گذری بر دیپلماسی 8 ساله
جاوید قربان اوغلی . مدیر کل پیشین وزارت خارجه
هشت سال پس از حاکمیت اصولگرایان در روابط خارجی کشور و مدیریت دیپلماسی - که بازوی اجرایی دستگاه تصمیمسازی سیاست خارجی است- مطالعه روابط خارجی ایران، با کشورهای جهان، از موضوعاتی است که باید به جد به آن پرداخت و بدون هرگونه حبوبغض، هشت سال گذشته را مورد ارزیابی و نقد قرار داد. آقای احمدینژاد از همان زمان ورود به پاستور در تیر 84، نشان داد که توجه لازم را به اهمیت سیاست خارجی در امنیت، رشد و توسعه اقتصادی کشور و تاثیر روابط خارجی بر بهبود وضعیت ملت خود، ندارد. از نظر نگارنده دلیل این امر را میتوان در موارد زیر احصا کرد.
1-رجال، شخصیتها و نهادهای تقنینی، نظارتی و قضایی کشور در مواردی به دلیل برخی مسایل، وظایف قانونی خود درقبال رییسجمهور منتخب و عبور او از برخی موارد قانونی و قانون اساسی و توجه نکردن به مصالح در روابط خارجی کشور عمل نکردند. استحضار دارید که مجلس، نه تنها شأن قانونگذاری دارد بلکه میتواند از رییسجمهور و وزرا به دلیل تخطی احتمالی آنان از اصول انقلاب و قوانین مصوب مجلس، سوال کند. همانگونه که در سال آخر ریاستجمهوری آقای احمدینژاد دیدیم رییسجمهور به مجلس احضار شد.
3-متاسفانه غلظت بالای مسایل سیاسی داخلی در کشور به گونهای است که بسیاری از افراد با پناهبردن به زیر چتر یک گروه یا جناح خاص سیاسی، حاشیه امنیت نیرومندی را برای خود تعبیه میکنند و استفاده نابجا از پشتیبانیهای سیاسی داخلی، بدون ملاحظه منافع ملی، در عرصه روابط خارجی که یک موضوع کاملا تخصصی و در ارتباط مستقیم با امنیت و منافع ملی است، مداخلاتی میکنند که نتایج آن را پس از هشت سال شاهد هستیم. اگر سیاست خارجی دولتهای نهم و دهم را بخواهیم در چند جمله یا عبارت کوتاه خلاصه کنیم، میتوان هشت سال گذشته را در این عبارات بیان کرد:
الف) کمتوجهی به پتانسیل وزارت امور خارجه که سازمانی بهشدت حرفهای است و استفاده از دیپلماتهای ضعیف و کنار گذاشتن دیپلماتها و کارشناسان با سابقه، خوشنام و به شدت حرفهای کشور
ب) استفاده از ادبیات غیرمنطبق با ادبیات دیپلماتیک که تناسبی با فرهنگ و تاریخ این کشور کهن نداشت بهگونهای که برخی مقامات کشورهای مختلف در روزهای اخیر و بهخصوص پس از انتخاب آقای روحانی و در آستانه آخرین روزهای دولت احمدینژاد، به آن اشاره میکنند. از تیر 84 که آقای احمدینژاد وارد کاخ پاستور شد در اولین حضور در سازمان ملل در شهریور ماه همان سال بهگونهای با جهان سخن گفت که از زمان وقوع انقلاب اسلامی از 57 تا آن سال، سابقه نداشته است. اشاره مشخص او به مساله «هاله نور» نمایانگر نوع نگاه وی به دنیاست که بیان آن نهتنها مردم ایران بلکه مخاطبان بینالمللی را نیز به تعجب وا داشت.
در مهرماه همان سال آقای احمدینژاد بدون هیچگونه مقدمهای در کنفرانسی تحت عنوان «جهان عاری از صهیونیسم» که در تهران برگزار شد، به موضوعی اشاره کرد که تاکنون سیاست خارجی ما درگیر آن است، اگرچه تلاشهای زیادی از جانب یاران و نزدیکان وی برای زدودن این مساله از برنامه کار سیاست خارجی انجام گرفت ولی متاسفانه از موضوعاتی بود که فضای جهانی علیه ایران را دشوارتر ساخت؛ طرح موضوع محو اسراییل از کره زمین. حتی اگر کشوری برنامه مدونی برای چنین اقدامی داشته باشد هرگز آن را به زبان بالاترین مقام اجرایی خود جاری نمیکند. این مساله از آنجا که در ارتباط مستقیم با ایالات متحده از یک سو و حساسیت کشورهای جهان برای به کارگیری زور در روابط بینالملل از سوی دیگر داشت، قابل پذیرش نبود. در همین رابطه قدرت نیرومند لابیگری رژیم صهیونیستی نزد کشورهای جهان و سازمانهای بینالمللی سبب شد تا کشورهای زیادی در دنیا علیه ایران به موضعگیری بپردازند و روابط آنها با ایران، تحتتاثیر قرار گیرد.
در همان سال، آقای احمدینژاد بدون هیچگونه زمینه تاریخی بهخصوص طی 27 سال پس از انقلاب، به موضوعی اشاره کرد که نه موضوع جمهوری اسلامی ایران بود و نه موضوع حتی جهان اسلام. مساله هولوکاست اختلافی بین اروپا و یهودیان در جنگ جهانی دوم است. تاکید مکرر وی بر این موضوع و بیان آن در مقاطع مختلف و حتی در مجمع عمومی سازمانملل، از موضوعات دیگری بود که جهان را در مقابل ایران قرار داد تا جایی که مجمع عمومی سازمانملل قطعنامهای را تصویب کرد که در آن از همه کشورها میخواست هولوکاست را به رسمیت شناخته و آن را محکوم کنند و حتی روزی را به نام «روز هولوکاست» در تقویم سازمانملل به ثبت رساندند. از زمان وقوع انقلاب تا سالی که او به این مساله پرداخت هیچ یک از مسوولان ارشد کشور در مورد این مساله صحبتی به میان نیاورده بودند. در اینجا غرض این نیست که به حقانیت هولوکاست پرداخته شود. مهم این است که هولوکاست هر چه بود ربطی به ایران نداشت و یک دولتمرد بهویژه در سطح رییسجمهور باید گزیده و سنجیده و بر اساس منافع کشور آن هم بر اساس اولویتها سخن بگوید. او یک تاریخدان نبود؛ سیاستمدار بود که در راس قوه مجریه یک کشور قرار گرفته بود.
