|

نگاهی جامعه‌شناسانه

به نمایش اعتراف بي‌تعادلي در خانواده

ناصر جهانفر

داستان نمایش اعتراف، داستان پیچیده‌ای نیست و تقریبا ساده هم روایت می‌شود؛ ولی روح حاکم بر آن و ظرایف پرداختن به جزئیات، آن را از یک نمایش ساده متفاوت می‌کند. درونمایه نمایش ضرب‌المثل از مکافات عمل غافل مشو/ گندم از گندم به روید جو ز جو را تداعی می‌کند و به صراحت می‌گوید: دنیا دار مکافات است همین! ولی نه به این سادگی و راحتی! داستان خانواده‌ای که از سه عضو اصلی، عضو مؤثر یعنی مادر را از دست می‌دهد و پدر و پسری که قرار است زندگی را ادامه دهند ولی نابخردی و عدم تعادل و توازن پدر خانواده در زندگی، علاوه بر همسر او که به صورت فیزیکی و خودخواسته حذف می‌شود، باعث حذف تنها پسرش هم می‌شود ولی بین این دو حذف تفاوت و فاصله‌ای شگرف و عمیق وجود دارد. همسر او دچار مرگ خودخواسته یا به‌نوعی خودکشی می‌شود و تمام می‌شود ولی فرزند او می‌ماند که فقط زنده بماند؛ نه اینکه زندگی کند. چون ستم‌دیده است ستمکار شود، چون مورد تجاوز واقع شده، تجاوزگر شود، چون تحقیر شده است از تحقیر و کوچک‌شمردن دیگران لذت ببرد، آسیب‌دیده‌ای که عقده‌ها و گره‌های دوران سخت کودکی‌اش او را به عصیان وامی‌دارد و تبهکاری را پیشه خود می‌کند، تبهکاری که هم خود و هم دیگران را با دلیل و بی‌دلیل به ورطه نابودی و تباهی می‌برد تا شاید مرهمی باشد برای بخشی از نداشته‌ها و حقارت‌ها و آسیب‌های دوران کودکی خود. پدر خانواده که آقای علی نصیریان عهده‌دار نقش او است بعد از گذشت سال‌ها و بعد از اینکه پسرش را به دلیل فرار از خانه پس از مرگ همسرش از دست داده است، در صدد جبران و احیانا توبه و شاید لاپوشانی قضیه بر‌می‌آید و لباس دینداری به تن می‌کند و در کسوت یک کشیش درمی‌آید و با دردست‌گرفتن کتاب مقدس، مردم را به نیکی و مهربانی و راستی و درستی هدایت می‌کند و راه بهشت را به آنان نشان می‌دهد و نیز از مردم ساده‌دل و به ظاهر گناهکار و پشیمان در اتاقک اعتراف، اعتراف می‌گیرد و گناهشان را می‌بخشد تا عاقبت بخیر شوند و رستگار! پدر و پسر دورافتاده از هم هرکدام راه خود را می‌روند؛ پدر در ظاهری دیندار و در راه راست و پسر در ظاهری لاابالی و خشن و عصیانگر و مرتکب قتل و تجاوز در کژراهه!
نقطه اوج نمایش در صحنه دیدار این دونفر و برملاشدن نسبت پدر و فرزندی واقعی‌شان است. زمانی که پدر روحانی در کسوت یک موعظه‌گر گناهکاری را در اتاقک اعتراف و پشت دیوار حائل مورد نصیحت و پند و اندرز قرار می‌دهد و این گناهکار کسی نیست جز پسر خودش!
نکته تلخ و شیرین ماجرا اینجاست: جایی که جای متهم و قاضی یا قاتل و مقتول، گناهکار و بی‌گناه عوض می‌شود و این پسر به ظاهر گناهکار است که یقه پدر روحانی و مقدس را که پدر گناهکار خود باشد، می‌گیرد... اعتراف‌گیرنده این‌بار خود اعتراف می‌کند و تلخ هم اعتراف می‌کند و تقاضای بخشش دارد ولی فرزندش متلاشی‌شده‌‌تر و زخم‌خورده‌تر از آن است، ‌او نه‌تنها نمی‌بخشد بلکه حتی حاضر به فراموش‌کردن گذشته و آنچه بر او گذشته، نیست. او از پدر اعتراف می‌گیرد و سپس درصدد انتقام و قصاص برمی‌آید و می‌خواهد او را به سزای عملش برساند، تهدید به قتل می‌کند ولی نمی‌کشد.
