در نبودِ نمايشنامهنويس و مؤخرهنويس
آخرالزمان همينجاست
شيما بهرهمند
«هيچ خبري نيست، نه كسي ميآيد، نه كسي ميرود، خيلي بدجوريست.»1
نمايشنامه «آخرالزمانِ» مديا كاشيگر فضاي اينچنيني دارد، داستان تعريف نميكند، گرچه خط داستانيِ حاشيهاي دارد كه روزگار رفته بر دو شخصيت نمايش را آشكار كند اما ماجرا از قرارِ ديگر است. بحث بر سر زندگي ازدسترفته «زن» و «مرد» در گذشته نيست، مسئله زيستن در آخرالزماني است كه مدتهاست سر رسيده و هيچوقت هم به آخر نميرسد. نمايشنامه از يك اتاق نشيمن آغاز ميشود با يك شومينه روشن. زني جوان روي صندلي دستهدار نشسته، كتاب ميخواند. مرد بر صندلي چرخدار با عصايي در دست با تبلت خود كلنجار ميرود. «مرد: [تبلت را كنار ميگذارد] وصل نميشود. با امروز، شد چهار روز كه قطع است.» زمستانِ نحسي است، سرما است و برف مدام ميبارد، و خانه در كوهپايهاي است سرمازده، گرگخيز و پرتافتاده از همهجا و همهكس و زن و مردي به اميد دستيافتن به آسايشي كه گويا سالياني است از زندگيشان رخت بسته، پناه آوردهاند به اين خانه اما برف همهجا را پوشانده و راهها را بسته و انگار به دامشان انداخته. «مرد: بيرون، هيچچيز نبود بهجز برف و فقط برف و باز هم برف. خيلي چشم گرداندم، اما فقط برف ديدم. نه آدمي و نه جانوري و نه حتا درختي... آنوقت باز
ادعا ميكني آخرالزمان نشده؟» چهار روز رفته از زماني كه زن و مرد به اينجا آمدند دلتنگ و افسرده، و اينك برف و سرما بر سرشان آوار شده و راههاي ارتباطي، از موبايل و اينترنت مسدود شده و تنها، انتظارْ مانده و اميدِ رسيدن گروه امداد و نجات. در اين ميانه زن پيشنهاد ميدهد براي گذران وقت هركس نقشي را بازي كند و ديگري نقش را حدس بزند و از همين بازيها خواسته ناخواسته گوشههايي از پنهانترين تكههاي زندگيشان رو ميشود و هريك ديگري را به اعتراف ميكشاند. بازي رفتهرفته جدي ميشود و بهقولِ مصطفي اسلاميه در مؤخرهاي كه بر نمايش نوشته است، بازي، مرز خيال و واقعيت را در هم ميشكند، رازهاي سربهمهر را از اعتبار مياندازد و ديوار بين نقشها و حقيقت ناگفتهها را فروميريزد. «زن: بازي همانقدر واقعي است كه خود واقعيت، واقعيت هم چيزي بهجز يك بازي نيست، فقط با يك تفاوت و آنهم اينكه هيچچيزش به اختيار تو نيست... چه اينجا باشيم، چه بيرون، داريم همان بازي را ميكنيم...» آنچه نمايشنامه بر مدار آن ميچرخد همين بازي است: كُشتن وقت بهاميد تمامشدن بازي. انتظاركشيدن و كشتن وقت براي به آخر رسيدن بازي، همان امر عبثي است كه در سنت
ابسورد معنا پيدا ميكند. نمايش هرچه پيش ميرود از فضاي سرشار از انتظار و وقتگذراني دو شخصيتِ نمايش و بازيهاي بيهدف و تمامنشدنيِ آنها، بهسمت فضايي مرگاندود ميل ميكند، انگار فضاي «آخر بازي» است، بازي نهايي در ساعت مرگ. «آخرالزمان» نمايشنامهاي است آونگي ميان «در انتظار گودو» و «آخر بازي» و از هريك، نشانههايي دارد. مفهوم انتظارِ «در انتظار گودو»ي بكت، و بازي آخر در اتاقي تنگ و تاريك و فضايي روبهزوال و ازكارافتادن. هيچ قطعيتي در كار نيست، پس معناي مشخصي هم نميتواند وجود داشته