|

«الکتاب» چه درسی به ادبیاتِ ما می‌دهد؟

تنهاییِ رویارویی با جهان

علی شروقی

برای درک بهتر «الکتاب» آدونیس، ضروری است خواندن کتابی دیگر از او؛ کتابی به نام «پیش‌درآمدی بر شعر عربی»1 که آدونیس در آن نقشه‌ای از شعر عربی از دوران جاهلی تا شعر معاصر عرب ترسیم کرده و دستِ آخر به این موضوع پرداخته است که شاعر نوگرای عرب نسبتِ خود را با گذشته ادبی چگونه باید ببیند و اساسا چه شعری را می‌توان شعر نو نامید. آدونیس در این کتاب حساب نوگرایی و ابداعِ اصیل را از مُدگرایی و دنباله‌روی از موج‌های گذرای بابِ روز از یک‌سو و گذشته‌گرایی افراطی و توسل تعصب‌آلود به قالب‌های ادبی کهن از سوی دیگر، جدا می‌کند و نوگرایی و ابداع را در اتصال به جوهر و سرچشمه خلاقه‌ای می‌داند که، فارغ از شکل‌ها و قالب‌ها، در ژرفنای هر شعر اصیلی از آغاز پیدایش شعر تا اکنون وجود دارد. اتصال به میراث گذشته برای آدونیس، کشف و فهمِ جوهر ماندگارِ قدیمی‌ترین شعرهای بزرگ است. از همین منظر است که در «الکتاب» این‌بار نه صرفا به‌عنوان یک نظریه‌پرداز که به‌عنوان یک شاعر-متفکر، در کالبدِ «مُتََنَبّی»، شاعر بزرگِ ادبیات کلاسیک عرب، می‌رود و با رجعت به گذشته تاریخی جهان عرب، خود را از سکویی در اعماق تاریخ به آینده پرتاب می‌کند. چنین پروژه‌ای هرچند گذشته تاریخی بسی دور و شاعری متعلق به این گذشته را مبداء قرار داده، اما رو به آینده دارد. آدونیس در «الکتاب» از خلالِ تخیلی شاعرانه به کندوکاو در پیشینه تاریخی خود، به‌عنوان یک انسانِ خاورمیانه‌ای، پرداخته است. او شاعری است زاده منطقه‌ای بحران‌زده که یکی از مهم‌ترین مشخصه‌های آن در صد‌و‌چند‌سالِ اخیر تنش میان سنت و تجدد بوده است. منطقه‌ای که مظاهرِ مدرنیته را به خود جذب کرده اما در عمق همچنان گرفتارِ مسائل متعلق به عصر پیشامدرن است. همین تنش و تعارض است که تاریخِ خاورمیانه را به تاریخی غیرِ خطی بدل می‌کند که در آن امور ناهمزمان نه به‌صورت وحدت‌یافته که به صورتی متعارض و ناهمگون، یک‌جا و به‌صورت همزمان حضور می‌یابند. از همین رو شاعرِ مدرن و متجددِ خاور میانه در ذهن و تخیلِ خود همواره دو مکالمه را به‌صورت همزمان پیش می‌برد: یکی مکالمه با خود به مثابه میراث‌دارِ گذشته‌ای تاریخی و دیگری مکالمه با غرب به‌مثابه یک «دیگری» و «بیگانه» که شاعر و هم‌عصرانش ناگزیر در معرض آن قرار گرفته‌اند و از آن متاثر شده‌اند و همین تاثیر است که شاعر مستعدِ نوگرایی را به ابزار بازنگری انتقادی و خلاق در میراث گذشته مجهز کرده، هرچند شاعرانِ کند‌ذهن‌تر و میان‌مایه‌تر را یا به‌جانب پیروی از مُدِ روز و پسندِ زمانه رانده و یا به سنگر گرفتنِ متعصبانه پشتِ میراثِ ادبی گذشته واداشته است. آدونیس اما هوشمندانه از این هردو خطر جَسته است و به‌جای آن، به یُمنِ شهودِ قوی و تفکر و تیزبینی انتقادی‌اش، نسبت خود را به‌عنوانِ یک شاعرِ پیشرو، با میراثِ گذشته از یک‌سو و مدرنیسم وارداتی از سوی دیگر، تعیین کرده و به‌جای انکارِ یکی از این دو، از هر دو به شیوه‌ای خلاقانه بهره گرفته است. «الکتاب» تجلی شاعرانه مواجهه و مکالمه او با میراثِ گذشته و دستاوردهای مدرن و پیوند زدنِ این دو به یکدیگر