موضوع دیگری که اگرچه «ملی» بود و هست ولی بهخاطر ویژگیهای پنجگانهای که گفته شد آقای احمدینژاد با ورود غیرکارشناسی و استفاده از ادبیات نامناسب و با هدف کسب وجهه داخلی به موضوعی ورود پیدا کرد که موضوعی حساس و پیچیده و نیازمند دیپلماسی کاملا حرفهای برای حل و فصل آن بود. مساله پرونده هستهای ایران موضوعی است کاملا ملی که از حدود یک دهه پیش به دلایلی که در این مختصر فرصت بحث آن نیست، تبدیل به یک مساله بینالمللی شده است و حداقل در دو سطح آژانس بینالمللی انرژی اتمی و شورای امنیت سازمان ملل به آن پرداخته شده و از زمان شروع این پرونده در سال 82 تاکنون شاهد فراز و نشیبهایی در این پرونده ملی بودیم. زمینههای قبلی محو اسراییل از کره زمین و طرح هولوکاست و آسیب جدی در روابط ایران با کشورهای تاثیرگذار جهان و همسایگان، سبب شد تا ایران در صحنه جهانی دچار محدودیتهایی شود. مزید بر این موارد، استفاده از عباراتی مانند «ورق پاره» برای قطعنامههای صادره در سازمان ملل یا اشاره به اینکه اینقدر قطعنامه بدهید تا قطعنامهدانتان پاره شود از مواردی است که باید به طور جد از بیان آن پرهیز شود و دیگر از زبان مقامی مثل رییسجمهور شنیده نشود. در همین موضوع هستهای تا قبل از جلوس آقای احمدینژاد در کاخ پاستور، کشور با تدبیر سعی در مدیریت این پرونده داشت و هدف اصلی کشور جلوگیری از بینالمللیشدن موضوع و بهخصوص ارجاع پرونده به شورای امنیت بود و ما با همکاری با سه کشور اروپایی و کنارگذاشتن ایالاتمتحده سعی در حل و فصل این مساله داشتیم. پس از آن بود که در 4 فوریه 2006 یا 15 بهمن 84، شورای حکام سازمان انرژی اتمی پرونده را به شورای امنیت ارجاع داد و بعد از قطعنامههای 1696 در 9 / 5/ 85، 1737 در 2/10 / 85، 1747 در 4/1/86، 1803 در 12/13 /86 که بر اساس این مورد اخیر برای اولین بار مساله هستهای ایران تحت ماده 41 فصل 7 منشور سازمان ملل قرار گرفت. قطعنامه بعدی 1835 و مهمترین آن 1929 در 89/3/19 صادر شد که حتی کشورهای دوست ایران نیز به این قطعنامه رای مثبت دادند. اینها گوشههایی از آنچه بر سیاست خارجی این هشت سال گذشته است بود که موضوع مهم در اجرای سیاست خارجی، درک درست از اولویتهای سیاست خارجی کشور است و همانگونه که اشاره شد در این موضوع، همسایگان از اولویت اول برخوردارند. مروری بر تاریخ روابط ایران با همسایگان به ویژه کشورهای تاثیرگذار آن نشان میدهد که حتی در زمان جنگ تحمیلی هشتساله، روابط ایران با این کشورها به این سطح نزول نکرده بود. در سیاست خارجی معمولا، همسایگان را نصف سیاست خارجی کشور میدانند و قویترین دیپلماتها و تیم کارشناسی برای رصد لحظه به لحظه روابط و گزارش به مسوولان در نظر گرفته میشود.
در زمان دولت سازندگی و متعاقب آن در دولت اصلاحات، روابط ایران با برخی از این کشورها به گونهای بهبود یافت که ایران با برخی از کشورها موافقتنامه امنیتی که بالاترین سطح اعتماد متقابل بین دو کشور است را به امضا رساند. این در حالی بود که آقای احمدینژاد به رغم چهار بار سفر به عربستانسعودی، شاهد حتی یک سفر سطح بالا از عربستان به ایران نبود. تاکید او بر کشورهایی در مناطقی در جهان که اگرچه روابط با آنها لازم است و در چارچوب دیپلماسی اجتنابناپذیر، ولی در اولویتهای کشورها باید مورد مداقه جدی قرار گیرد. نمیتوان پذیرفت کشوری که در همسایگی ایران قرار گفته و به دلیل سیاستهای نادرست، به کانون تهدید تبدیل شده با کشوری که در 10هزارکیلومتری ایران قرار دارد مقایسه کرد. نکته دیگر در این مساله، غفلت از بازیگران مهم در صحنه جهانی است. به طور طبیعی این مساله به معنای انقیاد یا پذیرش شرایط یکطرفه در روابط کشورها نیست و به طور طبیعی کشورها بر اساس احترام متقابل و منافع ملی خود عمل میکنند ولی نمیتوان از نقشآفرینی بازیگران مهم جهانی غافل و نسبت به آن بیتوجه بود.
در یک جمعبندی اجمالی میتوان گفت سیاست خارجی و روابط خارجی در کشور موضوعی فراجناحی است و مسالهای حاکمیتی که در آن قوانین بالادستی و بالاترین نهادهای کشور مانند شورایعالی امنیت ملی، مجلس و نهایتا وزارت خارجه زیرنظر رهبری ذیمدخل هستند. در این زمینه تفکیک نقشها برای هر کدام از این نهادهای تاثیرگذار بسیار مهم است. بیان نکاتی از جانب بالاترین مقام اجرایی کشور در حالیکه میتواند آسیب جدی به روابط ایران با کشورهای دیگر بزند امری است ناصواب و نمیتوان از آن گذشت. به دلیل اینکه منافع ملی را دچار چالش میکند و بر اقتصاد و معیشت مردم تاثیرگذار است. نکته دیگر در این مساله جایگاه رییسجمهور است. دنیا به رییسجمهور از منظری مینگرد که در همه جای دنیا تعریف مشخصی بر آن مترتب است و به طور طبیعی روی آن حسابی باز میکند که در جهان مرسوم است. هیچ کشوری درصدد تحقیر قانون اساسی کشور دیگر و درک دقیق نقش مقامات تشکیلدهنده پازل سیاسی نیست. به همین دلیل است که همانطور که در ابتدا گذشت، نهادهای نظارتی، تقنینی و حتی قضایی کشور باید بر این موضوع اشراف داشته و در شرایطی که منافع کشور به دلیل استفاده نابجا از جایگاه بالاترین مقام اجرایی به چالش کشیده میشود به وظایف قانونی خود عمل کنند.
