|

درآمدی بر تئاتر «شرق دور، شرق نزدیک»، اثر حمیدرضا نعیمی

خانه خورشید کجاست

گووان‌مهر اسماعیل‌پور

در برزخِ ظلمانی دوزخ و گناه، شمعِ خورشید از مشرقِ نهادِ بشر شعله می‌کشد. برهنه‌پای و پرسشگر و عاصی؛ انسان قدم بر خاک می‌نهد. هم از آغاز در پی دانستن. مغبون از غرورِ خاطره مینوی منزلگاه پیشین. نگران بر نهیب آینده‌ای وهم‌انگیز و خسته رنجِ دیولاخِ اکنون. امیدی بیمناک، راه تفکر را بر او می‌بندد تا خشم از میان مهرورزی فغان برآورد. بحر تفکر، به امواج مدامش در خود فرومی‌کشد و مجال نوشیدن یک فنجان قهوه از دستِ اکنون را از او دریغ می‌دارد. تئاتر عجیب «شرق دور، شرق نزدیک» با این مقدمه آغاز می‌شود. حمیدرضا نعیمی و گروه تئاتر شایا از تمام تجربیات و موفقیت‌های درخشان خود عبور کرده‌اند تا دریچه‌ای دیگر را روی مخاطبان تئاتر بگشایند؛ با شیوه‌ بدیع میزانسن‌دهی که در پی همراه‌کردن تماشاگران در تجسم و تخیل است. در صحنه خالی، اشیای خیالی چنان قاطعانه باور می‌شوند که ارائه اطوار پانتومیم‌گونه از دستور کار بازیگران خارج شده است. کارگردان با شناخت ریتم و درک بالای موسیقایی توانسته است به پشتوانه بازیگرانی توانمند از ترکیب صدا و بیان و احساس در ارکستراسیون نقش‌ها، نغمه‌ای خوش کوک و به آهنگ ‌ساز کند. چنان‌که در اکثر اوقات آهنگ سخن، نقش برتر را در بیان کلمات دارد. گاه این رویکرد تا آنجا پیش می‌رود که آواها جای کلمات را می‌گیرند. لحظات سنگین ایستایی و سکوت، هرازگاه فرصتی ایجاد می‌کند تا عمق شخصیت‌ها بیشتر درک شود و تماشاگر بتواند در میان دریای خروشان اندیشه‌های نویسنده، نفسی تازه کرده، ادامه راه را تاب آورد. لختی بعد اما باز هجمه کلام نویسنده، طراحی کارگردان و احساسات خروشان بازیگران با - چشمانی درخشان از اشک - بر صحنه نمایش، آغوش می‌گشاید. صداقت زلال حمیدرضا نعیمی، این‌بار بی‌پرده‌تر از پیش خود را به رخ می‌کشد؛ با سینه‌ای گشاده و بیانی دلنشین، دست تو را می‌گیرد و از اغتشاش جهان بیرون به کشف و شهودی در درون می‌کشاند، اما بسان شخصیت اصلی درام که پیوسته به سرکشیدن قهوه‌اش در آرامش و شوخی‌پنداشتن مصائب جهان فراخوانده می‌شود و هربار هم از آن سر باز می‌زند؛ «شرق دور، شرق نزدیک» نیز از خنده‌گرفتن‌های دروغین و تمسخر زخم‌های اجتماع می‌پرهیزد. حتی از مهابتِ سهمگینِ حادثه نمی‌کاهد تا تجربه‌ای روشن از زخم تاریخی وطن به دست داده باشد. گفت: کی شعر‌ تر انگیزد خاطر که حزین باشد... . بشر شرقی، هربار که راه رویندگی و بالندگی در جهان بیرون را بسته دیده، روی به درون آورده و راه عرفان و خودشناسی در پیش گرفته است. هنگامی که شیطان، روی زمین گورستانی بی‌مرز از کشتگان را شیار می‌افکند؛ خِرد ایجاب می‌کند که خداباوری و پاک‌زیستی را پنهان چون رازی، به پستوی خانه یا ایمن‌تر از آن در هفت‌توی سینه نهان کرد. این میان، نویسنده‌ای بر سر دوراهی قبول یا انکار ایستاده است. در پیکر نحیفش، رمق ایستادن برابرِ یک ضربه آن جانورِ افسونگر نیست، اما هربار برمی‌خیزد. در جدال با خاموشی پای می‌فشارد و زیر ضربات مهیب و فشارِ خفه‌کننده، حاضر به قبولِ تباهی نمی‌شود. این رسالتِ طاقت‌شکنِ هنرمندی است که در دنیای پیرامونش، تمام مفاهیم و مقیاس‌ها معانی خود را از دست داده و در سراشیبِ تزلزل و بی‌ارزش‌شدن فرومی‌رود. دنیای بیرون آنچنان وارونه است که نمی‌خواهد آن را باور کند. در این دوران که دیگر ارتباطی میان مردمان شکل نمی‌گیرد؛ در جان او نطفه‌ای شکل بسته که برای طلوع خویش، مشرقی می‌جوید. اینک اما همسر او «هانا»، از نطفه‌ای موهوم بار برداشته است. آبستنِ آگاهی از ‌هزار سال اندوه که فرشته‌ای بی‌سر پیام‌آورِ آن است. حاملِ بار شرمناکِ خیانتِ همسر. این برای او آغاز سفر است. آورده‌اند که در آغاز گیتی، زروانِ سپیدموی ‌هزار سال به نیایش نشست تا دارای فرزند شود. در پایان ‌هزار سال، از ثمربخشی آن نیایش شکی در دلش راه یافت. به ‌این‌گونه، دو کودک - اهورا و اهریمن- در زهدان او پدید آمد. یکی ثمره ‌هزار سال نیایش بود و دیگری حاصل شک بر خدای بی‌نام و باز در اساطیرِ کهنِ کشاورزی، افسانه خلقِ جهان را چنان می‌خوانیم که دموز در جست‌وجوی همسر مرده خود به جهانِ زیرین رفت و پس از سفری مشقت‌بار، او را یافت و از وی بار گرفت تا کودکش چون فرزندِ سیاوش که از دل خاک، سر بیرون کرده جهان را به نورِ وجودِ خویش روشنی بخشد.

