بازآفرینی انترناسیونال: طنین آواز دیالکتیک
جواد لگزیان
سرمایه بیهیچ مانعی میتازد اما هیچ خبری از پایان تاریخ باشکوه و زیبا به روایت نولیبرالیسم نیست و تراژدی فاجعه از جنگ فراگیر تا تهیدستی گسترده در برابر چشمان همگان در حال اجراست. کتاب «دیالکتیک در قرن جدید» دقیقا به وضعیت اکنون میپردازد و در سلسلهمقالاتی از اندیشمندان این عرصه تلاش میکند دیالکتیک را برای فهم آیندهای به کار برد که مارکس درون سرمایهداری حاضر نهفته میبیند. در مطلب حاضر، نگاهی کوتاه میشود به مقاله «دیالکتیک و انقلاب، اکنون» از «ساواش میشل - ماتساش» که تصویری کلی از فضای بحث به دست میدهد و حاوی نکاتی است برای لحظه اکنون.
ساواش میشل در ابتدا از بحران واقعا موجود مینویسد: سرخوشی اولیه و ظفرمندی سرمایهداران که متعاقب انهدام اتحاد جماهیر شوروی [ایجاد شده بود] از میان رفته است. امید واهی استقرار یک ملک جاویدان و صلحآمیز سرمایهداری لیبرال بر روی زمین به کابوس جنگهای همیشگی از بالکان تا آسیای مرکزی، از تجزیه یوگسلاوی سابق تا افغانستان و جهنم عراق دگرگون شده است. بیانیههای جهانی درباره صلح جهانشمول بعد از پایان جنگ سرد جای خود را به جنگ و ترور دائمی داده است، جایی که به تعبیر برشت، خود صلح به یک «مورد استثنایی» نامعمول از جنگ [همیشگی و قاعدهوار] تقلیل داده میشود. لفاظی در مورد حقوقبشر به وحشت و هراس ناشی از ابوغریب و گوانتانامو تغییر شکل یافته است. «صدور دموکراسی» با اشغال وحشیانه سرزمینهای دیگر در خارج از کشور و اعمال تکنیکهای وضعیت پلیسی در درون کشور، لغو دولت قانون از طریق قانون و استقرار قسمی «وضعیت اضطراری» در مراکز متروپل اروپا و ایالات متحده آمریکا معادل میشود؛ آنچه آنگونه که بنیامین پیشبینی کرده بود، از استثنا به قاعده بدل شده است و خود صلح داخلی تبدیل به نوعی کشمکش داخلی همراه با حملاتی مداوم به آزادیهای
مدنی و برداشتن گامهای مقدماتی برای امکانیافتن وقوع جنگهای داخلی در مراکز بزرگ شهری گشته است.
بنیان مادی تمامی این تجلیات خشونت از نگاه ساواش میشل خود بحران جهانیشدن سرمایهداری است: جهانیشدن سرمایهداری قدرتمندترین نیروی محرکه برای تهیدستسازی جهانی و تمرکز بیش از حد ثروت جهان در دستان اقلیتی ناچیز از بورسبازان مالی و راهزنان شرکتی است. تشدید وحشتناک نابرابریهای اجتماعی در مقیاسی جهانی، این دیالکتیک بینوایی، سند محکومیتی است برای تهیدستی و نارسابودن تمام آنهایی که ضد دیالکتیک هستند... اما پرواز به سوی آسمان بینالمللی سفتهبازی و سوداگری و بسط و گسترش فوقالعاده سرمایهی موهومی بهعنوان راه خروج از رکود سرمایهی مازاد، در درازمدت بحران انباشت مازاد را تشدید میکند. جهانیشدن سرمایه در مقیاسی گسترده بازتولید میشود و همه تناقضات جهانیشدهاش آن را به نقطه انفجار میرساند. و در اینجاست که لحظه شناساییپذیری دیالکتیک رخ میدهد: چرخشی دورانساز، که توسط خیزشهای تاریخی، جنگها، غلیانهای انقلابی تودههای ستمدیده یا عقبنشینیها و حرکتهای ضدانقلابی مشخص و نشانزده شده است، همواره لحظه شناساییپذیری دیالکتیک است. چنین لحظهای است که بازشناسی ورطهای در تاریخ را ممکن میسازد - امر واقعی در
قاموس لاکانی. دیالکتیک میتواند بر لبه این ورطه در تاریخ یافت شود که بر آن خم شده و بر فراز آن به پرواز درآمده است. به سبب این رویارویی با امر ناممکن، که دورهای از بحران و گذار تاریخی نیز هست، نیاز به تشکیل یک منظومه جدید مابین دیالکتیک و مطالبات لحظه- اکنون سر برمیآورد... دیالکتیک ماتریالیستی به همان اندازه که روشی برای انقلابیسازی پراکتیس تاریخی طبقه انقلابی است که پیشتاز و مسئول دگرگونساختن شرایط اجتماعی میشود، تئوری است که مدام در خود انقلابی بهپا میکند؛ همچنین فعالیتی همزمان انقلابی و انتقادی است که رو به سوی بسیج ستمدیدگان برای ایجاد یک «وضعیت اضطراری بالفعل» و واقعی (بنیامین، تز هشتم) علیه «وضعیت اضطراری دروغین» و فرامین و قوانین «وطنپرستانه» تروریستی دارد.
