|

بازآفرینی انترناسیونال: طنین آواز دیالکتیک

جواد لگزیان

سرمایه بی‌هیچ مانعی می‌تازد اما هیچ خبری از پایان تاریخ باشکوه و زیبا به روایت نولیبرالیسم نیست و تراژدی فاجعه از جنگ فراگیر تا تهیدستی گسترده در برابر چشمان همگان در حال اجراست. کتاب «دیالکتیک در قرن جدید» دقیقا به وضعیت اکنون می‌پردازد و در سلسله‌مقالاتی از اندیشمندان این عرصه تلاش می‌کند دیالکتیک را برای فهم آینده‌ای به کار برد که مارکس درون سرمایه‌داری حاضر نهفته می‌بیند. در مطلب حاضر، نگاهی کوتاه می‌شود به مقاله «دیالکتیک و انقلاب، اکنون» از «ساواش میشل - ماتساش» که تصویری کلی از فضای بحث به دست می‌دهد و حاوی نکاتی است برای لحظه اکنون.
ساواش میشل در ابتدا از بحران واقعا موجود می‌نویسد: سرخوشی اولیه و ظفرمندی سرمایه‏داران که متعاقب انهدام اتحاد جماهیر شوروی [ایجاد شده بود] از میان رفته است. امید واهی استقرار یک ملک جاویدان و صلح‏آمیز سرمایه‏داری لیبرال بر روی زمین به کابوس جنگ‏های همیشگی از بالکان تا آسیای مرکزی، از تجزیه یوگسلاوی سابق تا افغانستان و جهنم عراق دگرگون شده است. بیانیه‌های جهانی درباره صلح جهان‌شمول بعد از پایان جنگ سرد جای خود را به جنگ و ترور دائمی داده است، جایی که به تعبیر برشت، خود صلح به یک «مورد استثنایی» نامعمول از جنگ [همیشگی و قاعده‏وار] تقلیل داده می‌شود. لفاظی در مورد حقوق‌بشر به وحشت و هراس ناشی از ابوغریب و گوانتانامو تغییر شکل یافته است. «صدور دموکراسی» با اشغال وحشیانه‏ سرزمین‏های دیگر در خارج از کشور و اعمال تکنیک‏های وضعیت پلیسی در درون کشور، لغو دولت قانون از طریق قانون و استقرار قسمی «وضعیت اضطراری» در مراکز متروپل اروپا و ایالات متحده آمریکا معادل می‎شود؛ آنچه آنگونه که بنیامین پیش‏بینی کرده بود، از استثنا به قاعده بدل شده است و خود صلح داخلی تبدیل به نوعی کشمکش داخلی همراه با حملاتی مداوم به آزادی‏های مدنی و برداشتن گام‏های مقدماتی برای امکان‎یافتن وقوع جنگ‏های داخلی در مراکز بزرگ شهری گشته است.