1-رجال، شخصیتها و نهادهای تقنینی، نظارتی و قضایی کشور در مواردی به دلیل برخی مسایل، وظایف قانونی خود درقبال رییسجمهور منتخب و عبور او از برخی موارد قانونی و قانون اساسی و توجه نکردن به مصالح در روابط خارجی کشور عمل نکردند. استحضار دارید که مجلس، نه تنها شأن قانونگذاری دارد بلکه میتواند از رییسجمهور و وزرا به دلیل تخطی احتمالی آنان از اصول انقلاب و قوانین مصوب مجلس، سوال کند. همانگونه که در سال آخر ریاستجمهوری آقای احمدینژاد دیدیم رییسجمهور به مجلس احضار شد.
3-متاسفانه غلظت بالای مسایل سیاسی داخلی در کشور به گونهای است که بسیاری از افراد با پناهبردن به زیر چتر یک گروه یا جناح خاص سیاسی، حاشیه امنیت نیرومندی را برای خود تعبیه میکنند و استفاده نابجا از پشتیبانیهای سیاسی داخلی، بدون ملاحظه منافع ملی، در عرصه روابط خارجی که یک موضوع کاملا تخصصی و در ارتباط مستقیم با امنیت و منافع ملی است، مداخلاتی میکنند که نتایج آن را پس از هشت سال شاهد هستیم. اگر سیاست خارجی دولتهای نهم و دهم را بخواهیم در چند جمله یا عبارت کوتاه خلاصه کنیم، میتوان هشت سال گذشته را در این عبارات بیان کرد:
الف) کمتوجهی به پتانسیل وزارت امور خارجه که سازمانی بهشدت حرفهای است و استفاده از دیپلماتهای ضعیف و کنار گذاشتن دیپلماتها و کارشناسان با سابقه، خوشنام و به شدت حرفهای کشور
ب) استفاده از ادبیات غیرمنطبق با ادبیات دیپلماتیک که تناسبی با فرهنگ و تاریخ این کشور کهن نداشت بهگونهای که برخی مقامات کشورهای مختلف در روزهای اخیر و بهخصوص پس از انتخاب آقای روحانی و در آستانه آخرین روزهای دولت احمدینژاد، به آن اشاره میکنند. از تیر 84 که آقای احمدینژاد وارد کاخ پاستور شد در اولین حضور در سازمان ملل در شهریور ماه همان سال بهگونهای با جهان سخن گفت که از زمان وقوع انقلاب اسلامی از 57 تا آن سال، سابقه نداشته است. اشاره مشخص او به مساله «هاله نور» نمایانگر نوع نگاه وی به دنیاست که بیان آن نهتنها مردم ایران بلکه مخاطبان بینالمللی را نیز به تعجب وا داشت.
در مهرماه همان سال آقای احمدینژاد بدون هیچگونه مقدمهای در کنفرانسی تحت عنوان «جهان عاری از صهیونیسم» که در تهران برگزار شد، به موضوعی اشاره کرد که تاکنون سیاست خارجی ما درگیر آن است، اگرچه تلاشهای زیادی از جانب یاران و نزدیکان وی برای زدودن این مساله از برنامه کار سیاست خارجی انجام گرفت ولی متاسفانه از موضوعاتی بود که فضای جهانی علیه ایران را دشوارتر ساخت؛ طرح موضوع محو اسراییل از کره زمین. حتی اگر کشوری برنامه مدونی برای چنین اقدامی داشته باشد هرگز آن را به زبان بالاترین مقام اجرایی خود جاری نمیکند. این مساله از آنجا که در ارتباط مستقیم با ایالات متحده از یک سو و حساسیت کشورهای جهان برای به کارگیری زور در روابط بینالملل از سوی دیگر داشت، قابل پذیرش نبود. در همین رابطه قدرت نیرومند لابیگری رژیم صهیونیستی نزد کشورهای جهان و سازمانهای بینالمللی سبب شد تا کشورهای زیادی در دنیا علیه ایران به موضعگیری بپردازند و روابط آنها با ایران، تحتتاثیر قرار گیرد.
در همان سال، آقای احمدینژاد بدون هیچگونه زمینه تاریخی بهخصوص طی 27 سال پس از انقلاب، به موضوعی اشاره کرد که نه موضوع جمهوری اسلامی ایران بود و نه موضوع حتی جهان اسلام. مساله هولوکاست اختلافی بین اروپا و یهودیان در جنگ جهانی دوم است. تاکید مکرر وی بر این موضوع و بیان آن در مقاطع مختلف و حتی در مجمع عمومی سازمانملل، از موضوعات دیگری بود که جهان را در مقابل ایران قرار داد تا جایی که مجمع عمومی سازمانملل قطعنامهای را تصویب کرد که در آن از همه کشورها میخواست هولوکاست را به رسمیت شناخته و آن را محکوم کنند و حتی روزی را به نام «روز هولوکاست» در تقویم سازمانملل به ثبت رساندند. از زمان وقوع انقلاب تا سالی که او به این مساله پرداخت هیچ یک از مسوولان ارشد کشور در مورد این مساله صحبتی به میان نیاورده بودند. در اینجا غرض این نیست که به حقانیت هولوکاست پرداخته شود. مهم این است که هولوکاست هر چه بود ربطی به ایران نداشت و یک دولتمرد بهویژه در سطح رییسجمهور باید گزیده و سنجیده و بر اساس منافع کشور آن هم بر اساس اولویتها سخن بگوید. او یک تاریخدان نبود؛ سیاستمدار بود که در راس قوه مجریه یک کشور قرار گرفته بود.