مارکس در مقدمهای که بر نقد فلسفه حق هگل در سال 1844 (متن اولیه بنیانگذار مارکسیسم) مینویسد، این روش دیالکتیکی بسیج انقلابی را در یک فرم فشرده و خلاصهشده ارائه میکند: این روابط سنگوارهشده باید توسط خواندن ملودیهای خود آن به رقص درآورده شود. ساواش میشل در توضیح این متن مینویسد: سنگوارگی روابط زندگی اجتماعی تحت سرمایهداری به معنای شیءشدگی آن روابط، واژگونگی روابط زندگی و مرگ و یک فرم ویژه بیگانگی انسانی است؛ جاییکه، همانگونه که در فصل معروف به «فتیشیسم» در جلد اول سرمایه، توضیح داده میشود، روابط مادی میان اشخاص شکل خیالی روابط اجتماعی میان اشیا را به خود میگیرد. اما گذار از شرایط سنگوارهشده اجتماعی به سوی رقص زندگی چگونه ممکن میشود؟
این دگردیسی فوقالعاده اما به نظر ساواش میشل نمیتواند دلبخواهی، ارگانیک یا تدریجی باشد، یعنی امری بدون انجام برشی انقلابی در پیوستگی امور: سرمایهداری بهعنوان میدان مینی از تناقضات، نه به طور خودکار توسط خویش منفجر میشود و نه به طور مسالمتآمیز در قالب «دگردیسیای آرام و ساکن» تغییر مییابد. جهانیشدن سرمایهداری و میلیتاریزم آن، کل سیاره را به خطرناکترین میدان مین ممکن تبدیل کرده است. تنها کسانی که سعی در انجام رفرم، «انسانسازی» سرمایهداری جهانیشده غیرانسانی دارند، میتوانند امید واهی مرتجعانه «دگردیسی آرام و ساکن» جهنم موجود را در سر داشته باشند. به منظور «تکهپارهکردن» نظم کنونی امور، این مینهای ساختاری، که اکنون بطور کورکورانهای در سراسر جهان در جنگها، فقر تودهای و در اشکال غیرقابل بیان بربریت منفجر میشوند، باید توسط قسمی کارگزار انقلابی، بسیج تودههای ستمدیده و پیشگام سازمانیافته آنان فعال شوند... این فعالیت تودهای نباید کورکورانه یا خودسرانه باشد.
پایان سخن میشل آواز دیالکتیک است: انقلاب یک فراشد مداوم، سرشار از تضادها و زیگزاگها، در حال جهش به جلو و عقب و دربرگیرنده سرتاسر یک عصر تاریخی انتقال است. در طول این مدت، مبارزه برای رهایی نباید، به این بهانه که شرایط موجود برای انقلاب بیش از حد «نابالغ» است، به مدتی نامحدود در اتاق انتظار انقلاب منتظر بماند؛ همچنین نباید همه انرژیهای مبارزه در دنبالکردن بلوغ تدریجی این شرایط به کار گرفته شود.. به همین سبب است که ترجیعبند آواز دیالکتیک نیز همواره همان ترجیعبند ملودی انترناسیونال است: این است نبرد آخرین... درحالحاضر که جهانیشدن سرمایهدارانه متحمل یک بحران لاینحل است، ما بایستی بهویژه از نسیان تاریخی بیزار و به ستوه آمده و درعوض برای بازآفرینی انترناسیونال در مقام خواننده ماهر آواز دیالکتیک و همچون پیشگامی نوین در رقص جهانی انقلاب مبارزه کنیم.