است و «پیش‌درآمدی بر شعر عربی» نمودِ نظریِ این مواجهه و مکالمه. از همین‌رو این دو کتاب را می‌توان مکملِ یکدیگر به‌شمار آورد و دومی را نقشه راهی روشن برای ورود به جهانِ پیچیده و غریبِ اولی. آدونیس در «الکتاب» تن‌هایی است متعلق به زمان‌های گوناگون که در کالبدِ یک تنِ تنها که همان «مُتَنَبّیِ» شاعر است جا گرفته. قهرمانِ این کتاب «مُتَنَبّی» است؛ شاعری که آدونیس در «پیش‌درآمدی بر شعر عربی» درباره‌اش می‌نویسد: «مُتَنَبّی روحی است سرکش و پُر غرور که تلاقی‌گاه چهارگوشه دنیاست. تنهاست، بلکه تنها یعنی او... هر فردیت‌یافته‌ای تنهاست. هر وجود خلاق تنهاست... اما تنهاییِ او گریز از جهان نیست، تنهاییِ پناه بردن به آسایش و آرامش نیست، قلمروِ بسته نیز نیست. تنهاییِ رویارویی است -رویارویی با جهان، و بازی با جهان و فراگذشتن از آن... انسان متنبّی خیزابی است بی‌کرانه- همواره در تکاپو. او نخستین شاعرِ عرب است که طوقِ بسندگی و خرسندی را می‌شکند، و کرانمندی را به افقی بی‌کران تبدیل می‌کند. شعرِ او، شعرِ جنبش و گرمی و بلندپروازی و فراگذشتن است. او در شعرِ ما اخگر انقلاب است، اخگری که خاموشی‌ناپذیرانه برمی‌فروزد. طوفانی است از خروش ژرفناها که به هیئت آدمی درآمده است، و مرگ نخستین چیزی است که در این طوفان جان می‌بازد.» سرکشی، تنهایی و در عین حال رویارویی و بازی با جهان، تلاقی‌گاهِ چهارگوشه عالم‌بودن، بی‌کرانگی و کشتنِ مرگ؛ چنین توصیفاتی از «مُتَنَبّی»، شاعری که به‌لحاظ زمانی قرن‌ها با آدونیس فاصله دارد، به‌قدرِ کافی مجاب‌کننده‌اند برای قرار گرفتنِ چنین شاعری در مرکز توجه یک شاعرِ بزرگِ اکنون که نوآوری را جایی ورای قالب‌ها و صورت‌ها و مُدهای گذرا می‌جوید. آن‌چه آدونیس در سطرهای بالا از «مُتَنَبّی» ترسیم می‌کند همان جوهری است که آدونیس وجود آن را در هر شعری، فارغ از زمان، مصداق نوآوری می‌داند و «الکتاب»، خود تجسم همین نوآوری است و انتشار ترجمه فارسی آن در اوضاع‌واحوالِ کنونیِ شعر فارسی، هشداری است به شعرِ امروز و فراتر از آن به ادبیاتِ امروز ما در کلیتِ خود. ادبیاتی ناتوان از درک و شناختِ انتقادی میراثِ گذشته خود و شناختِ عمق و ژرفای ادبیاتِ بیرون از خود. ادبیاتی که چندان در پی تعیینِ نسبتِ خود با گذشته تاریخی و فرهنگی‌اش نیست و با ادبیات جهان نیز بیشتر مواجهه‌ای از سرِ شیفتگی‌های هیجانیِ گذرا دارد و از رویارویی با جهان پیرامونِ خود نیز اغلب سر باز می‌زند. ادبیاتی که پدیدآورنده‌اش از «تنهایی رویارویی با جهان» تن می‌زند و در عوض می‌کوشد هویتِ جعلی و تاییدِ قلابی از جانب فلان و بهمان محفل و جمعِ ادبی برای خود دست‌وپا کند. «الکتاب» گشودنِ امکان‌هایی مغفول‌مانده در ادبیات ماست و مویدِ این سخنِ آدونیس در «پیش‌درآمدی بر شعر عربی» که: «استعداد نیرویی بی‌شکل است، مگر آن‌که از پشتوانه آموزش برخوردار شود: هم آموزش نظری و گزینش و همسازی و ترکیب، و هم آموزشِ عملی در زمینه هنر از رهگذرِ گوش و چشم و حافظه و دل و پوست؛ آموزشِ سفر در گذشته و حال و آینده، و فهم تاریخ و رخنه به درون آن؛ آموزشِ تسخیر معنوی جهان، تسخیری که همواره همچون رشته بی‌پایانی از آغازها خواهد ماند.»