بنیان مادی تمامی این تجلیات خشونت از نگاه ساواش میشل خود بحران جهانی‏شدن سرمایه‏داری است: جهانی‏‌شدن سرمایه‌‏داری قدرتمندترین نیروی محرکه برای تهیدست‏سازی جهانی و تمرکز بیش از حد ثروت جهان در دستان اقلیتی ناچیز از بورس‌بازان مالی و راهزنان شرکتی است. تشدید وحشتناک نابرابری‏های اجتماعی در مقیاسی جهانی، این دیالکتیک بینوایی، سند محکومیتی است برای تهیدستی و نارسابودن تمام آن‏هایی که ضد دیالکتیک هستند... اما پرواز به سوی آسمان بین‏‌المللی سفته‏‌بازی و سوداگری‏ و بسط و گسترش فوق‌العاده سرمایه‏ی موهومی به‌عنوان راه خروج از رکود سرمایه‏ی مازاد، در درازمدت بحران انباشت مازاد را تشدید می‌کند. جهانی‏شدن سرمایه در مقیاسی گسترده بازتولید می‌شود و همه‏ تناقضات جهانی‏شده‏اش آن را به نقطه‏ انفجار می‏رساند. و در اینجاست که لحظه‏ شناسایی‏پذیری دیالکتیک رخ می‌دهد: چرخشی دوران‎ساز، که توسط خیزش‏های تاریخی، جنگ‌ها، غلیان‏های انقلابی توده‌های ستمدیده یا عقب‏نشینی‏ها و حرکت‏های ضدانقلابی مشخص و نشان‌زده شده است، همواره لحظه‏ شناسایی‏پذیری دیالکتیک است. چنین لحظه‏ای است که بازشناسی ورطه‏ای در تاریخ را ممکن می‏سازد - امر واقعی در قاموس لاکانی. دیالکتیک می‌تواند بر لبه‏ این ورطه در تاریخ یافت شود که بر آن خم شده و بر فراز آن به پرواز درآمده است. به سبب این رویارویی با امر ناممکن، که دوره‏ای از بحران و‌ گذار تاریخی نیز هست، نیاز به تشکیل یک منظومه‏ جدید مابین دیالکتیک و مطالبات لحظه- اکنون سر برمی‏آورد... دیالکتیک ماتریالیستی به همان اندازه که روشی برای انقلابی‏سازی پراکتیس تاریخی طبقه‏ انقلابی است که پیشتاز و مسئول دگرگون‏ساختن شرایط اجتماعی می‌شود، تئوری است که مدام در خود انقلابی به‌پا می‌کند؛ همچنین فعالیتی همزمان انقلابی و انتقادی است که رو به سوی بسیج ستمدیدگان برای ایجاد یک «وضعیت اضطراری بالفعل» و واقعی (بنیامین، تز هشتم) علیه «وضعیت اضطراری دروغین» و فرامین و قوانین «وطن‏پرستانه‏» تروریستی دارد.
مارکس در مقدمه‏‌ای که بر نقد فلسفه‏ حق هگل در سال 1844 (متن اولیه بنیان‌گذار مارکسیسم) می‌نویسد، این روش دیالکتیکی بسیج انقلابی را در یک فرم فشرده و خلاصه‌شده ارائه می‌کند: این روابط سنگ‏واره‏شده باید توسط خواندن ملودی‏های خود آن به رقص درآورده شود. ساواش میشل در توضیح این متن می‌نویسد: سنگ‏وارگی روابط زندگی اجتماعی تحت سرمایه‏داری به معنای شیء‏شدگی آن روابط، واژگونگی روابط زندگی و مرگ و یک فرم ویژه‏ بیگانگی انسانی است؛ جایی‌که، همان‌گونه که در فصل معروف به «فتیشیسم» در جلد اول سرمایه، توضیح داده می‌شود، روابط مادی میان اشخاص شکل خیالی روابط اجتماعی میان اشیا را به خود می‏گیرد. اما‌ گذار از شرایط سنگ‏واره‏شده‏ اجتماعی به سوی رقص زندگی چگونه ممکن می‌شود؟
این دگردیسی فوق‏العاده اما به نظر ساواش میشل نمی‌تواند دلبخواهی، ارگانیک یا تدریجی باشد، یعنی امری بدون انجام برشی انقلابی در پیوستگی امور: سرمایه‏داری به‌عنوان میدان مینی از تناقضات، نه به طور خودکار توسط خویش منفجر می‌شود و نه به طور مسالمت‏آمیز در قالب «دگردیسی‏ای آرام و ساکن» تغییر می‏یابد. جهانی‏شدن سرمایه‏داری و میلیتاریزم آن، کل سیاره را به خطرناک‏ترین میدان مین ممکن تبدیل کرده است. تنها کسانی که سعی در انجام رفرم، «انسان‏‌سازی» سرمایه‏داری جهانی‏شده‏ غیرانسانی دارند، می‌توانند امید واهی مرتجعانه‏ «دگردیسی آرام و ساکن» جهنم موجود را در سر داشته باشند. به منظور «تکه‌‏پاره‌کردن» نظم کنونی امور، این مین‏های ساختاری، که اکنون بطور کورکورانه‏ای در سراسر جهان در جنگ‏ها، فقر توده‏ای و در اشکال غیرقابل بیان بربریت منفجر می‌‎شوند، باید توسط قسمی کارگزار انقلابی، بسیج توده‌های ستمدیده و پیشگام سازمان‏یافته‏ آنان فعال شوند... این فعالیت توده‏ای نباید کورکورانه یا خودسرانه باشد.
