|

بی‌‌فرهنگی یا بی‌مایگی؟

تیرداد بنکدار

«ما مردم بی‌‌‌فرهنگی هستیم! قبول کنیم که ایرانیان فرهنگ ندارند! ایرانی بی‌فرهنگ است! شما ادعای تمدن دوهزارو 500‌ساله هم دارید؛ ولی فرهنگ ندارید! و...». اینها نمونه‌هایی از تعابیری هستند که در سال‌های اخیر، از سوی شمار زیادی از ایرانیان در توصیف خویشتن به کار برده می‌شود و همان‌طور که تلاش شد در نمونه‌ها هم نمایانده شود، این خودکم‌بینی ملی ابتدا به صورت خودزنی و با ضمیر ما به کار می‌رود؛ اما سپس بسیاری از مدعیان ارزیابی فرهنگ ایرانی، به پشتوانه لابد آنچه نقادی خود پنداشته‌اند، از موضع دانای کل، خود را تافته‌‌‌ای جدا‌بافته فرض کرده و با نگاهی از بالا به شماتت و تحقیر هم‌میهنان خود می‌پردازند.
پیش از هر سخنی باید ابتدا تعریفی مشخص از مفهوم چندوجهی فرهنگ را که مورد پذیرش در علوم اجتماعی باشد، برای این مختصر در نظر بگیریم. به این ترتیب است که می‌توانیم فرهنگ را به مفهوم مجموعه‌ای از باورها، آداب، عادات و نگرش‌هایی که پیوند‌دهنده اعضای یک جامعه با یکدیگر است، بدانیم. با در‌نظر‌داشتن این تعریف است که درمی‌یابیم اساسا جامعه بی‌فرهنگ، خواه ایران باشد و خواه هر جای دیگر، تعبیری نادرست و بی‌معنی است. فرهنگ جوامع بشری هم پدیده ایستا و ساکنی نیست و کل یا بخشی از اجزای تشکیل‌دهنده آن، به فراخور تحولات جامعه دگرگون می‌شوند. به این ترتیب است که می‌توان به ارزیابی میزان توسعه‌یافتگی و پیشرفت فرهنگ جوامع پی برد. اینجاست که می‌توان اجزائی از فرهنگ ایرانی را برشمرد که شاید متناسب با تحولات جهان معاصر، پیش نرفته باشد؛ اما در همین‌جا هم نباید از نظر دور داشت که این بی‌تناسبی نه‌فقط محدود به جامعه ایران؛ بلکه درواقع دامن‌گیر اغلب جوامع در‌حال‌توسعه است. علاوه‌بر‌این هم باید تأکیدی دوباره داشت بر اینکه بی‌فرهنگ قلمدادکردن جامعه ایران یا هرکجای دیگر، با ارجاع به بی‌تناسبی در برخی از اجزای فرهنگی، سخنی غیرعلمی و گزاف است؛ اما اینکه چرا تعبیری چنین بی‌پایه، در میان شمار روزافزونی از ایرانیان، گسترش یافته است، جای بررسی‌های کارشناسانه آن ‌دسته از جامعه‌شناسان و روان‌شناسان اجتماعی را دارد که در مواجهه با پدیده‌های اجتماعی، رویکردی تحلیلی و مسئولانه را دنبال می‌کنند. روشن است که در این مختصر نمی‌توان به بررسی دقیق و همه‌جانبه این موضوع پرداخت؛ بنابراین ناگزیر هستیم که در اینجا به مروری کوتاه بر آنچه درباره این خودزنی جمعی، مشاهده می‌شود و تأمل‌برانگیز است، بسنده کنیم.
شاید بشود گفت که در فضای مجازی پارسی‌زبان، می‌توان شاهد بیشترین حجم از این خودزنی جمعی معطوف به بی‌فرهنگ‌شمردن ایرانیان بود. نه اینکه در فضای حقیقی سخنانی از این دست میان بخشی از مردم نباشد؛ بلکه از این نظر که فضای مجازی فرصتی برای مخاطب قراردادن گستره وسیع‌تری از دایره محدود آشنایان را فراهم می‌آورد و طبیعتا این قبیل مواضع نیز در آنجا مجال حضور چشمگیرتری پیدا می‌کنند. به‌ویژه آنکه اغلب هم از سوی کسانی ارائه می‌شود که نه دانش کافی برای سنجیده سخن گفتن دارند و نه در قبال گفتار خود احساس مسئولیتی به خرج می‌دهند؛ بنابراین تعبیر نادرست بی‌فرهنگی ایرانیان، مانند ده‌ها گزافه دیگر، به‌راحتی در فضای مجازی تولید و تکثیر می‌شوند. به این ترتیب است که هر رویداد تلخ و ناخوشایندی که روی می‌دهد، شمار زیادی را در فضای مجازی به اظهارنظر درباره بی‌فرهنگی ایرانیان ترغیب می‌کند. به‌ویژه در شبکه‌های اجتماعی، این کار به نوعی مناسک تبری‌جویی از هر رویداد ناخوشایندی تبدیل شده است و بسیاری از کاربران بلافاصله با متهم‌کردن ایرانیان به بی‌فرهنگی، گویی خود را از هرآنچه در اطراف‌شان رخ می‌دهد، منفک کرده و دیگران را هم دعوت می‌کنند تا با تأیید گفتارشان، به افتخار این دگرباشی فرضی نائل آیند!