1. این کتاب با ترجمه زنده‌یاد کاظم برگ‌نیسی در نشر نی منتشر شده است.

برای درک بهتر «الکتاب» آدونیس، ضروری است خواندن کتابی دیگر از او؛ کتابی به نام «پیش‌درآمدی بر شعر عربی»1 که آدونیس در آن نقشه‌ای از شعر عربی از دوران جاهلی تا شعر معاصر عرب ترسیم کرده و دستِ آخر به این موضوع پرداخته است که شاعر نوگرای عرب نسبتِ خود را با گذشته ادبی چگونه باید ببیند و اساسا چه شعری را می‌توان شعر نو نامید. آدونیس در این کتاب حساب نوگرایی و ابداعِ اصیل را از مُدگرایی و دنباله‌روی از موج‌های گذرای بابِ روز از یک‌سو و گذشته‌گرایی افراطی و توسل تعصب‌آلود به قالب‌های ادبی کهن از سوی دیگر، جدا می‌کند و نوگرایی و ابداع را در اتصال به جوهر و سرچشمه خلاقه‌ای می‌داند که، فارغ از شکل‌ها و قالب‌ها، در ژرفنای هر شعر اصیلی از آغاز پیدایش شعر تا اکنون وجود دارد. اتصال به میراث گذشته برای آدونیس، کشف و فهمِ جوهر ماندگارِ قدیمی‌ترین شعرهای بزرگ است. از همین منظر است که در «الکتاب» این‌بار نه صرفا به‌عنوان یک نظریه‌پرداز که به‌عنوان یک شاعر-متفکر، در کالبدِ «مُتََنَبّی»، شاعر بزرگِ ادبیات کلاسیک عرب، می‌رود و با رجعت به گذشته تاریخی جهان عرب، خود را از سکویی در اعماق تاریخ به آینده پرتاب می‌کند. چنین پروژه‌ای هرچند گذشته تاریخی بسی دور و شاعری متعلق به این گذشته را مبداء قرار داده، اما رو به آینده دارد. آدونیس در «الکتاب» از خلالِ تخیلی شاعرانه به کندوکاو در پیشینه تاریخی خود، به‌عنوان یک انسانِ خاورمیانه‌ای، پرداخته است. او شاعری است زاده منطقه‌ای بحران‌زده که یکی از مهم‌ترین مشخصه‌های آن در صد‌و‌چند‌سالِ اخیر تنش میان سنت و تجدد بوده است. منطقه‌ای که مظاهرِ مدرنیته را به خود جذب کرده اما در عمق همچنان گرفتارِ مسائل متعلق به عصر پیشامدرن است. همین تنش و تعارض است که تاریخِ خاورمیانه را به تاریخی غیرِ خطی بدل می‌کند که در آن امور ناهمزمان نه به‌صورت وحدت‌یافته که به صورتی متعارض و ناهمگون، یک‌جا و به‌صورت همزمان حضور می‌یابند. از همین رو شاعرِ مدرن و متجددِ خاور میانه در ذهن و تخیلِ خود همواره دو مکالمه را به‌صورت همزمان پیش می‌برد: یکی مکالمه با خود به مثابه میراث‌دارِ گذشته‌ای تاریخی و دیگری مکالمه با غرب به‌مثابه یک «دیگری» و «بیگانه» که شاعر و هم‌عصرانش ناگزیر در معرض آن قرار گرفته‌اند و از آن متاثر شده‌اند و همین تاثیر است که شاعر مستعدِ نوگرایی را به ابزار بازنگری انتقادی و خلاق در میراث گذشته مجهز کرده، هرچند شاعرانِ کند‌ذهن‌تر و میان‌مایه‌تر را یا به‌جانب پیروی از مُدِ روز و پسندِ زمانه رانده و یا به سنگر گرفتنِ متعصبانه پشتِ میراثِ ادبی گذشته واداشته است. آدونیس اما هوشمندانه از این هردو خطر جَسته است و به‌جای آن، به یُمنِ شهودِ قوی و تفکر و تیزبینی انتقادی‌اش، نسبت خود را به‌عنوانِ یک شاعرِ پیشرو، با میراثِ گذشته از یک‌سو و مدرنیسم وارداتی از سوی دیگر، تعیین کرده و به‌جای انکارِ یکی از این دو، از هر دو به شیوه‌ای خلاقانه بهره گرفته است. «الکتاب» تجلی شاعرانه مواجهه و مکالمه او با میراثِ گذشته و دستاوردهای مدرن و پیوند زدنِ این دو به یکدیگر است و «پیش‌درآمدی بر شعر عربی» نمودِ نظریِ این مواجهه و