موضوع دیگری که اگرچه «ملی» بود و هست ولی بهخاطر ویژگیهای پنجگانهای که گفته شد آقای احمدینژاد با ورود غیرکارشناسی و استفاده از ادبیات نامناسب و با هدف کسب وجهه داخلی به موضوعی ورود پیدا کرد که موضوعی حساس و پیچیده و نیازمند دیپلماسی کاملا حرفهای برای حل و فصل آن بود. مساله پرونده هستهای ایران موضوعی است کاملا ملی که از حدود یک دهه پیش به دلایلی که در این مختصر فرصت بحث آن نیست، تبدیل به یک مساله بینالمللی شده است و حداقل در دو سطح آژانس بینالمللی انرژی اتمی و شورای امنیت سازمان ملل به آن پرداخته شده و از زمان شروع این پرونده در سال 82 تاکنون شاهد فراز و نشیبهایی در این پرونده ملی بودیم. زمینههای قبلی محو اسراییل از کره زمین و طرح هولوکاست و آسیب جدی در روابط ایران با کشورهای تاثیرگذار جهان و همسایگان، سبب شد تا ایران در صحنه جهانی دچار محدودیتهایی شود. مزید بر این موارد، استفاده از عباراتی مانند «ورق پاره» برای قطعنامههای صادره در سازمان ملل یا اشاره به اینکه اینقدر قطعنامه بدهید تا قطعنامهدانتان پاره شود از مواردی است که باید به طور جد از بیان آن پرهیز شود و دیگر از زبان مقامی مثل رییسجمهور شنیده نشود. در همین موضوع هستهای تا قبل از جلوس آقای احمدینژاد در کاخ پاستور، کشور با تدبیر سعی در مدیریت این پرونده داشت و هدف اصلی کشور جلوگیری از بینالمللیشدن موضوع و بهخصوص ارجاع پرونده به شورای امنیت بود و ما با همکاری با سه کشور اروپایی و کنارگذاشتن ایالاتمتحده سعی در حل و فصل این مساله داشتیم. پس از آن بود که در 4 فوریه 2006 یا 15 بهمن 84، شورای حکام سازمان انرژی اتمی پرونده را به شورای امنیت ارجاع داد و بعد از قطعنامههای 1696 در 9 / 5/ 85، 1737 در 2/10 / 85، 1747 در 4/1/86، 1803 در 12/13 /86 که بر اساس این مورد اخیر برای اولین بار مساله هستهای ایران تحت ماده 41 فصل 7 منشور سازمان ملل قرار گرفت. قطعنامه بعدی 1835 و مهمترین آن 1929 در 89/3/19 صادر شد که حتی کشورهای دوست ایران نیز به این قطعنامه رای مثبت دادند. اینها گوشههایی از آنچه بر سیاست خارجی این هشت سال گذشته است بود که موضوع مهم در اجرای سیاست خارجی، درک درست از اولویتهای سیاست خارجی کشور است و همانگونه که اشاره شد در این موضوع، همسایگان از اولویت اول برخوردارند. مروری بر تاریخ روابط ایران با همسایگان به ویژه کشورهای تاثیرگذار آن نشان میدهد که حتی در زمان جنگ تحمیلی هشتساله، روابط ایران با این کشورها به این سطح نزول نکرده بود. در سیاست خارجی معمولا، همسایگان را نصف سیاست خارجی کشور میدانند و قویترین دیپلماتها و تیم کارشناسی برای رصد لحظه به لحظه روابط و گزارش به مسوولان در نظر گرفته میشود.
در زمان دولت سازندگی و متعاقب آن در دولت اصلاحات، روابط ایران با برخی از این کشورها به گونهای بهبود یافت که ایران با برخی از کشورها موافقتنامه امنیتی که بالاترین سطح اعتماد متقابل بین دو کشور است را به امضا رساند. این در حالی بود که آقای احمدینژاد به رغم چهار بار سفر به عربستانسعودی، شاهد حتی یک سفر سطح بالا از عربستان به ایران نبود. تاکید او بر کشورهایی در مناطقی در جهان که اگرچه روابط با آنها لازم است و در چارچوب دیپلماسی اجتنابناپذیر، ولی در اولویتهای کشورها باید مورد مداقه جدی قرار گیرد. نمیتوان پذیرفت کشوری که در همسایگی ایران قرار گفته و به دلیل سیاستهای نادرست، به کانون تهدید تبدیل شده با کشوری که در 10هزارکیلومتری ایران قرار دارد مقایسه کرد. نکته دیگر در این مساله، غفلت از بازیگران مهم در صحنه جهانی است. به طور طبیعی این مساله به معنای انقیاد یا پذیرش شرایط یکطرفه در روابط کشورها نیست و به طور طبیعی کشورها بر اساس احترام متقابل و منافع ملی خود عمل میکنند ولی نمیتوان از نقشآفرینی بازیگران مهم جهانی غافل و نسبت به آن بیتوجه بود.
در یک جمعبندی اجمالی میتوان گفت سیاست خارجی و روابط خارجی در کشور موضوعی فراجناحی است و مسالهای حاکمیتی که در آن قوانین بالادستی و بالاترین نهادهای کشور مانند شورایعالی امنیت ملی، مجلس و نهایتا وزارت خارجه زیرنظر رهبری ذیمدخل هستند. در این زمینه تفکیک نقشها برای هر کدام از این نهادهای تاثیرگذار بسیار مهم است. بیان نکاتی از جانب بالاترین مقام اجرایی کشور در حالیکه میتواند آسیب جدی به روابط ایران با کشورهای دیگر بزند امری است ناصواب و نمیتوان از آن گذشت. به دلیل اینکه منافع ملی را دچار چالش میکند و بر اقتصاد و معیشت مردم تاثیرگذار است. نکته دیگر در این مساله جایگاه رییسجمهور است. دنیا به رییسجمهور از منظری مینگرد که در همه جای دنیا تعریف مشخصی بر آن مترتب است و به طور طبیعی روی آن حسابی باز میکند که در جهان مرسوم است. هیچ کشوری درصدد تحقیر قانون اساسی کشور دیگر و درک دقیق نقش مقامات تشکیلدهنده پازل سیاسی نیست. به همین دلیل است که همانطور که در ابتدا گذشت، نهادهای نظارتی، تقنینی و حتی قضایی کشور باید بر این موضوع اشراف داشته و در شرایطی که منافع کشور به دلیل استفاده نابجا از جایگاه بالاترین مقام اجرایی به چالش کشیده میشود به وظایف قانونی خود عمل کنند.