پایان سخن میشل آواز دیالکتیک است: انقلاب یک فراشد مداوم، سرشار از تضادها و زیگ‌زاگ‏ها، در حال جهش به جلو و عقب و دربرگیرنده‏ سرتاسر یک عصر تاریخی انتقال است. در طول این مدت، مبارزه برای رهایی نباید، به این بهانه که شرایط موجود برای انقلاب بیش از حد «نابالغ» است، به مدتی نامحدود در اتاق انتظار انقلاب منتظر بماند؛ همچنین نباید همه انرژی‏های مبارزه در دنبال‌کردن بلوغ تدریجی این شرایط به کار گرفته شود.. به همین سبب است که ترجیع‌‏بند آواز دیالکتیک نیز همواره همان ترجیع‏بند ملودی انترناسیونال است: این است نبرد آخرین... درحال‌حاضر که جهانی‏شدن سرمایه‌‏دارانه متحمل یک بحران لاینحل است، ما بایستی به‌ویژه از نسیان تاریخی بیزار و به ستوه آمده و درعوض برای بازآفرینی انترناسیونال در مقام خواننده‏ ماهر آواز دیالکتیک و همچون پیشگامی نوین در رقص جهانی انقلاب مبارزه کنیم.
دیالکتیک برای قرن جدید / مزاروش، جیمسون، هاروی و دیگران / ویراستار ترجمه: فواد حبیبی / ناشر: اختران /قیمت: 32000 تومان

سرمایه بی‌هیچ مانعی می‌تازد اما هیچ خبری از پایان تاریخ باشکوه و زیبا به روایت نولیبرالیسم نیست و تراژدی فاجعه از جنگ فراگیر تا تهیدستی گسترده در برابر چشمان همگان در حال اجراست. کتاب «دیالکتیک در قرن جدید» دقیقا به وضعیت اکنون می‌پردازد و در سلسله‌مقالاتی از اندیشمندان این عرصه تلاش می‌کند دیالکتیک را برای فهم آینده‌ای به کار برد که مارکس درون سرمایه‌داری حاضر نهفته می‌بیند. در مطلب حاضر، نگاهی کوتاه می‌شود به مقاله «دیالکتیک و انقلاب، اکنون» از «ساواش میشل - ماتساش» که تصویری کلی از فضای بحث به دست می‌دهد و حاوی نکاتی است برای لحظه اکنون.
ساواش میشل در ابتدا از بحران واقعا موجود می‌نویسد: سرخوشی اولیه و ظفرمندی سرمایه‏داران که متعاقب انهدام اتحاد جماهیر شوروی [ایجاد شده بود] از میان رفته است. امید واهی استقرار یک ملک جاویدان و صلح‏آمیز سرمایه‏داری لیبرال بر روی زمین به کابوس جنگ‏های همیشگی از بالکان تا آسیای مرکزی، از تجزیه یوگسلاوی سابق تا افغانستان و جهنم عراق دگرگون شده است. بیانیه‌های جهانی درباره صلح جهان‌شمول بعد از پایان جنگ سرد جای خود را به جنگ و ترور دائمی داده است، جایی که به تعبیر برشت، خود صلح به یک «مورد استثنایی» نامعمول از جنگ [همیشگی و قاعده‏وار] تقلیل داده می‌شود. لفاظی در مورد حقوق‌بشر به وحشت و هراس ناشی از ابوغریب و گوانتانامو تغییر شکل یافته است. «صدور دموکراسی» با اشغال وحشیانه‏ سرزمین‏های دیگر در خارج از کشور و اعمال تکنیک‏های وضعیت پلیسی در درون کشور، لغو دولت قانون از طریق قانون و استقرار قسمی «وضعیت اضطراری» در مراکز متروپل اروپا و ایالات متحده آمریکا معادل می‎شود؛ آنچه آنگونه که بنیامین پیش‏بینی کرده بود، از استثنا به قاعده بدل شده است و خود صلح داخلی تبدیل به نوعی کشمکش داخلی همراه با حملاتی مداوم به آزادی‏های مدنی و برداشتن گام‏های مقدماتی برای امکان‎یافتن وقوع جنگ‏های داخلی در مراکز بزرگ شهری گشته است.