این دقیقا همان‌جایی است که بی‌مایگی این مدعیان برملا می‌شود؛ به‌این‌ترتیب که ناتوانی و درماندگی حاملان این تفکر یا در واقع تصور نادرست را در مواجهه با مشکلات و معضلات اجتماعی بازتاب می‌دهد. هیچ‌گاه کسانی که در حوزه‌ای، برای رفع مشکلات و اصلاح و بهبود امور می‌کوشند، به هم‌نوایی با این هیستیری خودزنی جمعی نمی‌پردازند و تعابیری از قبیل بی‌فرهنگی ایرانیان اغلب از جانب کسانی وضع می‌شود که هم مشخصا فاقد دانش کافی حتی در اندازه تعابیری که به کار می‌برند، هستند و هم خود احتمالا به طریقی، مروج یا بازتولیدکننده آنچه ناپسند قلمداد کرده‌اند، هم هستند!
این نکته هم ناگفته نماند که بی‌توازنی فرهنگی و منزلتی و گسل‌های اجتماعی میان بخش‌هایی از جامعه ایران هم زمینه‌ساز مناسبی برای رواج این جریان می‌شود. به‌این‌ترتیب که برای بسیاری از مروجان و تأییدکنندگان این قبیل تعابیر، نه دشمنی با کشور یا همه مردم ایران، بلکه تبری‌جستن از آن بخشی از جامعه که آن را به درست یا نادرست، هم‌تراز خود یا گروه اجتماعی خود قلمداد نمی‌کنند، تعیین‌کننده است.

«ما مردم بی‌‌‌فرهنگی هستیم! قبول کنیم که ایرانیان فرهنگ ندارند! ایرانی بی‌فرهنگ است! شما ادعای تمدن دوهزارو 500‌ساله هم دارید؛ ولی فرهنگ ندارید! و...». اینها نمونه‌هایی از تعابیری هستند که در سال‌های اخیر، از سوی شمار زیادی از ایرانیان در توصیف خویشتن به کار برده می‌شود و همان‌طور که تلاش شد در نمونه‌ها هم نمایانده شود، این خودکم‌بینی ملی ابتدا به صورت خودزنی و با ضمیر ما به کار می‌رود؛ اما سپس بسیاری از مدعیان ارزیابی فرهنگ ایرانی، به پشتوانه لابد آنچه نقادی خود پنداشته‌اند، از موضع دانای کل، خود را تافته‌‌‌ای جدا‌بافته فرض کرده و با نگاهی از بالا به شماتت و تحقیر هم‌میهنان خود می‌پردازند.