هشت سال پس از حاکمیت اصولگرایان در روابط خارجی کشور و مدیریت دیپلماسی - که بازوی اجرایی دستگاه تصمیمسازی سیاست خارجی است- مطالعه روابط خارجی ایران، با کشورهای جهان، از موضوعاتی است که باید به جد به آن پرداخت و بدون هرگونه حبوبغض، هشت سال گذشته را مورد ارزیابی و نقد قرار داد. آقای احمدینژاد از همان زمان ورود به پاستور در تیر 84، نشان داد که توجه لازم را به اهمیت سیاست خارجی در امنیت، رشد و توسعه اقتصادی کشور و تاثیر روابط خارجی بر بهبود وضعیت ملت خود، ندارد. از نظر نگارنده دلیل این امر را میتوان در موارد زیر احصا کرد.
1-رجال، شخصیتها و نهادهای تقنینی، نظارتی و قضایی کشور در مواردی به دلیل برخی مسایل، وظایف قانونی خود درقبال رییسجمهور منتخب و عبور او از برخی موارد قانونی و قانون اساسی و توجه نکردن به مصالح در روابط خارجی کشور عمل نکردند. استحضار دارید که مجلس، نه تنها شأن قانونگذاری دارد بلکه میتواند از رییسجمهور و وزرا به دلیل تخطی احتمالی آنان از اصول انقلاب و قوانین مصوب مجلس، سوال کند. همانگونه که در سال آخر ریاستجمهوری آقای احمدینژاد دیدیم رییسجمهور به مجلس احضار شد.
3-متاسفانه غلظت بالای مسایل سیاسی داخلی در کشور به گونهای است که بسیاری از افراد با پناهبردن به زیر چتر یک گروه یا جناح خاص سیاسی، حاشیه امنیت نیرومندی را برای خود تعبیه میکنند و استفاده نابجا از پشتیبانیهای سیاسی داخلی، بدون ملاحظه منافع ملی، در عرصه روابط خارجی که یک موضوع کاملا تخصصی و در ارتباط مستقیم با امنیت و منافع ملی است، مداخلاتی میکنند که نتایج آن را پس از هشت سال شاهد هستیم. اگر سیاست خارجی دولتهای نهم و دهم را بخواهیم در چند جمله یا عبارت کوتاه خلاصه کنیم، میتوان هشت سال گذشته را در این عبارات بیان کرد:
الف) کمتوجهی به پتانسیل وزارت امور خارجه که سازمانی بهشدت حرفهای است و استفاده از دیپلماتهای ضعیف و کنار گذاشتن دیپلماتها و کارشناسان با سابقه، خوشنام و به شدت حرفهای کشور
ب) استفاده از ادبیات غیرمنطبق با ادبیات دیپلماتیک که تناسبی با فرهنگ و تاریخ این کشور کهن نداشت بهگونهای که برخی مقامات کشورهای مختلف در روزهای اخیر و بهخصوص پس از انتخاب آقای روحانی و در آستانه آخرین روزهای دولت احمدینژاد، به آن اشاره میکنند. از تیر 84 که آقای احمدینژاد وارد کاخ پاستور شد در اولین حضور در سازمان ملل در شهریور ماه همان سال بهگونهای با جهان سخن گفت که از زمان وقوع انقلاب اسلامی از 57 تا آن سال، سابقه نداشته است. اشاره مشخص او به مساله «هاله نور» نمایانگر نوع نگاه وی به دنیاست که بیان آن نهتنها مردم ایران بلکه مخاطبان بینالمللی را نیز به تعجب وا داشت.
در مهرماه همان سال آقای احمدینژاد بدون هیچگونه مقدمهای در کنفرانسی تحت عنوان «جهان عاری از صهیونیسم» که در تهران برگزار شد، به موضوعی اشاره کرد که تاکنون سیاست خارجی ما درگیر آن است، اگرچه تلاشهای زیادی از جانب یاران و نزدیکان وی برای زدودن این مساله از برنامه کار سیاست خارجی انجام گرفت ولی متاسفانه از موضوعاتی بود که فضای جهانی علیه ایران را دشوارتر ساخت؛ طرح موضوع محو اسراییل از کره زمین. حتی اگر کشوری برنامه مدونی برای چنین اقدامی داشته باشد هرگز آن را به زبان بالاترین مقام اجرایی خود جاری نمیکند. این مساله از آنجا که در ارتباط مستقیم با ایالات متحده از یک سو و حساسیت کشورهای جهان برای به کارگیری زور در روابط بینالملل از سوی دیگر داشت، قابل پذیرش نبود. در همین رابطه قدرت نیرومند لابیگری رژیم صهیونیستی نزد کشورهای جهان و سازمانهای بینالمللی سبب شد تا کشورهای زیادی در دنیا علیه ایران به موضعگیری بپردازند و روابط آنها با ایران، تحتتاثیر قرار گیرد.
در همان سال، آقای احمدینژاد بدون هیچگونه زمینه تاریخی بهخصوص طی 27 سال پس از انقلاب، به موضوعی اشاره کرد که نه موضوع جمهوری اسلامی ایران بود و نه موضوع حتی جهان اسلام. مساله هولوکاست اختلافی بین اروپا و یهودیان در جنگ جهانی دوم است. تاکید مکرر وی بر این موضوع و بیان آن در مقاطع مختلف و حتی در مجمع عمومی سازمانملل، از موضوعات دیگری بود که جهان را در مقابل ایران قرار داد تا جایی که مجمع عمومی سازمانملل قطعنامهای را تصویب کرد که در آن از همه کشورها میخواست هولوکاست را به رسمیت شناخته و آن را محکوم کنند و حتی روزی را به نام «روز هولوکاست» در تقویم سازمانملل به ثبت رساندند. از زمان وقوع انقلاب تا سالی که او به این مساله پرداخت هیچ یک از مسوولان ارشد کشور در مورد این مساله صحبتی به میان نیاورده بودند. در اینجا غرض این نیست که به حقانیت هولوکاست پرداخته شود. مهم این است که هولوکاست هر چه بود ربطی به ایران نداشت و یک دولتمرد بهویژه در سطح رییسجمهور باید گزیده و سنجیده و بر اساس منافع کشور آن هم بر اساس اولویتها سخن بگوید. او یک تاریخدان نبود؛ سیاستمدار بود که در راس قوه مجریه یک کشور قرار گرفته بود.
