|

آقاجری، توفیق و مالجو در نشست «مشروطیت، ما و اکنون»

همچنان در سايه مشروطه

فروغ موحدزاده : با نزدیک‌شدن به سالگرد انقلاب مشروطه، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، عصر دوشنبه، نشستی با عنوان «مشروطیت، ما و اکنون» برگزار کرد.
سخنرانان این مراسم هاشم آقاجری، ابراهیم توفیق و محمد مالجو به ترتیب به بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مشروطیت و تأثیر آن در شرایط کنونی پرداختند. آقاجری مشروطه را ثمره حضور آحاد ملت از تاجران و پیشه‌وران تا روحانیون و منورالفکران در 111 سال پیش دانست و گفت: «شکاف‌های موجود میان نهاد‌های مختلف، مشروطه به‌خصوص مشروطه اول را به بن‌بست کشاند اما با ظهور تحولات قرن 19 گفتمان‌ها و پارادایم‌های تازه‌ای به وجود آمد که پایه و اساس سلطنت مشروطه بود».
تعارض میان گفتمان سنتی و مدرن نوعی دوقطبی در جامعه ایجاد کرد که نهایتا منجر به کودتای سلطنتی و بمباران مجلس از سوي محمدعلی شاه شد. همین امر نیز یکی از دلایلی بود که ما در طول یک قرن هیچ‌گاه نتوانستیم از لحاظ ساختاری به یک مشروطیت متوازن برسیم. همچنین شکاف بین نهاد خلافت و نهاد سلطنت موجب اختلافات درون سلطنتی و اختلاف شاه با نخست‌وزیر از علل استمرار خودکامگی بود. به صورت کلی در تمام قرن بیستم ما در یک دور باطلی قرار گرفتیم؛ با وجود اینکه با نگاهی به قانون اساسی مشروطه و مقایسه آن با وضعیت کشور‌های منطقه و جهان در آن دوره، مترقی بود. تفکیک قوا، سلطنت مشروطه، تشکیل پارلمان و عدلیه، پذیرفتن برابری حقوقی همه آحاد مردم، تضمین آزادی‌های فردی، آزادی مطبوعات و... ازجمله موارد ذکرشده در قانون مشروطه بود که شاید این متن حقوقی نسبت به کلیت جامعه ایرانی در وضعیت مترقی‌تری قرار داشت. شاید به همین دلیل بود که کسانی مانند ناصرالملک می‌گفتند هنوز مشروطیت برای ایران زود است.
آقاجری ادامه داد: اکنون پرسش اساسی این است که آیا ما به لحاظ تاریخی از مشروطیت عبور کرده‌ایم یا همچنان در مشروطیت هستیم؟ می‌توان گفت پارادوکسی وجود دارد. در آغاز قرن بیستم جامعه عقب‌تر از ساختار حقوقی مشروطه بود یا همین امروز در خاورمیانه گاهی دولت‌ها مدرن‌تر هستند و جامعه به‌شدت سنتی است؛ مانند افغانستان. اما در ایران در 111 سال گذشته دو روند معکوس داشتیم؛ از طرفی نهاد سلطنت که مشروطه‌خواهی را دچار یک چرخه باطل کرده بود و در عین حال جامعه ایرانی در حال تحول که موجب افزایش شکاف میان جامعه و نهاد سلطنت شد. درحالی‌که سطح مطالبات جامعه در قشر‌های مختلف در حال تحول است، مسائل همچنان در چارچوب طرح مشروطیت حل‌وفصل می‌شود.
همچنان در سايه مشروطه
توفیق با انتقاد به اینکه گفته شد ما در دوران پسامشروطه هستیم، گفت: به اعتقاد من ما هنوز در سایه مشروطه زندگی می‌کنیم و به‌ویژه سیاست‌ورزی به فرایند مشروطه بازمی‌گردد.
توفیق با بیان اینکه تفسیر‌های متفاوتی از روایت‌های مشروطه وجود دارد، گفت: همواره می‌توان گفت مردم در سطحی نیستند که مشروطه صورت بگیرد و مردم را غوغایی خواند. دو دیدگاه اساسی وجود دارد که برخی عقب‌ماندگی را امری تحمیلی می‌دانند که ذاتی مردم ما نیستند و با احساسات ناسیونالیستی بازگشت به دوران پیش‌استعماری و حتی قبل از ورود اعراب را مد نظر دارند و دیدگاه دیگر مانند خلقیات‌نویسی جمال‌زاده که مشکلات را از خود مردم می‌داند که نقطه آغاز این خلقیات‌نویسی و این نوع نگاه دهه 40 است و در پنج، شش سال اخیر نیز مجددا تکرار شده است.
مالجو با تمرکز بر بخش اقتصادی مشروطیت الگوی قدرت سیاسی را در مقابل مشروطه‌خواهی و فراتر از آن جمهوری‌خواهی دانست و گفت: ویژگی‌های خاص زیربنای اقتصاد ایران در سه دهه اخیر سه بحران کلیدی دارد؛ قلمرو اول مربوط به تولید ارزش یعنی تولید کالا و خدمات است، قلمرو دوم تحقق ارزش به معنی تقاضای کافی برای کالا و خدمات تولیدشده و قلمرو سوم انباشت مجدد است. انباشت و ذخیره داده‌های مولد یا درآمد‌های نفتی را مدنظر دارد که در اقتصاد ما سرمایه‌برداری به سرمایه‌گذاری غلبه دارد و این سه عامل خاص‌بودگی اقتصاد ما را رقم می‌زند.