«سفر خطی در حجم زمان
و به حجمی خط خشک زمان را آبستن کردن
حجمی از تصویری آگاه
که ز مهمانی یک آینه برمی‌گردد».
شرق دور، شرق اندوهِ نهادِ بشری است همچون، جانِ آگاهِ مردی نویسنده شرق دور، شرق نزدیک، سرشکسته و بی‌نور، خنجرخورده از خویش در غرب فرومی‌رود. بسانِ جسمِ پریشانِ زنی آگاه، نزدیک...، اما نهایتِ تمامی نیروها پیوستن است؛ پیوستن به اصل روشن خورشید و ریختن به شعور نور. آفتاب طلوع خواهد کرد.

در برزخِ ظلمانی دوزخ و گناه، شمعِ خورشید از مشرقِ نهادِ بشر شعله می‌کشد. برهنه‌پای و پرسشگر و عاصی؛ انسان قدم بر خاک می‌نهد. هم از آغاز در پی دانستن. مغبون از غرورِ خاطره مینوی منزلگاه پیشین. نگران بر نهیب آینده‌ای وهم‌انگیز و خسته رنجِ دیولاخِ اکنون. امیدی بیمناک، راه تفکر را بر او می‌بندد تا خشم از میان مهرورزی فغان برآورد. بحر تفکر، به امواج مدامش در خود فرومی‌کشد و مجال نوشیدن یک فنجان قهوه از دستِ اکنون را از او دریغ می‌دارد. تئاتر عجیب «شرق دور، شرق نزدیک» با این مقدمه آغاز می‌شود. حمیدرضا نعیمی و گروه تئاتر شایا از تمام تجربیات و موفقیت‌های درخشان خود عبور کرده‌اند تا دریچه‌ای دیگر را روی مخاطبان تئاتر بگشایند؛ با شیوه‌ بدیع میزانسن‌دهی که در پی همراه‌کردن تماشاگران در تجسم و تخیل است. در صحنه خالی، اشیای خیالی چنان قاطعانه باور می‌شوند که ارائه اطوار پانتومیم‌گونه از دستور کار بازیگران خارج شده است. کارگردان با شناخت ریتم و درک بالای موسیقایی توانسته است به پشتوانه بازیگرانی توانمند از ترکیب صدا و بیان و احساس در ارکستراسیون نقش‌ها، نغمه‌ای خوش کوک و به آهنگ ‌ساز کند. چنان‌که در اکثر اوقات آهنگ سخن، نقش برتر را در بیان کلمات دارد. گاه این رویکرد تا آنجا پیش می‌رود که آواها جای کلمات را می‌گیرند. لحظات سنگین ایستایی و سکوت، هرازگاه فرصتی ایجاد می‌کند تا عمق شخصیت‌ها بیشتر درک شود و تماشاگر بتواند در میان دریای خروشان اندیشه‌های نویسنده، نفسی تازه کرده، ادامه راه را تاب آورد. لختی بعد اما باز هجمه کلام نویسنده، طراحی کارگردان و احساسات خروشان بازیگران با - چشمانی درخشان از اشک - بر صحنه نمایش، آغوش می‌گشاید. صداقت زلال حمیدرضا نعیمی، این‌بار بی‌پرده‌تر از پیش خود را به رخ می‌کشد؛ با سینه‌ای گشاده و بیانی دلنشین، دست تو را می‌گیرد و از اغتشاش جهان بیرون به کشف و شهودی در درون می‌کشاند، اما بسان شخصیت اصلی درام که پیوسته به سرکشیدن قهوه‌اش در آرامش و شوخی‌پنداشتن مصائب جهان فراخوانده می‌شود و هربار هم از آن سر باز می‌زند؛ «شرق دور، شرق نزدیک» نیز از خنده‌گرفتن‌های دروغین و