موضوع دیگری که اگرچه «ملی» بود و هست ولی بهخاطر ویژگیهای پنجگانهای که گفته شد آقای احمدینژاد با ورود غیرکارشناسی و استفاده از ادبیات نامناسب و با هدف کسب وجهه داخلی به موضوعی ورود پیدا کرد که موضوعی حساس و پیچیده و نیازمند دیپلماسی کاملا حرفهای برای حل و فصل آن بود. مساله پرونده هستهای ایران موضوعی است کاملا ملی که از حدود یک دهه پیش به دلایلی که در این مختصر فرصت بحث آن نیست، تبدیل به یک مساله بینالمللی شده است و حداقل در دو سطح آژانس بینالمللی انرژی اتمی و شورای امنیت سازمان ملل به آن پرداخته شده و از زمان شروع این پرونده در سال 82 تاکنون شاهد فراز و نشیبهایی در این پرونده ملی بودیم. زمینههای قبلی محو اسراییل از کره زمین و طرح هولوکاست و آسیب جدی در روابط ایران با کشورهای تاثیرگذار جهان و همسایگان، سبب شد تا ایران در صحنه جهانی دچار محدودیتهایی شود. مزید بر این موارد، استفاده از عباراتی مانند «ورق پاره» برای قطعنامههای صادره در سازمان ملل یا اشاره به اینکه اینقدر قطعنامه بدهید تا قطعنامهدانتان پاره شود از مواردی است که باید به طور جد از بیان آن پرهیز شود و دیگر از زبان مقامی مثل رییسجمهور شنیده نشود. در همین موضوع هستهای تا قبل از جلوس آقای احمدینژاد در کاخ پاستور، کشور با تدبیر سعی در مدیریت این پرونده داشت و هدف اصلی کشور جلوگیری از بینالمللیشدن موضوع و بهخصوص ارجاع پرونده به شورای امنیت بود و ما با همکاری با سه کشور اروپایی و کنارگذاشتن ایالاتمتحده سعی در حل و فصل این مساله داشتیم. پس از آن بود که در 4 فوریه 2006 یا 15 بهمن 84، شورای حکام سازمان انرژی اتمی پرونده را به شورای امنیت ارجاع داد و بعد از قطعنامههای 1696 در 9 / 5/ 85، 1737 در 2/10 / 85، 1747 در 4/1/86، 1803 در 12/13 /86 که بر اساس این مورد اخیر برای اولین بار مساله هستهای ایران تحت ماده 41 فصل 7 منشور سازمان ملل قرار گرفت. قطعنامه بعدی 1835 و مهمترین آن 1929 در 89/3/19 صادر شد که حتی کشورهای دوست ایران نیز به این قطعنامه رای مثبت دادند. اینها گوشههایی از آنچه بر سیاست خارجی این هشت سال گذشته است بود که موضوع مهم در اجرای سیاست خارجی، درک درست از اولویتهای سیاست خارجی کشور است و همانگونه که اشاره شد در این موضوع، همسایگان از اولویت اول برخوردارند. مروری بر تاریخ روابط ایران با همسایگان به ویژه کشورهای تاثیرگذار آن نشان میدهد که حتی در زمان جنگ تحمیلی هشتساله، روابط ایران با این کشورها به این سطح نزول نکرده بود. در سیاست خارجی معمولا، همسایگان را نصف سیاست خارجی کشور میدانند و قویترین دیپلماتها و تیم کارشناسی برای رصد لحظه به لحظه روابط و گزارش به مسوولان در نظر گرفته میشود.
در زمان دولت سازندگی و متعاقب آن در دولت اصلاحات، روابط ایران با برخی از این کشورها به گونهای بهبود یافت که ایران با برخی از کشورها موافقتنامه امنیتی که بالاترین سطح اعتماد متقابل بین دو کشور است را به امضا رساند. این در حالی بود که آقای احمدینژاد به رغم چهار بار سفر به عربستانسعودی، شاهد حتی یک سفر سطح بالا از عربستان به ایران نبود. تاکید او بر کشورهایی در مناطقی در جهان که اگرچه روابط با آنها لازم است و در چارچوب دیپلماسی اجتنابناپذیر، ولی در اولویتهای کشورها باید مورد مداقه جدی قرار گیرد. نمیتوان پذیرفت کشوری که در همسایگی ایران قرار گفته و به دلیل سیاستهای نادرست، به کانون تهدید تبدیل شده با کشوری که در 10هزارکیلومتری ایران قرار دارد مقایسه کرد. نکته دیگر در این مساله، غفلت از بازیگران مهم در صحنه جهانی است. به طور طبیعی این مساله به معنای انقیاد یا پذیرش شرایط یکطرفه در روابط کشورها نیست و به طور طبیعی کشورها بر اساس احترام متقابل و منافع ملی خود عمل میکنند ولی نمیتوان از نقشآفرینی بازیگران مهم جهانی غافل و نسبت به آن بیتوجه بود.
در یک جمعبندی اجمالی میتوان گفت سیاست خارجی و روابط خارجی در کشور موضوعی فراجناحی است و مسالهای حاکمیتی که در آن قوانین بالادستی و بالاترین نهادهای کشور مانند شورایعالی امنیت ملی، مجلس و نهایتا وزارت خارجه زیرنظر رهبری ذیمدخل هستند. در این زمینه تفکیک نقشها برای هر کدام از این نهادهای تاثیرگذار بسیار مهم است. بیان نکاتی از جانب بالاترین مقام اجرایی کشور در حالیکه میتواند آسیب جدی به روابط ایران با کشورهای دیگر بزند امری است ناصواب و نمیتوان از آن گذشت. به دلیل اینکه منافع ملی را دچار چالش میکند و بر اقتصاد و معیشت مردم تاثیرگذار است. نکته دیگر در این مساله جایگاه رییسجمهور است. دنیا به رییسجمهور از منظری مینگرد که در همه جای دنیا تعریف مشخصی بر آن مترتب است و به طور طبیعی روی آن حسابی باز میکند که در جهان مرسوم است. هیچ کشوری درصدد تحقیر قانون اساسی کشور دیگر و درک دقیق نقش مقامات تشکیلدهنده پازل سیاسی نیست. به همین دلیل است که همانطور که در ابتدا گذشت، نهادهای نظارتی، تقنینی و حتی قضایی کشور باید بر این موضوع اشراف داشته و در شرایطی که منافع کشور به دلیل استفاده نابجا از جایگاه بالاترین مقام اجرایی به چالش کشیده میشود به وظایف قانونی خود عمل کنند.
