در نقد هنر فاخر

دولت فرانسه در سال ۱۸۳۱ الکسی دو توکویل و گوستاو دو بیومون را به آمریکا اعزام کرد تا درباره نظام زندان آمریکا مطالعه و تحقیق کنند. توکویل بعدها درباره سفرشان می‌نویسد که آنها از این مأموریت استفاده کردند تا به جایش جامعه آمریکا را بشناسند. سفر آنها از نیویورک شروع ‌شد و 9 ماه به طول انجامید. آنها در این مدت نظام زندان‌ها را مطالعه کردند و اطلاعاتی از جامعه آمریکا و ویژگی‌های مذهبی، سیاسی و اقتصادی‌اش به دست آوردند. در این سفر از کانادا نیز دیدن کردند. توکویل پس از بازگشت به فرانسه بین سال‌های 1835 تا 1840 دو جلد کتاب درباره آمریکا می‌نویسد: «دموکراسی در امریکا».
توکویل در مجلد اول به شناخت نهادهای سیاسی، اجتماعی و مدنی آمریکا می‌پردازد و در مجلد دوم پدیده مدرنیته و دموکراسی، پیامدها و امکان‌های آنها را بررسی می‌کند: مجموع مسائلی که مدرنیته و دموکراسی می‌توانند برای مردم یک جامعه داشته باشند. مجلد اول را مرحوم رحمت‌الله مقدم‌مراغه‌ای با عنوان «تحلیل دموکراسی در امریکا» در سال 1346-1347 ترجمه کرد و دفتر اول مجلد دوم سال 1394 و دفتر دوم را نیز امسال بزرگ نادرزاد به همت نشر فرهنگ جاوید ترجمه و منتشر کرد. اصل جلد دوم کتاب 75 گفتار دارد که 11 گفتار آن در دفتر اول و 11 گفتار بعدی در دفتر دوم به فارسی ترجمه شد‌ه‌اند. مفهوم محوری دفتر اول، مساوات (برابری) است که آن را نتیجه دموکراسی یا تشکیل جوامع دموکراتیک می‌داند و محور دفتر دوم نیز هنر است. اگر در کل کتاب از دفاع تمام‌قد توکویل از نژاد سفید، تأکیدش بر جداسازی سفیدپوستان از سیاه‌پوستان و همدلی و همراهی‌اش با سرکوب بومیان قاره آمریکا بگذریم، مجلد دوم کتاب حاضر یکی از تحليل‌های مهم درباره نظام اجتماعي، سياسي و فرهنگی آمريکاست. توکويل در مجلد دوم می‌کوشد ضمن بررسی جامعه آمریکا خصوصيات جامعه دموکراتيک آرمانی‌اش را نیز توصیف و درباره آن نظریه‌پردازی کند. او در این کتاب قانون‌گذاری و شيوه زندگي در ايالات متحد آمريکا را بررسی و آنها را با موقعيت کشورهای اروپای کهن، خاصه فرانسه از انقلاب کبير ۱۷۸۵ به بعد، مقايسه و مقابله مي‌کند. مساوات که در حيات اجتماعي و سياسي کشور تازه‌تأسيس عامل مهمي است، پايه قانون اساسي و به‌ويژه مبنای شيوه حيات سياسي و مذهبي آن قرار مي‌گيرد. مبارزه با ريشه‌های فکری و فرهنگي جماعت‌های خشن و سخت‌گير مذهبي و تبعيدی، مبارزه با ماجراجويان، مذاکرات صلحي که انجام شد و پيمان‌های صلحي که برای صلاح و اصلاح جامعه‌ای نو بسته شد و شورش در برابر اشکال آزاردهنده حکومت و قدرت تمامیت‌خواه، همگي در شکل‌گيری و رشد ملت آمريکا نقش داشته است. ازاین‌رو، مجلد دوم کتاب حاضر را می‌توان تلاش توکویل دانست براي ارائه نمونه‌ای آرماني از جوامع مدرن آينده با توجه به جامعه آمريکا و مقايسه تطبيقي آن با فرانسه و تا حدودي بقيه اروپا.