او را قصاصی بی‌پایان و مادام‌العمر می‌کند و تا پایان زندگی‌اش او را سزاوار زجر و شکنجه می‌داند و به او اطمینان می‌دهد که کارهای خلاف و کشتن افراد را ادامه خواهد داد و خبرش را به وسیله روزنامه‌ها به او خواهد رساند که با هر خبر او را چندین‌بار بمیراند و زنده کند و سخت مجازاتش کند... در نهایت آنچه ذهن یک آدم کنجکاو و کمی ژرف‌اندیش را به خود مشغول می‌دارد، این پرسش است که آیا خود پدر گناهکار نیز قربانی پدر یا مادر یا تربیت و آموزش غلطی نبوده است و آیا این دور تسلسل باطلی نیست؟ و کی این دور باطل تمام خواهد شد و چگونه؟ به قول فیلسوف و نویسنده انگلیسی برتراندراسل «آدم‌ها نادان به دنیا می‌آیند نه احمق و خائن ولی بر اثر آموزش غلط احمق می‌شوند»! این یعنی نقش کم‌رنگ فرد در سرنوشت فردی و نقش پررنگ مجموعه افراد و نهادها و سازمان‌ها یعنی جامعه و اجتماع و دولت‌ها. با کمال تأسف در جوامع بسته و به اصطلاح جهان‌سومی این دولت‌ها و مدیران جامعه هستند که موفقیت و پیروزی افراد آن جامعه را به خود نسبت داده و به‌خود امتیاز می‌دهند ولی در تباهی و شکست و ... افراد، خود فرد و خانواده او مقصر قلمداد می‌شود و بس. از فلش‌بک‌های نمایش که مدیون صحنه‌آرایی و دکور و میزانسن حساب‌شده و فکر‌شده مدیر صحنه و دکور و همین‌طور آقای شهاب حسینی به عنوان کارگردان بود، نمی‌توان به سادگی گذشت و به بهترین شکل ممکن، انتقال معانی و مفاهیم گذشته به حال را در فضایی محدود به نمایش گذاشت. دکور نمایش که به شکل خلاقانه‌ای طراحی شده بود، هرگونه نیاز به جابه‌جایی وسایل صحنه را در مقاطع مختلف نمایش، منتفی می‌کرد و این نوع طراحی صحنه، دقت عوامل نمایش در اجرای روان و انتقال پیام به تماشاگر را باز می‌گذاشت. به هنرمند توانا و کمتر‌دیده‌شده در تئاتر کشورمان آقای شهاب حسینی به خاطر جمع‌کردن این نمایش و ارائه آن به تماشاگر در یک وضعیت مطلوب و قابل اعتنا دست مریزاد و خسته‌نباشید گفته و امیدوارم با توجه به سن ایشان که جوان هستند، شاهد کارهای ارزشمند و فاخر دیگری در صحنه نمایش از ایشان باشیم و نیز امیدوارم برای مردم عزیز و فرهنگ‌دوست،‌ استقبال از نمایش اعتراف نه به دلیل حضور چهره‌ها که به خاطر خود تئاتر باشد که این نویدی خجسته است. لازم است اشاره کنم در طول نمایش به‌خصوص در صحنه‌های بازی‌ علی نصریان در نقش کشیش این جمله زیبای برتولت برشت در سرم جولان می‌داد که: «آن‌کس که حقیقت را نمی‌داند، بی‌شعور است ولی آن‌کس که حقیقت را می‌داند ولی آن را انکار می‌کند تبهکار است!» تبهکار واقعی کسی است که حقیقت را کتمان و قربانی می‌کند ولاغیر... در آخر ذکر این نکته را ضروری و لازم می‌دانم همان‌طور که هیچ آغازی، آغاز واقعی نیست، ‌هیچ پایانی هم پایان واقعی نیست و این قصه سر دراز دارد...