1-رجال، شخصیتها و نهادهای تقنینی، نظارتی و قضایی کشور در مواردی به دلیل برخی مسایل، وظایف قانونی خود درقبال رییسجمهور منتخب و عبور او از برخی موارد قانونی و قانون اساسی و توجه نکردن به مصالح در روابط خارجی کشور عمل نکردند. استحضار دارید که مجلس، نه تنها شأن قانونگذاری دارد بلکه میتواند از رییسجمهور و وزرا به دلیل تخطی احتمالی آنان از اصول انقلاب و قوانین مصوب مجلس، سوال کند. همانگونه که در سال آخر ریاستجمهوری آقای احمدینژاد دیدیم رییسجمهور به مجلس احضار شد.
3-متاسفانه غلظت بالای مسایل سیاسی داخلی در کشور به گونهای است که بسیاری از افراد با پناهبردن به زیر چتر یک گروه یا جناح خاص سیاسی، حاشیه امنیت نیرومندی را برای خود تعبیه میکنند و استفاده نابجا از پشتیبانیهای سیاسی داخلی، بدون ملاحظه منافع ملی، در عرصه روابط خارجی که یک موضوع کاملا تخصصی و در ارتباط مستقیم با امنیت و منافع ملی است، مداخلاتی میکنند که نتایج آن را پس از هشت سال شاهد هستیم. اگر سیاست خارجی دولتهای نهم و دهم را بخواهیم در چند جمله یا عبارت کوتاه خلاصه کنیم، میتوان هشت سال گذشته را در این عبارات بیان کرد:
الف) کمتوجهی به پتانسیل وزارت امور خارجه که سازمانی بهشدت حرفهای است و استفاده از دیپلماتهای ضعیف و کنار گذاشتن دیپلماتها و کارشناسان با سابقه، خوشنام و به شدت حرفهای کشور
ب) استفاده از ادبیات غیرمنطبق با ادبیات دیپلماتیک که تناسبی با فرهنگ و تاریخ این کشور کهن نداشت بهگونهای که برخی مقامات کشورهای مختلف در روزهای اخیر و بهخصوص پس از انتخاب آقای روحانی و در آستانه آخرین روزهای دولت احمدینژاد، به آن اشاره میکنند. از تیر 84 که آقای احمدینژاد وارد کاخ پاستور شد در اولین حضور در سازمان ملل در شهریور ماه همان سال بهگونهای با جهان سخن گفت که از زمان وقوع انقلاب اسلامی از 57 تا آن سال، سابقه نداشته است. اشاره مشخص او به مساله «هاله نور» نمایانگر نوع نگاه وی به دنیاست که بیان آن نهتنها مردم ایران بلکه مخاطبان بینالمللی را نیز به تعجب وا داشت.
در مهرماه همان سال آقای احمدینژاد بدون هیچگونه مقدمهای در کنفرانسی تحت عنوان «جهان عاری از صهیونیسم» که در تهران برگزار شد، به موضوعی اشاره کرد که تاکنون سیاست خارجی ما درگیر آن است، اگرچه تلاشهای زیادی از جانب یاران و نزدیکان وی برای زدودن این مساله از برنامه کار سیاست خارجی انجام گرفت ولی متاسفانه از موضوعاتی بود که فضای جهانی علیه ایران را دشوارتر ساخت؛ طرح موضوع محو اسراییل از کره زمین. حتی اگر کشوری برنامه مدونی برای چنین اقدامی داشته باشد هرگز آن را به زبان بالاترین مقام اجرایی خود جاری نمیکند. این مساله از آنجا که در ارتباط مستقیم با ایالات متحده از یک سو و حساسیت کشورهای جهان برای به کارگیری زور در روابط بینالملل از سوی دیگر داشت، قابل پذیرش نبود. در همین رابطه قدرت نیرومند لابیگری رژیم صهیونیستی نزد کشورهای جهان و سازمانهای بینالمللی سبب شد تا کشورهای زیادی در دنیا علیه ایران به موضعگیری بپردازند و روابط آنها با ایران، تحتتاثیر قرار گیرد.
در همان سال، آقای احمدینژاد بدون هیچگونه زمینه تاریخی بهخصوص طی 27 سال پس از انقلاب، به موضوعی اشاره کرد که نه موضوع جمهوری اسلامی ایران بود و نه موضوع حتی جهان اسلام. مساله هولوکاست اختلافی بین اروپا و یهودیان در جنگ جهانی دوم است. تاکید مکرر وی بر این موضوع و بیان آن در مقاطع مختلف و حتی در مجمع عمومی سازمانملل، از موضوعات دیگری بود که جهان را در مقابل ایران قرار داد تا جایی که مجمع عمومی سازمانملل قطعنامهای را تصویب کرد که در آن از همه کشورها میخواست هولوکاست را به رسمیت شناخته و آن را محکوم کنند و حتی روزی را به نام «روز هولوکاست» در تقویم سازمانملل به ثبت رساندند. از زمان وقوع انقلاب تا سالی که او به این مساله پرداخت هیچ یک از مسوولان ارشد کشور در مورد این مساله صحبتی به میان نیاورده بودند. در اینجا غرض این نیست که به حقانیت هولوکاست پرداخته شود. مهم این است که هولوکاست هر چه بود ربطی به ایران نداشت و یک دولتمرد بهویژه در سطح رییسجمهور باید گزیده و سنجیده و بر اساس منافع کشور آن هم بر اساس اولویتها سخن بگوید. او یک تاریخدان نبود؛ سیاستمدار بود که در راس قوه مجریه یک کشور قرار گرفته بود.