باشد. ناممكني دستيابي به قطعيت، و وعدههاي مبهمِ گودويي، اينهاست مسئله نمايشنامههاي بكت و «آخرالزمان»ي كه سرشار است از ارجاعاتِ پنهان به اين آثار، يا دستكم فضاسازيِ ابسورد از سنخ بكت. اسلاميه در مؤخره مينويسد، در چنين تنگناي بيپايان هيچ راه گريزي نيست مگر ادامهدادن به زندگي در مطلقترين بلاتكليفيها، با ادامهدادن به بازي نقشها. «آخرالزمان» اما نزد مؤلف نمايش و مؤخرهنويسش، مديا كاشيگر و مصطفي اسلاميه، دو رفيق قديمي كه در فاصلهاي كوتاه از جهانِ زندگان رفتند، از پيش آغاز شده؛ «ممكن است آخرالزمان بشود و آدم اصلا
نفهمد. آخرالزمان مرگ نيست تا به زندهبودنت دلخوش باشي. زندگي را هيچچيز نميتواند بكشد و آخرالزمان فقط ادامه زندگي در مطلقترين بلاتكليفي است. مدتهاست كه آخرالزمان شده و ما نفهميدهايم. آخرالزمان چيزي نيست كه هيچوقت به آخر برسد، آخرالزمان هميشه هست، آخرالزمان بيرون نيست، همينجاست.» متن پُر از ابهام است و در ناكجايي تمام ميشود بلاتكليف. گرهي گشوده نميشود، راهي نشان نميدهد، همهچيز را به مخاطب وا ميگذارد. بهقول اسلاميه «در اين ترديدي نيست كه نويسنده بيش از آنچه گفته نميدانسته يا نميتوانسته بگويد.» نوشتهاند در 1958 زماني كه بكت در تدارك اجراي «در انتظار گودو» بود، از او پرسيدند گودو كيست و او پاسخ داد اگر ميدانستم در خودِ نمايشنامه ميگفتم! مديا كاشيگر نيز چيز بيشتري از متن براي گفتن نداشته، جز اينكه بگويد؛ آخرالزمان هميشه هست، آخرالزمان همينجاست...
1. از «در انتظار گودو» ترجمه نجف دريابندري
«هيچ خبري نيست، نه كسي ميآيد، نه كسي ميرود، خيلي بدجوريست.»1
نمايشنامه «آخرالزمانِ» مديا كاشيگر فضاي اينچنيني دارد، داستان تعريف نميكند، گرچه خط داستانيِ حاشيهاي دارد كه روزگار رفته بر دو شخصيت نمايش را آشكار كند اما ماجرا از قرارِ ديگر است. بحث بر سر زندگي ازدسترفته «زن» و «مرد» در گذشته نيست، مسئله زيستن در آخرالزماني است كه مدتهاست سر رسيده و هيچوقت هم به آخر نميرسد. نمايشنامه از يك اتاق نشيمن آغاز ميشود با يك شومينه روشن. زني جوان روي صندلي دستهدار نشسته، كتاب ميخواند. مرد بر صندلي چرخدار با عصايي در دست با تبلت خود كلنجار ميرود. «مرد: [تبلت را كنار ميگذارد] وصل نميشود. با امروز، شد چهار روز كه قطع است.» زمستانِ نحسي است، سرما است و برف مدام ميبارد، و خانه در كوهپايهاي است سرمازده، گرگخيز و پرتافتاده از همهجا و همهكس و زن و مردي به اميد دستيافتن به آسايشي كه گويا سالياني است از زندگيشان رخت بسته، پناه آوردهاند به اين خانه اما برف همهجا را پوشانده و راهها را بسته و انگار به دامشان انداخته. «مرد: بيرون، هيچچيز نبود بهجز برف و فقط برف و باز هم برف. خيلي چشم گرداندم، اما فقط برف ديدم. نه آدمي و نه جانوري و نه حتا درختي... آنوقت باز