داستان نمایش اعتراف، داستان پیچیده‌ای نیست و تقریبا ساده هم روایت می‌شود؛ ولی روح حاکم بر آن و ظرایف پرداختن به جزئیات، آن را از یک نمایش ساده متفاوت می‌کند. درونمایه نمایش ضرب‌المثل از مکافات عمل غافل مشو/ گندم از گندم به روید جو ز جو را تداعی می‌کند و به صراحت می‌گوید: دنیا دار مکافات است همین! ولی نه به این سادگی و راحتی! داستان خانواده‌ای که از سه عضو اصلی، عضو مؤثر یعنی مادر را از دست می‌دهد و پدر و پسری که قرار است زندگی را ادامه دهند ولی نابخردی و عدم تعادل و توازن پدر خانواده در زندگی، علاوه بر همسر او که به صورت فیزیکی و خودخواسته حذف می‌شود، باعث حذف تنها پسرش هم می‌شود ولی بین این دو حذف تفاوت و فاصله‌ای شگرف و عمیق وجود دارد. همسر او دچار مرگ خودخواسته یا به‌نوعی خودکشی می‌شود و تمام می‌شود ولی فرزند او می‌ماند که فقط زنده بماند؛ نه اینکه زندگی کند. چون ستم‌دیده است ستمکار شود، چون مورد تجاوز واقع شده، تجاوزگر شود، چون تحقیر شده است از تحقیر و کوچک‌شمردن دیگران لذت ببرد، آسیب‌دیده‌ای که عقده‌ها و گره‌های دوران سخت کودکی‌اش او را به عصیان وامی‌دارد و تبهکاری را پیشه خود می‌کند، تبهکاری که هم خود و هم دیگران را با دلیل و بی‌دلیل به ورطه نابودی و تباهی می‌برد تا شاید مرهمی باشد برای بخشی از نداشته‌ها و حقارت‌ها و آسیب‌های دوران کودکی خود. پدر خانواده که آقای علی نصیریان عهده‌دار نقش او است بعد از گذشت سال‌ها و بعد از اینکه پسرش را به دلیل فرار از خانه پس از مرگ همسرش از دست داده است، در صدد جبران و احیانا توبه و شاید لاپوشانی قضیه بر‌می‌آید و لباس دینداری به تن می‌کند و در کسوت یک کشیش درمی‌آید و با دردست‌گرفتن کتاب مقدس، مردم را به نیکی و مهربانی و راستی و درستی هدایت می‌کند و راه بهشت را به آنان نشان می‌دهد و نیز از مردم ساده‌دل و به ظاهر گناهکار و پشیمان در اتاقک اعتراف، اعتراف می‌گیرد و گناهشان را می‌بخشد تا عاقبت بخیر شوند و رستگار! پدر و پسر دورافتاده از هم هرکدام راه خود را می‌روند؛ پدر در ظاهری دیندار و در راه راست و پسر در ظاهری لاابالی و خشن و عصیانگر و مرتکب قتل و تجاوز در کژراهه!
نقطه اوج نمایش در صحنه دیدار این دونفر و برملاشدن نسبت پدر و فرزندی واقعی‌شان است. زمانی که پدر روحانی در کسوت یک موعظه‌گر گناهکاری را در اتاقک اعتراف و پشت دیوار حائل مورد نصیحت و پند و اندرز قرار می‌دهد و این گناهکار کسی نیست جز پسر خودش!
نکته تلخ و شیرین ماجرا اینجاست: جایی که جای متهم و قاضی یا قاتل و مقتول، گناهکار و بی‌گناه عوض می‌شود و این پسر به ظاهر گناهکار است که یقه پدر روحانی و مقدس را که پدر گناهکار خود باشد، می‌گیرد... اعتراف‌گیرنده این‌بار خود اعتراف می‌کند و تلخ هم اعتراف می‌کند و تقاضای بخشش دارد ولی فرزندش متلاشی‌شده‌‌تر و زخم‌خورده‌تر از آن است، ‌او نه‌تنها نمی‌بخشد بلکه حتی حاضر به فراموش‌کردن گذشته و آنچه بر او گذشته، نیست. او از پدر اعتراف می‌گیرد و سپس درصدد انتقام و قصاص برمی‌آید و می‌خواهد او را به سزای عملش برساند، تهدید به قتل می‌کند ولی نمی‌کشد.