توکویل در دفتر حاضر می‌کوشد نشان دهد در قرن‌هایی که اصل امتیازات رواج دارد، تقریبا اشتغال به هریک از هنرها حکم یک امتیاز را پیدا می‌کند که حاصلش عالمی است جدا و منفک از غیر که احدی مجاز به ورود آن نیست؛ اما وقتی «اشتغال به صنعت آزاد است، بی‌حرکتی غریزی ملل اشرافی سبب می‌شود تمام کسانی که به هنر واحدی می‌پردازند مآلا طبقه مخصوصی را تشکیل دهند متشکل از خانواده‌های همیشگی که تمام اعضای آن یکدیگر را می‌شناسند و خیلی زود همین جماعت ممتاز صاحب عقایدی خاص خود می‌شوند و خودپسندی و نخوت هم آن جماعت را عارض می‌شود». (ص14) اما معتقد است قاعده زندگی در طبقه به‌اصطلاح صنعتی فرق می‌کند و تأکید دارد «در جوامع اشرافی، کارگران فقط برای جماعت معدود مشتریان بسیار مشکل‌پسند خود کار می‌کنند و اساسا میزان درآمد مورد توقع آنها فرع بر کمال و بی‌عیبی حاصل کار آنهاست». (ص15) به همین خاطر است که می‌گوید وقتی به کشوری سفر می‌کند و می‌بیند که در زمینه هنر چندین اثر تحسین‌برانگیز دارند، دیدن آنها هیچ چیزی به اطلاعات او درباره وضع اجتماعی و قانون اساسی آن کشور اضافه نمی‌کند، ولی اگر ببیند که در آن کشور محصولات هنری اکثرا ناقص و ناتمام‌اند و به حد وفور زیر دست و پا ریخته‌اند و قیمت‌ آنها نیز بسیار نازل است، مطمئن می‌شود از اینکه در نزد ملتی که این قضایا مصداق پیدا کرده، اصل امتیازات تضعیف‌ شده و طبقات اجتماعی شروع کرده‌اند به درهم‌آمیختن که سرانجام به اختلاط کلی می‌انجامد. (ص18) به همین دلیل توکویل تأکید دارد چنین جامعه‌ای ماحصل وضعیتی است که در آن تمام مزایا از میان می‌رود، مقامات و مراتب فرومی‌ریزند و آدم‌ها از حیث مراتب اجتماعی نزول می‌کنند و بنابراین وضع اشرافی مذکور نیز از میان می‌رود. در نظر توکویل، هنرمندان جامعه اشرافی که دیگر نمی‌توانند اثر مهمی بیافرینند دنبال قشنگ و زیبا و ظریف راه می‌افتند و کمتر به واقعیت توجه می‌کنند تا ظواهر. او معتقد است به همین خاطر اگر در جوامع اشرافی تابلوهای نقاشی را در مقیاس بزرگ می‌سازند، در کشورهای دموکراتیک انبوهی از صحنه‌های و منظره‌های محقر را به دیوارها می‌آویزند، اگر در جوامع اشرافی تندیس‌ها را از جنس برنز می‌ریزند، در جوامع دموکراتیک مجسمه‌ها را از گچ می‌سازند.
او این وضع را مقدمه ظهور وضع اجتماعی و نهادهای دموکراتیک می‌داند و تأکید دارد نتیجه آن الزاما کاهش تعداد آدم‌های فرهیخته و علاقه‌مند به هنرهای زیبا نیست. او در این خصوص خاطره‌ای از اولین روز ورودش به نیویورک نقل می‌کند: «وقتی اولین‌بار به نیویورک آمدم، متعجب شدم از اینکه در طول ساحل تعدادی قصرهای کوچک از جنس سنگ مرمر می‌بینم که به سبک معماری قدیم یونان و روم بود. اما روز بعد که به نزدیکی یکی از کاخ‌ها رفتم به این جهت که نگاه مرا سخت به خود جلب کرده بودند، متوجه شدم که دیوارهای آن از جنس آجر سفیدشده و ستون‌های چوبین رنگ‌شده است». (ص20) در نظر توکویل ملل دموکرات به دنبال هنرهایی می‌روند که زندگی‌شان را آسان‌تر کند نه زیباتر. به‌ عبارتی دیگر آنها مفید را به زیبا ترجیح می‌دهند و در عین حال مایل‌اند چیز زیبا مفید هم باشد.