فروغ موحدزاده : با نزدیک‌شدن به سالگرد انقلاب مشروطه، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، عصر دوشنبه، نشستی با عنوان «مشروطیت، ما و اکنون» برگزار کرد.
سخنرانان این مراسم هاشم آقاجری، ابراهیم توفیق و محمد مالجو به ترتیب به بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مشروطیت و تأثیر آن در شرایط کنونی پرداختند. آقاجری مشروطه را ثمره حضور آحاد ملت از تاجران و پیشه‌وران تا روحانیون و منورالفکران در 111 سال پیش دانست و گفت: «شکاف‌های موجود میان نهاد‌های مختلف، مشروطه به‌خصوص مشروطه اول را به بن‌بست کشاند اما با ظهور تحولات قرن 19 گفتمان‌ها و پارادایم‌های تازه‌ای به وجود آمد که پایه و اساس سلطنت مشروطه بود».
تعارض میان گفتمان سنتی و مدرن نوعی دوقطبی در جامعه ایجاد کرد که نهایتا منجر به کودتای سلطنتی و بمباران مجلس از سوي محمدعلی شاه شد. همین امر نیز یکی از دلایلی بود که ما در طول یک قرن هیچ‌گاه نتوانستیم از لحاظ ساختاری به یک مشروطیت متوازن برسیم. همچنین شکاف بین نهاد خلافت و نهاد سلطنت موجب اختلافات درون سلطنتی و اختلاف شاه با نخست‌وزیر از علل استمرار خودکامگی بود. به صورت کلی در تمام قرن بیستم ما در یک دور باطلی قرار گرفتیم؛ با وجود اینکه با نگاهی به قانون اساسی مشروطه و مقایسه آن با وضعیت کشور‌های منطقه و جهان در آن دوره، مترقی بود. تفکیک قوا، سلطنت مشروطه، تشکیل پارلمان و عدلیه، پذیرفتن برابری حقوقی همه آحاد مردم، تضمین آزادی‌های فردی، آزادی مطبوعات و... ازجمله موارد ذکرشده در قانون مشروطه بود که شاید این متن حقوقی نسبت به کلیت جامعه ایرانی در وضعیت مترقی‌تری قرار داشت. شاید به همین دلیل بود که کسانی مانند ناصرالملک می‌گفتند هنوز مشروطیت برای ایران زود است.
آقاجری ادامه داد: اکنون پرسش اساسی این است که آیا ما به لحاظ تاریخی از مشروطیت عبور کرده‌ایم یا همچنان در مشروطیت هستیم؟ می‌توان گفت پارادوکسی وجود دارد. در آغاز قرن بیستم جامعه عقب‌تر از ساختار حقوقی مشروطه بود یا همین امروز در خاورمیانه گاهی دولت‌ها مدرن‌تر هستند و جامعه به‌شدت سنتی است؛ مانند افغانستان. اما در ایران در 111 سال گذشته دو روند معکوس داشتیم؛ از طرفی نهاد سلطنت که مشروطه‌خواهی را دچار یک چرخه باطل کرده بود و در عین حال جامعه ایرانی در حال تحول که موجب افزایش شکاف میان جامعه و نهاد سلطنت شد. درحالی‌که سطح مطالبات جامعه در قشر‌های مختلف در حال تحول است، مسائل همچنان در چارچوب طرح مشروطیت حل‌وفصل می‌شود.
همچنان در سايه مشروطه
توفیق با انتقاد به اینکه گفته شد ما در دوران پسامشروطه هستیم، گفت: به اعتقاد من ما هنوز در سایه مشروطه زندگی می‌کنیم و به‌ویژه سیاست‌ورزی به فرایند مشروطه بازمی‌گردد.
توفیق با بیان اینکه تفسیر‌های متفاوتی از روایت‌های مشروطه وجود دارد، گفت: همواره می‌توان گفت مردم در سطحی نیستند که مشروطه صورت بگیرد و مردم را غوغایی خواند. دو دیدگاه اساسی وجود دارد که برخی عقب‌ماندگی را امری تحمیلی می‌دانند که ذاتی مردم ما نیستند و با احساسات ناسیونالیستی بازگشت به دوران پیش‌استعماری و حتی قبل از ورود اعراب را مد نظر دارند و دیدگاه دیگر مانند خلقیات‌نویسی جمال‌زاده که مشکلات را از خود مردم می‌داند که نقطه آغاز این خلقیات‌نویسی و این نوع نگاه دهه 40 است و در پنج، شش سال اخیر نیز مجددا تکرار شده است.
مالجو با تمرکز بر بخش اقتصادی مشروطیت الگوی قدرت سیاسی را در مقابل مشروطه‌خواهی و فراتر از آن جمهوری‌خواهی دانست و گفت: ویژگی‌های خاص زیربنای اقتصاد ایران در سه دهه اخیر سه بحران کلیدی دارد؛ قلمرو اول مربوط به تولید ارزش یعنی تولید کالا و خدمات است، قلمرو دوم تحقق ارزش به معنی تقاضای کافی برای کالا و خدمات تولیدشده و قلمرو سوم انباشت مجدد است. انباشت و ذخیره داده‌های مولد یا درآمد‌های نفتی را مدنظر دارد که در اقتصاد ما سرمایه‌برداری به سرمایه‌گذاری غلبه دارد و این سه عامل خاص‌بودگی اقتصاد ما را رقم می‌زند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.