او را قصاصی بی‌پایان و مادام‌العمر می‌کند و تا پایان زندگی‌اش او را سزاوار زجر و شکنجه می‌داند و به او اطمینان می‌دهد که کارهای خلاف و کشتن افراد را ادامه خواهد داد و خبرش را به وسیله روزنامه‌ها به او خواهد رساند که با هر خبر او را چندین‌بار بمیراند و زنده کند و سخت مجازاتش کند... در نهایت آنچه ذهن یک آدم کنجکاو و کمی ژرف‌اندیش را به خود مشغول می‌دارد، این پرسش است که آیا خود پدر گناهکار نیز قربانی پدر یا مادر یا تربیت و آموزش غلطی نبوده است و آیا این دور تسلسل باطلی نیست؟ و کی این دور باطل تمام خواهد شد و چگونه؟ به قول فیلسوف و نویسنده انگلیسی برتراندراسل «آدم‌ها نادان به دنیا می‌آیند نه احمق و خائن ولی بر اثر آموزش غلط احمق می‌شوند»! این یعنی نقش کم‌رنگ فرد در سرنوشت فردی و نقش پررنگ مجموعه افراد و نهادها و سازمان‌ها یعنی جامعه و اجتماع و دولت‌ها. با کمال تأسف در جوامع بسته و به اصطلاح جهان‌سومی این دولت‌ها و مدیران جامعه هستند که موفقیت و پیروزی افراد آن جامعه را به خود نسبت داده و به‌خود امتیاز می‌دهند ولی در تباهی و شکست و ... افراد، خود فرد و خانواده او مقصر قلمداد می‌شود و بس. از فلش‌بک‌های نمایش که مدیون صحنه‌آرایی و دکور و میزانسن حساب‌شده و فکر‌شده مدیر صحنه و دکور و همین‌طور آقای شهاب حسینی به عنوان کارگردان بود، نمی‌توان به سادگی گذشت و به بهترین شکل ممکن، انتقال معانی و مفاهیم گذشته به حال را در فضایی محدود به نمایش گذاشت. دکور نمایش که به شکل خلاقانه‌ای طراحی شده بود، هرگونه نیاز به جابه‌جایی وسایل صحنه را در مقاطع مختلف نمایش، منتفی می‌کرد و این نوع طراحی صحنه، دقت عوامل نمایش در اجرای روان و انتقال پیام به تماشاگر را باز می‌گذاشت. به هنرمند توانا و کمتر‌دیده‌شده در تئاتر کشورمان آقای شهاب حسینی به خاطر جمع‌کردن این نمایش و ارائه آن به تماشاگر در یک وضعیت مطلوب و قابل اعتنا دست مریزاد و خسته‌نباشید گفته و امیدوارم با توجه به سن ایشان که جوان هستند، شاهد کارهای ارزشمند و فاخر دیگری در صحنه نمایش از ایشان باشیم و نیز امیدوارم برای مردم عزیز و فرهنگ‌دوست،‌ استقبال از نمایش اعتراف نه به دلیل حضور چهره‌ها که به خاطر خود تئاتر باشد که این نویدی خجسته است. لازم است اشاره کنم در طول نمایش به‌خصوص در صحنه‌های بازی‌ علی نصریان در نقش کشیش این جمله زیبای برتولت برشت در سرم جولان می‌داد که: «آن‌کس که حقیقت را نمی‌داند، بی‌شعور است ولی آن‌کس که حقیقت را می‌داند ولی آن را انکار می‌کند تبهکار است!» تبهکار واقعی کسی است که حقیقت را کتمان و قربانی می‌کند ولاغیر... در آخر ذکر این نکته را ضروری و لازم می‌دانم همان‌طور که هیچ آغازی، آغاز واقعی نیست، ‌هیچ پایانی هم پایان واقعی نیست و این قصه سر دراز دارد...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.