مکالمه. از همین‌رو این دو کتاب را می‌توان مکملِ یکدیگر به‌شمار آورد و دومی را نقشه راهی روشن برای ورود به جهانِ پیچیده و غریبِ اولی. آدونیس در «الکتاب» تن‌هایی است متعلق به زمان‌های گوناگون که در کالبدِ یک تنِ تنها که همان «مُتَنَبّیِ» شاعر است جا گرفته. قهرمانِ این کتاب «مُتَنَبّی» است؛ شاعری که آدونیس در «پیش‌درآمدی بر شعر عربی» درباره‌اش می‌نویسد: «مُتَنَبّی روحی است سرکش و پُر غرور که تلاقی‌گاه چهارگوشه دنیاست. تنهاست، بلکه تنها یعنی او... هر فردیت‌یافته‌ای تنهاست. هر وجود خلاق تنهاست... اما تنهاییِ او گریز از جهان نیست، تنهاییِ پناه بردن به آسایش و آرامش نیست، قلمروِ بسته نیز نیست. تنهاییِ رویارویی است -رویارویی با جهان، و بازی با جهان و فراگذشتن از آن... انسان متنبّی خیزابی است بی‌کرانه- همواره در تکاپو. او نخستین شاعرِ عرب است که طوقِ بسندگی و خرسندی را می‌شکند، و کرانمندی را به افقی بی‌کران تبدیل می‌کند. شعرِ او، شعرِ جنبش و گرمی و بلندپروازی و فراگذشتن است. او در شعرِ ما اخگر انقلاب است، اخگری که خاموشی‌ناپذیرانه برمی‌فروزد. طوفانی است از خروش ژرفناها که به هیئت آدمی درآمده است، و مرگ نخستین چیزی است که در این طوفان جان می‌بازد.» سرکشی، تنهایی و در عین حال رویارویی و بازی با جهان، تلاقی‌گاهِ چهارگوشه عالم‌بودن، بی‌کرانگی و کشتنِ مرگ؛ چنین توصیفاتی از «مُتَنَبّی»، شاعری که به‌لحاظ زمانی قرن‌ها با آدونیس فاصله دارد، به‌قدرِ کافی مجاب‌کننده‌اند برای قرار گرفتنِ چنین شاعری در مرکز توجه یک شاعرِ بزرگِ اکنون که نوآوری را جایی ورای قالب‌ها و صورت‌ها و مُدهای گذرا می‌جوید. آن‌چه آدونیس در سطرهای بالا از «مُتَنَبّی» ترسیم می‌کند همان جوهری است که آدونیس وجود آن را در هر شعری، فارغ از زمان، مصداق نوآوری می‌داند و «الکتاب»، خود تجسم همین نوآوری است و انتشار ترجمه فارسی آن در اوضاع‌واحوالِ کنونیِ شعر فارسی، هشداری است به شعرِ امروز و فراتر از آن به ادبیاتِ امروز ما در کلیتِ خود. ادبیاتی ناتوان از درک و شناختِ انتقادی میراثِ گذشته خود و شناختِ عمق و ژرفای ادبیاتِ بیرون از خود. ادبیاتی که چندان در پی تعیینِ نسبتِ خود با گذشته تاریخی و فرهنگی‌اش نیست و با ادبیات جهان نیز بیشتر مواجهه‌ای از سرِ شیفتگی‌های هیجانیِ گذرا دارد و از رویارویی با جهان پیرامونِ خود نیز اغلب سر باز می‌زند. ادبیاتی که پدیدآورنده‌اش از «تنهایی رویارویی با جهان» تن می‌زند و در عوض می‌کوشد هویتِ جعلی و تاییدِ قلابی از جانب فلان و بهمان محفل و جمعِ ادبی برای خود دست‌وپا کند. «الکتاب» گشودنِ امکان‌هایی مغفول‌مانده در ادبیات ماست و مویدِ این سخنِ آدونیس در «پیش‌درآمدی بر شعر عربی» که: «استعداد نیرویی بی‌شکل است، مگر آن‌که از پشتوانه آموزش برخوردار شود: هم آموزش نظری و گزینش و همسازی و ترکیب، و هم آموزشِ عملی در زمینه هنر از رهگذرِ گوش و چشم و حافظه و دل و پوست؛ آموزشِ سفر در گذشته و حال و آینده، و فهم تاریخ و رخنه به درون آن؛ آموزشِ تسخیر معنوی جهان، تسخیری که همواره همچون رشته بی‌پایانی از آغازها خواهد ماند.»
1. این کتاب با ترجمه زنده‌یاد کاظم برگ‌نیسی در نشر نی منتشر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.