بنیان مادی تمامی این تجلیات خشونت از نگاه ساواش میشل خود بحران جهانی‏شدن سرمایه‏داری است: جهانی‏‌شدن سرمایه‌‏داری قدرتمندترین نیروی محرکه برای تهیدست‏سازی جهانی و تمرکز بیش از حد ثروت جهان در دستان اقلیتی ناچیز از بورس‌بازان مالی و راهزنان شرکتی است. تشدید وحشتناک نابرابری‏های اجتماعی در مقیاسی جهانی، این دیالکتیک بینوایی، سند محکومیتی است برای تهیدستی و نارسابودن تمام آن‏هایی که ضد دیالکتیک هستند... اما پرواز به سوی آسمان بین‏‌المللی سفته‏‌بازی و سوداگری‏ و بسط و گسترش فوق‌العاده سرمایه‏ی موهومی به‌عنوان راه خروج از رکود سرمایه‏ی مازاد، در درازمدت بحران انباشت مازاد را تشدید می‌کند. جهانی‏شدن سرمایه در مقیاسی گسترده بازتولید می‌شود و همه‏ تناقضات جهانی‏شده‏اش آن را به نقطه‏ انفجار می‏رساند. و در اینجاست که لحظه‏ شناسایی‏پذیری دیالکتیک رخ می‌دهد: چرخشی دوران‎ساز، که توسط خیزش‏های تاریخی، جنگ‌ها، غلیان‏های انقلابی توده‌های ستمدیده یا عقب‏نشینی‏ها و حرکت‏های ضدانقلابی مشخص و نشان‌زده شده است، همواره لحظه‏ شناسایی‏پذیری دیالکتیک است. چنین لحظه‏ای است که بازشناسی ورطه‏ای در تاریخ را ممکن می‏سازد - امر واقعی در قاموس لاکانی. دیالکتیک می‌تواند بر لبه‏ این ورطه در تاریخ یافت شود که بر آن خم شده و بر فراز آن به پرواز درآمده است. به سبب این رویارویی با امر ناممکن، که دوره‏ای از بحران و‌ گذار تاریخی نیز هست، نیاز به تشکیل یک منظومه‏ جدید مابین دیالکتیک و مطالبات لحظه- اکنون سر برمی‏آورد... دیالکتیک ماتریالیستی به همان اندازه که روشی برای انقلابی‏سازی پراکتیس تاریخی طبقه‏ انقلابی است که پیشتاز و مسئول دگرگون‏ساختن شرایط اجتماعی می‌شود، تئوری است که مدام در خود انقلابی به‌پا می‌کند؛ همچنین فعالیتی همزمان انقلابی و انتقادی است که رو به سوی بسیج ستمدیدگان برای ایجاد یک «وضعیت اضطراری بالفعل» و واقعی (بنیامین، تز هشتم) علیه «وضعیت اضطراری دروغین» و فرامین و قوانین «وطن‏پرستانه‏» تروریستی دارد.