دیالکتیک برای قرن جدید / مزاروش، جیمسون، هاروی و دیگران / ویراستار ترجمه: فواد حبیبی / ناشر: اختران /قیمت: 32000 تومان
سرمایه بیهیچ مانعی میتازد اما هیچ خبری از پایان تاریخ باشکوه و زیبا به روایت نولیبرالیسم نیست و تراژدی فاجعه از جنگ فراگیر تا تهیدستی گسترده در برابر چشمان همگان در حال اجراست. کتاب «دیالکتیک در قرن جدید» دقیقا به وضعیت اکنون میپردازد و در سلسلهمقالاتی از اندیشمندان این عرصه تلاش میکند دیالکتیک را برای فهم آیندهای به کار برد که مارکس درون سرمایهداری حاضر نهفته میبیند. در مطلب حاضر، نگاهی کوتاه میشود به مقاله «دیالکتیک و انقلاب، اکنون» از «ساواش میشل - ماتساش» که تصویری کلی از فضای بحث به دست میدهد و حاوی نکاتی است برای لحظه اکنون.
ساواش میشل در ابتدا از بحران واقعا موجود مینویسد: سرخوشی اولیه و ظفرمندی سرمایهداران که متعاقب انهدام اتحاد جماهیر شوروی [ایجاد شده بود] از میان رفته است. امید واهی استقرار یک ملک جاویدان و صلحآمیز سرمایهداری لیبرال بر روی زمین به کابوس جنگهای همیشگی از بالکان تا آسیای مرکزی، از تجزیه یوگسلاوی سابق تا افغانستان و جهنم عراق دگرگون شده است. بیانیههای جهانی درباره صلح جهانشمول بعد از پایان جنگ سرد جای خود را به جنگ و ترور دائمی داده است، جایی که به تعبیر برشت، خود صلح به یک «مورد استثنایی» نامعمول از جنگ [همیشگی و قاعدهوار] تقلیل داده میشود. لفاظی در مورد حقوقبشر به وحشت و هراس ناشی از ابوغریب و گوانتانامو تغییر شکل یافته است. «صدور دموکراسی» با اشغال وحشیانه سرزمینهای دیگر در خارج از کشور و اعمال تکنیکهای وضعیت پلیسی در درون کشور، لغو دولت قانون از طریق قانون و استقرار قسمی «وضعیت اضطراری» در مراکز متروپل اروپا و ایالات متحده آمریکا معادل میشود؛ آنچه آنگونه که بنیامین پیشبینی کرده بود، از استثنا به قاعده بدل شده است و خود صلح داخلی تبدیل به نوعی کشمکش داخلی همراه با حملاتی مداوم به آزادیهای
مدنی و برداشتن گامهای مقدماتی برای امکانیافتن وقوع جنگهای داخلی در مراکز بزرگ شهری گشته است.
بنیان مادی تمامی این تجلیات خشونت از نگاه ساواش میشل خود بحران جهانیشدن سرمایهداری است: جهانیشدن سرمایهداری قدرتمندترین نیروی محرکه برای تهیدستسازی جهانی و تمرکز بیش از حد ثروت جهان در دستان اقلیتی ناچیز از بورسبازان مالی و راهزنان شرکتی است. تشدید وحشتناک نابرابریهای اجتماعی در مقیاسی جهانی، این دیالکتیک بینوایی، سند محکومیتی است برای تهیدستی و نارسابودن تمام آنهایی که ضد دیالکتیک هستند... اما پرواز به سوی آسمان بینالمللی سفتهبازی و سوداگری و بسط و گسترش فوقالعاده سرمایهی موهومی بهعنوان راه خروج از رکود سرمایهی مازاد، در درازمدت بحران انباشت مازاد را تشدید میکند. جهانیشدن سرمایه در مقیاسی گسترده بازتولید میشود و همه تناقضات جهانیشدهاش آن را به نقطه انفجار میرساند. و در اینجاست که لحظه شناساییپذیری دیالکتیک رخ میدهد: چرخشی دورانساز، که توسط خیزشهای تاریخی، جنگها، غلیانهای انقلابی تودههای ستمدیده یا عقبنشینیها و حرکتهای ضدانقلابی مشخص و نشانزده شده است، همواره لحظه شناساییپذیری دیالکتیک است. چنین لحظهای است که بازشناسی ورطهای در تاریخ را ممکن میسازد - امر واقعی در
قاموس لاکانی. دیالکتیک میتواند بر لبه این ورطه در تاریخ یافت شود که بر آن خم شده و بر فراز آن به پرواز درآمده است. به سبب این رویارویی با امر ناممکن، که دورهای از بحران و گذار تاریخی نیز هست، نیاز به تشکیل یک منظومه جدید مابین دیالکتیک و مطالبات لحظه- اکنون سر برمیآورد... دیالکتیک ماتریالیستی به همان اندازه که روشی برای انقلابیسازی پراکتیس تاریخی طبقه انقلابی است که پیشتاز و مسئول دگرگونساختن شرایط اجتماعی میشود، تئوری است که مدام در خود انقلابی بهپا میکند؛ همچنین فعالیتی همزمان انقلابی و انتقادی است که رو به سوی بسیج ستمدیدگان برای ایجاد یک «وضعیت اضطراری بالفعل» و واقعی (بنیامین، تز هشتم) علیه «وضعیت اضطراری دروغین» و فرامین و قوانین «وطنپرستانه» تروریستی دارد.