پیش از هر سخنی باید ابتدا تعریفی مشخص از مفهوم چندوجهی فرهنگ را که مورد پذیرش در علوم اجتماعی باشد، برای این مختصر در نظر بگیریم. به این ترتیب است که می‌توانیم فرهنگ را به مفهوم مجموعه‌ای از باورها، آداب، عادات و نگرش‌هایی که پیوند‌دهنده اعضای یک جامعه با یکدیگر است، بدانیم. با در‌نظر‌داشتن این تعریف است که درمی‌یابیم اساسا جامعه بی‌فرهنگ، خواه ایران باشد و خواه هر جای دیگر، تعبیری نادرست و بی‌معنی است. فرهنگ جوامع بشری هم پدیده ایستا و ساکنی نیست و کل یا بخشی از اجزای تشکیل‌دهنده آن، به فراخور تحولات جامعه دگرگون می‌شوند. به این ترتیب است که می‌توان به ارزیابی میزان توسعه‌یافتگی و پیشرفت فرهنگ جوامع پی برد. اینجاست که می‌توان اجزائی از فرهنگ ایرانی را برشمرد که شاید متناسب با تحولات جهان معاصر، پیش نرفته باشد؛ اما در همین‌جا هم نباید از نظر دور داشت که این بی‌تناسبی نه‌فقط محدود به جامعه ایران؛ بلکه درواقع دامن‌گیر اغلب جوامع در‌حال‌توسعه است. علاوه‌بر‌این هم باید تأکیدی دوباره داشت بر اینکه بی‌فرهنگ قلمدادکردن جامعه ایران یا هرکجای دیگر، با ارجاع به بی‌تناسبی در برخی از اجزای فرهنگی، سخنی غیرعلمی و گزاف است؛ اما اینکه چرا تعبیری چنین بی‌پایه، در میان شمار روزافزونی از ایرانیان، گسترش یافته است، جای بررسی‌های کارشناسانه آن ‌دسته از جامعه‌شناسان و روان‌شناسان اجتماعی را دارد که در مواجهه با پدیده‌های اجتماعی، رویکردی تحلیلی و مسئولانه را دنبال می‌کنند. روشن است که در این مختصر نمی‌توان به بررسی دقیق و همه‌جانبه این موضوع پرداخت؛ بنابراین ناگزیر هستیم که در اینجا به مروری کوتاه بر آنچه درباره این خودزنی جمعی، مشاهده می‌شود و تأمل‌برانگیز است، بسنده کنیم.
شاید بشود گفت که در فضای مجازی پارسی‌زبان، می‌توان شاهد بیشترین حجم از این خودزنی جمعی معطوف به بی‌فرهنگ‌شمردن ایرانیان بود. نه اینکه در فضای حقیقی سخنانی از این دست میان بخشی از مردم نباشد؛ بلکه از این نظر که فضای مجازی فرصتی برای مخاطب قراردادن گستره وسیع‌تری از دایره محدود آشنایان را فراهم می‌آورد و طبیعتا این قبیل مواضع نیز در آنجا مجال حضور چشمگیرتری پیدا می‌کنند. به‌ویژه آنکه اغلب هم از سوی کسانی ارائه می‌شود که نه دانش کافی برای سنجیده سخن گفتن دارند و نه در قبال گفتار خود احساس مسئولیتی به خرج می‌دهند؛ بنابراین تعبیر نادرست بی‌فرهنگی ایرانیان، مانند ده‌ها گزافه دیگر، به‌راحتی در فضای مجازی تولید و تکثیر می‌شوند. به این ترتیب است که هر رویداد تلخ و ناخوشایندی که روی می‌دهد، شمار زیادی را در فضای مجازی به اظهارنظر درباره بی‌فرهنگی ایرانیان ترغیب می‌کند. به‌ویژه در شبکه‌های اجتماعی، این کار به نوعی مناسک تبری‌جویی از هر رویداد ناخوشایندی تبدیل شده است و بسیاری از کاربران بلافاصله با متهم‌کردن ایرانیان به بی‌فرهنگی، گویی خود را از هرآنچه در اطراف‌شان رخ می‌دهد، منفک کرده و دیگران را هم دعوت می‌کنند تا با تأیید گفتارشان، به افتخار این دگرباشی فرضی نائل آیند!
این دقیقا همان‌جایی است که بی‌مایگی این مدعیان برملا می‌شود؛ به‌این‌ترتیب که ناتوانی و درماندگی حاملان این تفکر یا در واقع تصور نادرست را در مواجهه با مشکلات و معضلات اجتماعی بازتاب می‌دهد. هیچ‌گاه کسانی که در حوزه‌ای، برای رفع مشکلات و اصلاح و بهبود امور می‌کوشند، به هم‌نوایی با این هیستیری خودزنی جمعی نمی‌پردازند و تعابیری از قبیل بی‌فرهنگی ایرانیان اغلب از جانب کسانی وضع می‌شود که هم مشخصا فاقد دانش کافی حتی در اندازه تعابیری که به کار می‌برند، هستند و هم خود احتمالا به طریقی، مروج یا بازتولیدکننده آنچه ناپسند قلمداد کرده‌اند، هم هستند!
این نکته هم ناگفته نماند که بی‌توازنی فرهنگی و منزلتی و گسل‌های اجتماعی میان بخش‌هایی از جامعه ایران هم زمینه‌ساز مناسبی برای رواج این جریان می‌شود. به‌این‌ترتیب که برای بسیاری از مروجان و تأییدکنندگان این قبیل تعابیر، نه دشمنی با کشور یا همه مردم ایران، بلکه تبری‌جستن از آن بخشی از جامعه که آن را به درست یا نادرست، هم‌تراز خود یا گروه اجتماعی خود قلمداد نمی‌کنند، تعیین‌کننده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.