|

عليرضا مشايخي و طرح «موسيقي نو» در ايران

فقدان مرکز، تمرکز گسترده

سينا صدقي

در سال 1948 ميلادي «فقدان مرکز» نوشته‌ هانس زِدال‏ماير در آلمان منتشر شد. در اين کتاب، نويسنده استدلال کرده که هنر مدرن «مرکز» را از دست داده است و به‏سوي «اُتُنُمي» ـAutonomy ـ راه مي‏برد. تبيين او از «اُتُنُمي»، موضوعيت‌يافتن تفکر هنرمند است. در طول تاريخ انديشه، مفهوم «اُتُنُم» ـ ‏Autonom ـ از نقطه‏نظرهاي متفاوتي صورت‏بندي شده است: از گرامِر زبان به ‏مثابه ساختاري اُتُنُم، تا موسيقي به‌عنوان صورتي از تفکر که به ‏سبب گسست از مفاهيم، به نظامي خودسامان ـ ‏اُتُنُم‏ ـ تبديل شده است.
در نگاه عليرضا مشايخي، آهنگ‌سازان در طول تاريخ موسيقي همواره در مرکزيت يک تفکر محصور مانده‏اند. ازسوي ديگر، به ‏سبب شتاب تغييرات در دوره معاصر، منطقي ‏است بپذيريم که مرکزيت و تسلط يک تفکر، نه در منزوي‌‌شدن، بلکه در طرح ابعاد گسترده‏ آن ميسر مي‏شود؛ اصطلاح «تمرکز گسترده» را مي‏توان تبييني از اين رويکرد دانست. عنوان «1349» به سال تصنيف اثر «و در اين بداهه شماره‏‌ي 2» اپوس 48 اشاره دارد. تاريخ تصنيف ساير آثار، به قبل از سال 1349 خورشيدي بازمي‏گردند. به ‏همين‏ دليل «1349»، به اسمي براي يادآوري سابقه‏ طرح «موسيقي نو» در ايران تبديل شده است. مبتني‌بر تفکر عليرضا مشايخي، اگر بخواهيم موسيقي در ايران به يک نسبت تاريخي‏ ـ‏ تمدني دست يابد، يگانه‏راه امکان تحقق آن، «موسيقي نو» است. تاکنون، مفاهيم ترکيبي‏اي همچون «موسيقي ملي»، «موسيقي مقامي»، «موسيقي ايراني» و «موسيقي سنتي» پوشاننده و مانع تحقق برقراري اين نسبت بوده‏اند. «موسيقي نو» به ‏سبب بهره‏مندي از تفکر، همواره درصدد طرح ابعاد پنهان و پوشيده موسيقي است؛ «موسيقي نو» و تفکر، از آن يکديگر هستند. ازهمين‏رو، با طرح بنياني «موسيقي نو»، ويژگي‏هاي تاريخي ‏ـ ‏تمدني «ايران» مي‏تواند موضوعيت يابد. عليرضا مشايخي، از نظر موسيقايي «ايران» را در افق «موسيقي نو» به‏ شيوه‏اي اصيل طرح کرده است. «شور» اپوس 15، «شرق-‏غرب» شماره 1 اپوس 45، «اِستِتيک ايراني» اپوس 77، «ميترا» اپوس 90 و «سمفُني ايراني» اپوس 112 از مهم‏ترين مصاديق اين تبيين هستند. طرح اين مسائل، به‏واسطه ‏تعريف عليرضا مشايخي از موسيقي ميسر شده است: موسيقي ديالِکتيک صدا و سکوت، تداوم تفکر و راهي به‏سوي حقيقت است. جزء نخست اين تعريف ـ‏ ديالکتيک صدا و سکوت‏ ـ را مي‌توان بنيان آثار دوره‏ «تمرکز گسترده» ـ‏ دوره‏ نخست آهنگ‌سازي عليرضا مشايخي ‏ـ دانست. موضوع اين دوره از آثار آهنگ‌ساز تمرکز بر «صدا»، «سکوت» و «زمان» است. به‏ بيان ديگر، تمرکز بر «صدا» و «سکوت» سبب طرح «زمان» به‏عنوان رابط ميان اين ‏دو است. ازاين‌رو دِوِلُپمان در اين دوره، به‏سوي دِوِلُپمانِ زمانمندي پيکره‌‏هاي «صدا» و «سکوت» راه مي‏برد. مانند مجموعه‏ «اُتُنُم 1 تا 4» و «دِوِلُپمان شماره 4» براي پيانو اپوس 35 که مصاديق اين رويکرد هستند. نسبت ميان مفاهيم يادشده در دوره‌‏هاي متفاوت آهنگ‌سازي مشايخي، از نقطه‌نظرهاي متفاوتِ سبک‏‌شناختي بررسي و آزموده شده‌‌اند. «آتريوم» براي دو پيانو اپوس 100 و «سُنات براي پيانو شماره 1» اپوس 123 از آثار دوره «موسيقي نسبي» هستند. در اين دوره، يکي از ابعاد موسيقي محوريت مي‏يابد و ساير ابعاد و ساختار اثر، نسبت به آن تعريف مي‏شوند. همچنين «سکوت شماره‌ي 4» اپوس «سمفُني شماره‏ 9» اپوس 201، «تهران‏ ـ ‏‏دوئال» اپوس 207 ازجمله مهم‏ترين آثار دور‏ه‌‏ «مانيفِست» هستند. اين دوره درصدد است تا نسبت‌‏هاي فرامو‏ش‏شده‏ فرهنگ‏‌ها و سنت‌هاي تاريخي متفاوت يادآوري ‏شوند و به آشکارگي برسند.