مارکس در مقدمه‏‌ای که بر نقد فلسفه‏ حق هگل در سال 1844 (متن اولیه بنیان‌گذار مارکسیسم) می‌نویسد، این روش دیالکتیکی بسیج انقلابی را در یک فرم فشرده و خلاصه‌شده ارائه می‌کند: این روابط سنگ‏واره‏شده باید توسط خواندن ملودی‏های خود آن به رقص درآورده شود. ساواش میشل در توضیح این متن می‌نویسد: سنگ‏وارگی روابط زندگی اجتماعی تحت سرمایه‏داری به معنای شیء‏شدگی آن روابط، واژگونگی روابط زندگی و مرگ و یک فرم ویژه‏ بیگانگی انسانی است؛ جایی‌که، همان‌گونه که در فصل معروف به «فتیشیسم» در جلد اول سرمایه، توضیح داده می‌شود، روابط مادی میان اشخاص شکل خیالی روابط اجتماعی میان اشیا را به خود می‏گیرد. اما‌ گذار از شرایط سنگ‏واره‏شده‏ اجتماعی به سوی رقص زندگی چگونه ممکن می‌شود؟
این دگردیسی فوق‏العاده اما به نظر ساواش میشل نمی‌تواند دلبخواهی، ارگانیک یا تدریجی باشد، یعنی امری بدون انجام برشی انقلابی در پیوستگی امور: سرمایه‏داری به‌عنوان میدان مینی از تناقضات، نه به طور خودکار توسط خویش منفجر می‌شود و نه به طور مسالمت‏آمیز در قالب «دگردیسی‏ای آرام و ساکن» تغییر می‏یابد. جهانی‏شدن سرمایه‏داری و میلیتاریزم آن، کل سیاره را به خطرناک‏ترین میدان مین ممکن تبدیل کرده است. تنها کسانی که سعی در انجام رفرم، «انسان‏‌سازی» سرمایه‏داری جهانی‏شده‏ غیرانسانی دارند، می‌توانند امید واهی مرتجعانه‏ «دگردیسی آرام و ساکن» جهنم موجود را در سر داشته باشند. به منظور «تکه‌‏پاره‌کردن» نظم کنونی امور، این مین‏های ساختاری، که اکنون بطور کورکورانه‏ای در سراسر جهان در جنگ‏ها، فقر توده‏ای و در اشکال غیرقابل بیان بربریت منفجر می‌‎شوند، باید توسط قسمی کارگزار انقلابی، بسیج توده‌های ستمدیده و پیشگام سازمان‏یافته‏ آنان فعال شوند... این فعالیت توده‏ای نباید کورکورانه یا خودسرانه باشد.
پایان سخن میشل آواز دیالکتیک است: انقلاب یک فراشد مداوم، سرشار از تضادها و زیگ‌زاگ‏ها، در حال جهش به جلو و عقب و دربرگیرنده‏ سرتاسر یک عصر تاریخی انتقال است. در طول این مدت، مبارزه برای رهایی نباید، به این بهانه که شرایط موجود برای انقلاب بیش از حد «نابالغ» است، به مدتی نامحدود در اتاق انتظار انقلاب منتظر بماند؛ همچنین نباید همه انرژی‏های مبارزه در دنبال‌کردن بلوغ تدریجی این شرایط به کار گرفته شود.. به همین سبب است که ترجیع‌‏بند آواز دیالکتیک نیز همواره همان ترجیع‏بند ملودی انترناسیونال است: این است نبرد آخرین... درحال‌حاضر که جهانی‏شدن سرمایه‌‏دارانه متحمل یک بحران لاینحل است، ما بایستی به‌ویژه از نسیان تاریخی بیزار و به ستوه آمده و درعوض برای بازآفرینی انترناسیونال در مقام خواننده‏ ماهر آواز دیالکتیک و همچون پیشگامی نوین در رقص جهانی انقلاب مبارزه کنیم.
دیالکتیک برای قرن جدید / مزاروش، جیمسون، هاروی و دیگران / ویراستار ترجمه: فواد حبیبی / ناشر: اختران /قیمت: 32000 تومان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.