دولت فرانسه در سال ۱۸۳۱ الکسی دو توکویل و گوستاو دو بیومون را به آمریکا اعزام کرد تا درباره نظام زندان آمریکا مطالعه و تحقیق کنند. توکویل بعدها درباره سفرشان می‌نویسد که آنها از این مأموریت استفاده کردند تا به جایش جامعه آمریکا را بشناسند. سفر آنها از نیویورک شروع ‌شد و 9 ماه به طول انجامید. آنها در این مدت نظام زندان‌ها را مطالعه کردند و اطلاعاتی از جامعه آمریکا و ویژگی‌های مذهبی، سیاسی و اقتصادی‌اش به دست آوردند. در این سفر از کانادا نیز دیدن کردند. توکویل پس از بازگشت به فرانسه بین سال‌های 1835 تا 1840 دو جلد کتاب درباره آمریکا می‌نویسد: «دموکراسی در امریکا».
توکویل در مجلد اول به شناخت نهادهای سیاسی، اجتماعی و مدنی آمریکا می‌پردازد و در مجلد دوم پدیده مدرنیته و دموکراسی، پیامدها و امکان‌های آنها را بررسی می‌کند: مجموع مسائلی که مدرنیته و دموکراسی می‌توانند برای مردم یک جامعه داشته باشند. مجلد اول را مرحوم رحمت‌الله مقدم‌مراغه‌ای با عنوان «تحلیل دموکراسی در امریکا» در سال 1346-1347 ترجمه کرد و دفتر اول مجلد دوم سال 1394 و دفتر دوم را نیز امسال بزرگ نادرزاد به همت نشر فرهنگ جاوید ترجمه و منتشر کرد. اصل جلد دوم کتاب 75 گفتار دارد که 11 گفتار آن در دفتر اول و 11 گفتار بعدی در دفتر دوم به فارسی ترجمه شد‌ه‌اند. مفهوم محوری دفتر اول، مساوات (برابری) است که آن را نتیجه دموکراسی یا تشکیل جوامع دموکراتیک می‌داند و محور دفتر دوم نیز هنر است. اگر در کل کتاب از دفاع تمام‌قد توکویل از نژاد سفید، تأکیدش بر جداسازی سفیدپوستان از سیاه‌پوستان و همدلی و همراهی‌اش با سرکوب بومیان قاره آمریکا بگذریم، مجلد دوم کتاب حاضر یکی از تحليل‌های مهم درباره نظام اجتماعي، سياسي و فرهنگی آمريکاست. توکويل در مجلد دوم می‌کوشد ضمن بررسی جامعه آمریکا خصوصيات جامعه دموکراتيک آرمانی‌اش را نیز توصیف و درباره آن نظریه‌پردازی کند. او در این کتاب قانون‌گذاری و شيوه زندگي در ايالات متحد آمريکا را بررسی و آنها را با موقعيت کشورهای اروپای کهن، خاصه فرانسه از انقلاب کبير ۱۷۸۵ به بعد، مقايسه و مقابله مي‌کند. مساوات که در حيات اجتماعي و سياسي کشور تازه‌تأسيس عامل مهمي است، پايه قانون اساسي و به‌ويژه مبنای شيوه حيات سياسي و مذهبي آن قرار مي‌گيرد. مبارزه با ريشه‌های فکری و فرهنگي جماعت‌های خشن و سخت‌گير مذهبي و تبعيدی، مبارزه با ماجراجويان، مذاکرات صلحي که انجام شد و پيمان‌های صلحي که برای صلاح و اصلاح جامعه‌ای نو بسته شد و شورش در برابر اشکال آزاردهنده حکومت و قدرت تمامیت‌خواه، همگي در شکل‌گيری و رشد ملت آمريکا نقش داشته است. ازاین‌رو، مجلد دوم کتاب حاضر را می‌توان تلاش توکویل دانست براي ارائه نمونه‌ای آرماني از جوامع مدرن آينده با توجه به جامعه آمريکا و مقايسه تطبيقي آن با فرانسه و تا حدودي بقيه اروپا.