در سال 1948 ميلادي «فقدان مرکز» نوشته‌ هانس زِدال‏ماير در آلمان منتشر شد. در اين کتاب، نويسنده استدلال کرده که هنر مدرن «مرکز» را از دست داده است و به‏سوي «اُتُنُمي» ـAutonomy ـ راه مي‏برد. تبيين او از «اُتُنُمي»، موضوعيت‌يافتن تفکر هنرمند است. در طول تاريخ انديشه، مفهوم «اُتُنُم» ـ ‏Autonom ـ از نقطه‏نظرهاي متفاوتي صورت‏بندي شده است: از گرامِر زبان به ‏مثابه ساختاري اُتُنُم، تا موسيقي به‌عنوان صورتي از تفکر که به ‏سبب گسست از مفاهيم، به نظامي خودسامان ـ ‏اُتُنُم‏ ـ تبديل شده است.
در نگاه عليرضا مشايخي، آهنگ‌سازان در طول تاريخ موسيقي همواره در مرکزيت يک تفکر محصور مانده‏اند. ازسوي ديگر، به ‏سبب شتاب تغييرات در دوره معاصر، منطقي ‏است بپذيريم که مرکزيت و تسلط يک تفکر، نه در منزوي‌‌شدن، بلکه در طرح ابعاد گسترده‏ آن ميسر مي‏شود؛ اصطلاح «تمرکز گسترده» را مي‏توان تبييني از اين رويکرد دانست. عنوان «1349» به سال تصنيف اثر «و در اين بداهه شماره‏‌ي 2» اپوس 48 اشاره دارد. تاريخ تصنيف ساير آثار، به قبل از سال 1349 خورشيدي بازمي‏گردند. به ‏همين‏ دليل «1349»، به اسمي براي يادآوري سابقه‏ طرح «موسيقي نو» در ايران تبديل شده است. مبتني‌بر تفکر عليرضا مشايخي، اگر بخواهيم موسيقي در ايران به يک نسبت تاريخي‏ ـ‏ تمدني دست يابد، يگانه‏راه امکان تحقق آن، «موسيقي نو» است. تاکنون، مفاهيم ترکيبي‏اي همچون «موسيقي ملي»، «موسيقي مقامي»، «موسيقي ايراني» و «موسيقي سنتي» پوشاننده و مانع تحقق برقراري اين نسبت بوده‏اند. «موسيقي نو» به ‏سبب بهره‏مندي از تفکر، همواره درصدد طرح ابعاد پنهان و پوشيده موسيقي است؛ «موسيقي نو» و تفکر، از آن يکديگر هستند. ازهمين‏رو، با طرح بنياني «موسيقي نو»، ويژگي‏هاي تاريخي ‏ـ ‏تمدني «ايران» مي‏تواند موضوعيت يابد. عليرضا مشايخي، از نظر موسيقايي «ايران» را در افق «موسيقي نو» به‏ شيوه‏اي اصيل طرح کرده است. «شور» اپوس 15، «شرق-‏غرب» شماره 1 اپوس 45، «اِستِتيک ايراني» اپوس 77، «ميترا» اپوس 90 و «سمفُني ايراني» اپوس 112 از مهم‏ترين مصاديق اين تبيين هستند. طرح اين مسائل، به‏واسطه ‏تعريف عليرضا مشايخي از موسيقي ميسر شده است: موسيقي ديالِکتيک صدا و سکوت، تداوم تفکر و راهي به‏سوي حقيقت است. جزء نخست اين تعريف ـ‏ ديالکتيک صدا و سکوت‏ ـ را مي‌توان بنيان آثار دوره‏ «تمرکز گسترده» ـ‏ دوره‏ نخست آهنگ‌سازي عليرضا مشايخي ‏ـ دانست. موضوع اين دوره از آثار آهنگ‌ساز تمرکز بر «صدا»، «سکوت» و «زمان» است. به‏ بيان ديگر، تمرکز بر «صدا» و «سکوت» سبب طرح «زمان» به‏عنوان رابط ميان اين ‏دو است. ازاين‌رو دِوِلُپمان در اين دوره، به‏سوي دِوِلُپمانِ زمانمندي پيکره‌‏هاي «صدا» و «سکوت» راه مي‏برد. مانند مجموعه‏ «اُتُنُم 1 تا 4» و «دِوِلُپمان شماره 4» براي پيانو اپوس 35 که مصاديق اين رويکرد هستند. نسبت ميان مفاهيم يادشده در دوره‌‏هاي متفاوت آهنگ‌سازي مشايخي، از نقطه‌نظرهاي متفاوتِ سبک‏‌شناختي بررسي و آزموده شده‌‌اند. «آتريوم» براي دو پيانو اپوس 100 و «سُنات براي پيانو شماره 1» اپوس 123 از آثار دوره «موسيقي نسبي» هستند. در اين دوره، يکي از ابعاد موسيقي محوريت مي‏يابد و ساير ابعاد و ساختار اثر، نسبت به آن تعريف مي‏شوند. همچنين «سکوت شماره‌ي 4» اپوس «سمفُني شماره‏ 9» اپوس 201، «تهران‏ ـ ‏‏دوئال» اپوس 207 ازجمله مهم‏ترين آثار دور‏ه‌‏ «مانيفِست» هستند. اين دوره درصدد است تا نسبت‌‏هاي فرامو‏ش‏شده‏ فرهنگ‏‌ها و سنت‌هاي تاريخي متفاوت يادآوري ‏شوند و به آشکارگي برسند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.