تمسخر زخم‌های اجتماع می‌پرهیزد. حتی از مهابتِ سهمگینِ حادثه نمی‌کاهد تا تجربه‌ای روشن از زخم تاریخی وطن به دست داده باشد. گفت: کی شعر‌ تر انگیزد خاطر که حزین باشد... . بشر شرقی، هربار که راه رویندگی و بالندگی در جهان بیرون را بسته دیده، روی به درون آورده و راه عرفان و خودشناسی در پیش گرفته است. هنگامی که شیطان، روی زمین گورستانی بی‌مرز از کشتگان را شیار می‌افکند؛ خِرد ایجاب می‌کند که خداباوری و پاک‌زیستی را پنهان چون رازی، به پستوی خانه یا ایمن‌تر از آن در هفت‌توی سینه نهان کرد. این میان، نویسنده‌ای بر سر دوراهی قبول یا انکار ایستاده است. در پیکر نحیفش، رمق ایستادن برابرِ یک ضربه آن جانورِ افسونگر نیست، اما هربار برمی‌خیزد. در جدال با خاموشی پای می‌فشارد و زیر ضربات مهیب و فشارِ خفه‌کننده، حاضر به قبولِ تباهی نمی‌شود. این رسالتِ طاقت‌شکنِ هنرمندی است که در دنیای پیرامونش، تمام مفاهیم و مقیاس‌ها معانی خود را از دست داده و در سراشیبِ تزلزل و بی‌ارزش‌شدن فرومی‌رود. دنیای بیرون آنچنان وارونه است که نمی‌خواهد آن را باور کند. در این دوران که دیگر ارتباطی میان مردمان شکل نمی‌گیرد؛ در جان او نطفه‌ای شکل بسته که برای طلوع خویش، مشرقی می‌جوید. اینک اما همسر او «هانا»، از نطفه‌ای موهوم بار برداشته است. آبستنِ آگاهی از ‌هزار سال اندوه که فرشته‌ای بی‌سر پیام‌آورِ آن است. حاملِ بار شرمناکِ خیانتِ همسر. این برای او آغاز سفر است. آورده‌اند که در آغاز گیتی، زروانِ سپیدموی ‌هزار سال به نیایش نشست تا دارای فرزند شود. در پایان ‌هزار سال، از ثمربخشی آن نیایش شکی در دلش راه یافت. به ‌این‌گونه، دو کودک - اهورا و اهریمن- در زهدان او پدید آمد. یکی ثمره ‌هزار سال نیایش بود و دیگری حاصل شک بر خدای بی‌نام و باز در اساطیرِ کهنِ کشاورزی، افسانه خلقِ جهان را چنان می‌خوانیم که دموز در جست‌وجوی همسر مرده خود به جهانِ زیرین رفت و پس از سفری مشقت‌بار، او را یافت و از وی بار گرفت تا کودکش چون فرزندِ سیاوش که از دل خاک، سر بیرون کرده جهان را به نورِ وجودِ خویش روشنی بخشد.

«سفر خطی در حجم زمان
و به حجمی خط خشک زمان را آبستن کردن
حجمی از تصویری آگاه
که ز مهمانی یک آینه برمی‌گردد».
شرق دور، شرق اندوهِ نهادِ بشری است همچون، جانِ آگاهِ مردی نویسنده شرق دور، شرق نزدیک، سرشکسته و بی‌نور، خنجرخورده از خویش در غرب فرومی‌رود. بسانِ جسمِ پریشانِ زنی آگاه، نزدیک...، اما نهایتِ تمامی نیروها پیوستن است؛ پیوستن به اصل روشن خورشید و ریختن به شعور نور. آفتاب طلوع خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.