواننده متن، از شاعر نمیخواهد چیزی را تولید كند كه شاعران سلفِ او پیشترها خلق كردهاند، یعنی تكرارِ گذشته یا قدیم. از شاعر دیگر نگاه تازه به جهان و پدیدههای آن انتظار میرود. اینكه چیز تازهای خلق كند. یعنی شاعر باید چنان بنویسد كه انگار پیش از آن شعری در كار نبوده است یا شعرِ او «آیینهای برای همه صداها» باشد. فرم نوشتار نزد شاعر معاصر درست برخلافِ قواعد جاافتاده خطابه در سنت عرب، آن است كه تفكر و دنیایی نامنتظر خلق كند. بهتعبیر آدونیس، اینجا - در شعر یا نوشتار معاصر- گویی زبان مخلوق نیست، بلكه خالق است و شعر/نوشتار شكل و فرم از پیش تعیینشدهای نیست كه اندیشه مابعدی را دربر گیرد و ازقضا چیزی را بیان میكند و آن را از فضای بسته بیرون میكشد كه نه مستقل، قدر مشترك تمام انسانهاست. «در یك كلام، تجربه وجودی و طوری ورای طور كلام و سخن معمولی است و بهتبع آن فراتر از طور شكل و فرم.»
پروژه آشكارسازی رژیمهای حقیقت در هر دوره و نسبت آن با ادبیات و فرهنگ، دست آخر آدونیس را به این باور رساند كه حمل شاعران عرب به این حقیقت بوده و هست كه آثارشان در چارچوبی معین و بسته زندانی است، زندانی كه گورستان كلمات است. حال آنكه زیباییشناسی و معیارهای آن متغیر است و شعر دیگر پاسخ یا «محصول نگارش» نیست بلكه «پرسشی در ضمن پرسش دیگری» است. ردِ آرای آدونیس را جز در نوشتار نظریاش، در اشعار «الكتاب» نیز میتوان پی گرفت. «از اینجا و/ از آنجا/ نیستم/ و نه از آن عالمِ خاموش./ گامهایم از راهی میآیند كه نیامدهاند،/ قدم در ظلماتِ مكان میزنم/ و/ چراغ زمان را/ بر میافروزم... (عطری كه از آستینِ شعر میتراود/ درمانِ افسردگی «زمان» است)/ و راوی پرسید:/ «آیا دیدهای كه راهها/ چون ترسیم گردند/ تاریك شوند؟»/ و راوی ادامه داد:/ چه دروازهها/ كه بلایا/ بر ما/ بستهاند/ و چه دربها!/ آنك شعر است/ كه بهنامِ مسافرانِ نور/ در تاریكی این منحنی شبمدار/ آن دربها را/ یكانیكان/ بر ما/ میگشاید...»
1. الكتاب، گذشته مكان اكنون، ترجمه امیرحسین الهیاری، انتشارات مولی
2. سنت و تجدد، پژوهشی در نوآوری و سنت عرب، آدونیس، ترجمه حبیبالله عباسی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.