مارکس در مقدمهای که بر نقد فلسفه حق هگل در سال 1844 (متن اولیه بنیانگذار مارکسیسم) مینویسد، این روش دیالکتیکی بسیج انقلابی را در یک فرم فشرده و خلاصهشده ارائه میکند: این روابط سنگوارهشده باید توسط خواندن ملودیهای خود آن به رقص درآورده شود. ساواش میشل در توضیح این متن مینویسد: سنگوارگی روابط زندگی اجتماعی تحت سرمایهداری به معنای شیءشدگی آن روابط، واژگونگی روابط زندگی و مرگ و یک فرم ویژه بیگانگی انسانی است؛ جاییکه، همانگونه که در فصل معروف به «فتیشیسم» در جلد اول سرمایه، توضیح داده میشود، روابط مادی میان اشخاص شکل خیالی روابط اجتماعی میان اشیا را به خود میگیرد. اما گذار از شرایط سنگوارهشده اجتماعی به سوی رقص زندگی چگونه ممکن میشود؟
این دگردیسی فوقالعاده اما به نظر ساواش میشل نمیتواند دلبخواهی، ارگانیک یا تدریجی باشد، یعنی امری بدون انجام برشی انقلابی در پیوستگی امور: سرمایهداری بهعنوان میدان مینی از تناقضات، نه به طور خودکار توسط خویش منفجر میشود و نه به طور مسالمتآمیز در قالب «دگردیسیای آرام و ساکن» تغییر مییابد. جهانیشدن سرمایهداری و میلیتاریزم آن، کل سیاره را به خطرناکترین میدان مین ممکن تبدیل کرده است. تنها کسانی که سعی در انجام رفرم، «انسانسازی» سرمایهداری جهانیشده غیرانسانی دارند، میتوانند امید واهی مرتجعانه «دگردیسی آرام و ساکن» جهنم موجود را در سر داشته باشند. به منظور «تکهپارهکردن» نظم کنونی امور، این مینهای ساختاری، که اکنون بطور کورکورانهای در سراسر جهان در جنگها، فقر تودهای و در اشکال غیرقابل بیان بربریت منفجر میشوند، باید توسط قسمی کارگزار انقلابی، بسیج تودههای ستمدیده و پیشگام سازمانیافته آنان فعال شوند... این فعالیت تودهای نباید کورکورانه یا خودسرانه باشد.
پایان سخن میشل آواز دیالکتیک است: انقلاب یک فراشد مداوم، سرشار از تضادها و زیگزاگها، در حال جهش به جلو و عقب و دربرگیرنده سرتاسر یک عصر تاریخی انتقال است. در طول این مدت، مبارزه برای رهایی نباید، به این بهانه که شرایط موجود برای انقلاب بیش از حد «نابالغ» است، به مدتی نامحدود در اتاق انتظار انقلاب منتظر بماند؛ همچنین نباید همه انرژیهای مبارزه در دنبالکردن بلوغ تدریجی این شرایط به کار گرفته شود.. به همین سبب است که ترجیعبند آواز دیالکتیک نیز همواره همان ترجیعبند ملودی انترناسیونال است: این است نبرد آخرین... درحالحاضر که جهانیشدن سرمایهدارانه متحمل یک بحران لاینحل است، ما بایستی بهویژه از نسیان تاریخی بیزار و به ستوه آمده و درعوض برای بازآفرینی انترناسیونال در مقام خواننده ماهر آواز دیالکتیک و همچون پیشگامی نوین در رقص جهانی انقلاب مبارزه کنیم.
دیالکتیک برای قرن جدید / مزاروش، جیمسون، هاروی و دیگران / ویراستار ترجمه: فواد حبیبی / ناشر: اختران /قیمت: 32000 تومان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.