ادعا ميكني آخرالزمان نشده؟» چهار روز رفته از زماني كه زن و مرد به اينجا آمدند دلتنگ و افسرده، و اينك برف و سرما بر سرشان آوار شده و راههاي ارتباطي، از موبايل و اينترنت مسدود شده و تنها، انتظارْ مانده و اميدِ رسيدن گروه امداد و نجات. در اين ميانه زن پيشنهاد ميدهد براي گذران وقت هركس نقشي را بازي كند و ديگري نقش را حدس بزند و از همين بازيها خواسته ناخواسته گوشههايي از پنهانترين تكههاي زندگيشان رو ميشود و هريك ديگري را به اعتراف ميكشاند. بازي رفتهرفته جدي ميشود و بهقولِ مصطفي اسلاميه در مؤخرهاي كه بر نمايش نوشته است، بازي، مرز خيال و واقعيت را در هم ميشكند، رازهاي سربهمهر را از اعتبار مياندازد و ديوار بين نقشها و حقيقت ناگفتهها را فروميريزد. «زن: بازي همانقدر واقعي است كه خود واقعيت، واقعيت هم چيزي بهجز يك بازي نيست، فقط با يك تفاوت و آنهم اينكه هيچچيزش به اختيار تو نيست... چه اينجا باشيم، چه بيرون، داريم همان بازي را ميكنيم...» آنچه نمايشنامه بر مدار آن ميچرخد همين بازي است: كُشتن وقت بهاميد تمامشدن بازي. انتظاركشيدن و كشتن وقت براي به آخر رسيدن بازي، همان امر عبثي است كه در سنت
ابسورد معنا پيدا ميكند. نمايش هرچه پيش ميرود از فضاي سرشار از انتظار و وقتگذراني دو شخصيتِ نمايش و بازيهاي بيهدف و تمامنشدنيِ آنها، بهسمت فضايي مرگاندود ميل ميكند، انگار فضاي «آخر بازي» است، بازي نهايي در ساعت مرگ. «آخرالزمان» نمايشنامهاي است آونگي ميان «در انتظار گودو» و «آخر بازي» و از هريك، نشانههايي دارد. مفهوم انتظارِ «در انتظار گودو»ي بكت، و بازي آخر در اتاقي تنگ و تاريك و فضايي روبهزوال و ازكارافتادن. هيچ قطعيتي در كار نيست، پس معناي مشخصي هم نميتواند وجود داشته باشد. ناممكني دستيابي به قطعيت، و وعدههاي مبهمِ گودويي، اينهاست مسئله نمايشنامههاي بكت و «آخرالزمان»ي كه سرشار است از ارجاعاتِ پنهان به اين آثار، يا دستكم فضاسازيِ ابسورد از سنخ بكت. اسلاميه در مؤخره مينويسد، در چنين تنگناي بيپايان هيچ راه گريزي نيست مگر ادامهدادن به زندگي در مطلقترين بلاتكليفيها، با ادامهدادن به بازي نقشها. «آخرالزمان» اما نزد مؤلف نمايش و مؤخرهنويسش، مديا كاشيگر و مصطفي اسلاميه، دو رفيق قديمي كه در فاصلهاي كوتاه از جهانِ زندگان رفتند، از پيش آغاز شده؛ «ممكن است آخرالزمان بشود و آدم اصلا
نفهمد. آخرالزمان مرگ نيست تا به زندهبودنت دلخوش باشي. زندگي را هيچچيز نميتواند بكشد و آخرالزمان فقط ادامه زندگي در مطلقترين بلاتكليفي است. مدتهاست كه آخرالزمان شده و ما نفهميدهايم. آخرالزمان چيزي نيست كه هيچوقت به آخر برسد، آخرالزمان هميشه هست، آخرالزمان بيرون نيست، همينجاست.» متن پُر از ابهام است و در ناكجايي تمام ميشود بلاتكليف. گرهي گشوده نميشود، راهي نشان نميدهد، همهچيز را به مخاطب وا ميگذارد. بهقول اسلاميه «در اين ترديدي نيست كه نويسنده بيش از آنچه گفته نميدانسته يا نميتوانسته بگويد.» نوشتهاند در 1958 زماني كه بكت در تدارك اجراي «در انتظار گودو» بود، از او پرسيدند گودو كيست و او پاسخ داد اگر ميدانستم در خودِ نمايشنامه ميگفتم! مديا كاشيگر نيز چيز بيشتري از متن براي گفتن نداشته، جز اينكه بگويد؛ آخرالزمان هميشه هست، آخرالزمان همينجاست...
1. از «در انتظار گودو» ترجمه نجف دريابندري
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.