توکویل در دفتر حاضر می‌کوشد نشان دهد در قرن‌هایی که اصل امتیازات رواج دارد، تقریبا اشتغال به هریک از هنرها حکم یک امتیاز را پیدا می‌کند که حاصلش عالمی است جدا و منفک از غیر که احدی مجاز به ورود آن نیست؛ اما وقتی «اشتغال به صنعت آزاد است، بی‌حرکتی غریزی ملل اشرافی سبب می‌شود تمام کسانی که به هنر واحدی می‌پردازند مآلا طبقه مخصوصی را تشکیل دهند متشکل از خانواده‌های همیشگی که تمام اعضای آن یکدیگر را می‌شناسند و خیلی زود همین جماعت ممتاز صاحب عقایدی خاص خود می‌شوند و خودپسندی و نخوت هم آن جماعت را عارض می‌شود». (ص14) اما معتقد است قاعده زندگی در طبقه به‌اصطلاح صنعتی فرق می‌کند و تأکید دارد «در جوامع اشرافی، کارگران فقط برای جماعت معدود مشتریان بسیار مشکل‌پسند خود کار می‌کنند و اساسا میزان درآمد مورد توقع آنها فرع بر کمال و بی‌عیبی حاصل کار آنهاست». (ص15) به همین خاطر است که می‌گوید وقتی به کشوری سفر می‌کند و می‌بیند که در زمینه هنر چندین اثر تحسین‌برانگیز دارند، دیدن آنها هیچ چیزی به اطلاعات او درباره وضع اجتماعی و قانون اساسی آن کشور اضافه نمی‌کند، ولی اگر ببیند که در آن کشور محصولات هنری اکثرا ناقص و ناتمام‌اند و به حد وفور زیر دست و پا ریخته‌اند و قیمت‌ آنها نیز بسیار نازل است، مطمئن می‌شود از اینکه در نزد ملتی که این قضایا مصداق پیدا کرده، اصل امتیازات تضعیف‌ شده و طبقات اجتماعی شروع کرده‌اند به درهم‌آمیختن که سرانجام به اختلاط کلی می‌انجامد. (ص18) به همین دلیل توکویل تأکید دارد چنین جامعه‌ای ماحصل وضعیتی است که در آن تمام مزایا از میان می‌رود، مقامات و مراتب فرومی‌ریزند و آدم‌ها از حیث مراتب اجتماعی نزول می‌کنند و بنابراین وضع اشرافی مذکور نیز از میان می‌رود. در نظر توکویل، هنرمندان جامعه اشرافی که دیگر نمی‌توانند اثر مهمی بیافرینند دنبال قشنگ و زیبا و ظریف راه می‌افتند و کمتر به واقعیت توجه می‌کنند تا ظواهر. او معتقد است به همین خاطر اگر در جوامع اشرافی تابلوهای نقاشی را در مقیاس بزرگ می‌سازند، در کشورهای دموکراتیک انبوهی از صحنه‌های و منظره‌های محقر را به دیوارها می‌آویزند، اگر در جوامع اشرافی تندیس‌ها را از جنس برنز می‌ریزند، در جوامع دموکراتیک مجسمه‌ها را از گچ می‌سازند.
او این وضع را مقدمه ظهور وضع اجتماعی و نهادهای دموکراتیک می‌داند و تأکید دارد نتیجه آن الزاما کاهش تعداد آدم‌های فرهیخته و علاقه‌مند به هنرهای زیبا نیست. او در این خصوص خاطره‌ای از اولین روز ورودش به نیویورک نقل می‌کند: «وقتی اولین‌بار به نیویورک آمدم، متعجب شدم از اینکه در طول ساحل تعدادی قصرهای کوچک از جنس سنگ مرمر می‌بینم که به سبک معماری قدیم یونان و روم بود. اما روز بعد که به نزدیکی یکی از کاخ‌ها رفتم به این جهت که نگاه مرا سخت به خود جلب کرده بودند، متوجه شدم که دیوارهای آن از جنس آجر سفیدشده و ستون‌های چوبین رنگ‌شده است». (ص20) در نظر توکویل ملل دموکرات به دنبال هنرهایی می‌روند که زندگی‌شان را آسان‌تر کند نه زیباتر. به‌ عبارتی دیگر آنها مفید را به زیبا ترجیح می‌دهند و در عین حال مایل‌اند چیز زیبا مفید هم باشد.