موضوع دیگری که اگرچه «ملی» بود و هست ولی بهخاطر ویژگیهای پنجگانهای که گفته شد آقای احمدینژاد با ورود غیرکارشناسی و استفاده از ادبیات نامناسب و با هدف کسب وجهه داخلی به موضوعی ورود پیدا کرد که موضوعی حساس و پیچیده و نیازمند دیپلماسی کاملا حرفهای برای حل و فصل آن بود. مساله پرونده هستهای ایران موضوعی است کاملا ملی که از حدود یک دهه پیش به دلایلی که در این مختصر فرصت بحث آن نیست، تبدیل به یک مساله بینالمللی شده است و حداقل در دو سطح آژانس بینالمللی انرژی اتمی و شورای امنیت سازمان ملل به آن پرداخته شده و از زمان شروع این پرونده در سال 82 تاکنون شاهد فراز و نشیبهایی در این پرونده ملی بودیم. زمینههای قبلی محو اسراییل از کره زمین و طرح هولوکاست و آسیب جدی در روابط ایران با کشورهای تاثیرگذار جهان و همسایگان، سبب شد تا ایران در صحنه جهانی دچار محدودیتهایی شود. مزید بر این موارد، استفاده از عباراتی مانند «ورق پاره» برای قطعنامههای صادره در سازمان ملل یا اشاره به اینکه اینقدر قطعنامه بدهید تا قطعنامهدانتان پاره شود از مواردی است که باید به طور جد از بیان آن پرهیز شود و دیگر از زبان مقامی مثل رییسجمهور شنیده نشود. در همین موضوع هستهای تا قبل از جلوس آقای احمدینژاد در کاخ پاستور، کشور با تدبیر سعی در مدیریت این پرونده داشت و هدف اصلی کشور جلوگیری از بینالمللیشدن موضوع و بهخصوص ارجاع پرونده به شورای امنیت بود و ما با همکاری با سه کشور اروپایی و کنارگذاشتن ایالاتمتحده سعی در حل و فصل این مساله داشتیم. پس از آن بود که در 4 فوریه 2006 یا 15 بهمن 84، شورای حکام سازمان انرژی اتمی پرونده را به شورای امنیت ارجاع داد و بعد از قطعنامههای 1696 در 9 / 5/ 85، 1737 در 2/10 / 85، 1747 در 4/1/86، 1803 در 12/13 /86 که بر اساس این مورد اخیر برای اولین بار مساله هستهای ایران تحت ماده 41 فصل 7 منشور سازمان ملل قرار گرفت. قطعنامه بعدی 1835 و مهمترین آن 1929 در 89/3/19 صادر شد که حتی کشورهای دوست ایران نیز به این قطعنامه رای مثبت دادند. اینها گوشههایی از آنچه بر سیاست خارجی این هشت سال گذشته است بود که موضوع مهم در اجرای سیاست خارجی، درک درست از اولویتهای سیاست خارجی کشور است و همانگونه که اشاره شد در این موضوع، همسایگان از اولویت اول برخوردارند. مروری بر تاریخ روابط ایران با همسایگان به ویژه کشورهای تاثیرگذار آن نشان میدهد که حتی در زمان جنگ تحمیلی هشتساله، روابط ایران با این کشورها به این سطح نزول نکرده بود. در سیاست خارجی معمولا، همسایگان را نصف سیاست خارجی کشور میدانند و قویترین دیپلماتها و تیم کارشناسی برای رصد لحظه به لحظه روابط و گزارش به مسوولان در نظر گرفته میشود.
در زمان دولت سازندگی و متعاقب آن در دولت اصلاحات، روابط ایران با برخی از این کشورها به گونهای بهبود یافت که ایران با برخی از کشورها موافقتنامه امنیتی که بالاترین سطح اعتماد متقابل بین دو کشور است را به امضا رساند. این در حالی بود که آقای احمدینژاد به رغم چهار بار سفر به عربستانسعودی، شاهد حتی یک سفر سطح بالا از عربستان به ایران نبود. تاکید او بر کشورهایی در مناطقی در جهان که اگرچه روابط با آنها لازم است و در چارچوب دیپلماسی اجتنابناپذیر، ولی در اولویتهای کشورها باید مورد مداقه جدی قرار گیرد. نمیتوان پذیرفت کشوری که در همسایگی ایران قرار گفته و به دلیل سیاستهای نادرست، به کانون تهدید تبدیل شده با کشوری که در 10هزارکیلومتری ایران قرار دارد مقایسه کرد. نکته دیگر در این مساله، غفلت از بازیگران مهم در صحنه جهانی است. به طور طبیعی این مساله به معنای انقیاد یا پذیرش شرایط یکطرفه در روابط کشورها نیست و به طور طبیعی کشورها بر اساس احترام متقابل و منافع ملی خود عمل میکنند ولی نمیتوان از نقشآفرینی بازیگران مهم جهانی غافل و نسبت به آن بیتوجه بود.
در یک جمعبندی اجمالی میتوان گفت سیاست خارجی و روابط خارجی در کشور موضوعی فراجناحی است و مسالهای حاکمیتی که در آن قوانین بالادستی و بالاترین نهادهای کشور مانند شورایعالی امنیت ملی، مجلس و نهایتا وزارت خارجه زیرنظر رهبری ذیمدخل هستند. در این زمینه تفکیک نقشها برای هر کدام از این نهادهای تاثیرگذار بسیار مهم است. بیان نکاتی از جانب بالاترین مقام اجرایی کشور در حالیکه میتواند آسیب جدی به روابط ایران با کشورهای دیگر بزند امری است ناصواب و نمیتوان از آن گذشت. به دلیل اینکه منافع ملی را دچار چالش میکند و بر اقتصاد و معیشت مردم تاثیرگذار است. نکته دیگر در این مساله جایگاه رییسجمهور است. دنیا به رییسجمهور از منظری مینگرد که در همه جای دنیا تعریف مشخصی بر آن مترتب است و به طور طبیعی روی آن حسابی باز میکند که در جهان مرسوم است. هیچ کشوری درصدد تحقیر قانون اساسی کشور دیگر و درک دقیق نقش مقامات تشکیلدهنده پازل سیاسی نیست. به همین دلیل است که همانطور که در ابتدا گذشت، نهادهای نظارتی، تقنینی و حتی قضایی کشور باید بر این موضوع اشراف داشته و در شرایطی که منافع کشور به دلیل استفاده نابجا از جایگاه بالاترین مقام اجرایی به چالش کشیده میشود به وظایف قانونی خود عمل کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.