|

تئاتر فمینیستی و کمدی ایتالیایی

راهنمای عملی تئاتر فمینیستی
«تمرین‌های تئاتر فمینیستی» از ایلین اَستن، کتابی است که با ترجمه شیرین بزرگمهر در نشر بیدگل منتشر شده است. این کتاب یک راهنمای عملی است که به شیوه‌ای کارگاهی اصول و مبانی تمرین و اجرای تئاترهای فمینیستی را آموزش می‌دهد. در بخشی از توضیح پشت جلد این کتاب درباره آن آمده است: «تمرین‌های تئاتر فمینیستی راهنمای عملی برای ساخت نمایش‌هایی است که شیوه‌های متفاوت از بازنمایی تا دیدن جنسیت را بررسی می‌کند.» کتاب شامل سه بخش است با عنوان‌های «زنان در کارگاه»، «متن‌های دراماتیک، مفاهیم فمینیستی» و «جنسیت و خلق پروژه‌ها». نویسنده در یادداشت سرآغاز کتاب با عنوان «انتقال ایده‌ها» درباره دلیل تالیف این کتاب و هدف از نگارش آن می‌نویسد: «کتاب حاضر به عنوان سیستم پشتیبانی برای یاری و راهنمایی دانشجویان زن رشته نمایش در فرایند ساخت تئاتر فمینیستی طراحی شده است. دغدغه اصلی من برای رفتن به سراغ زنان از آن رو نیست که فعالیت‌های تئاتری آنان را در نهایت پدیده‌ای جدایی‌خواه و تنها ویژه زنان می‌بینم، بلکه به این دلیل است که کمترین مطلبی در این زمینه وجود نداشته و سهل‌انگارانه به نیازهای زنان در کارهای تئاتری توجهی نشده است. هنگام نوشتن این کتاب فرضم بر آن بود که بیشتر کارورزان - خوانندگانی که به آن رجوع می‌کنند زن خواهند بود. زنان نه به مثابه گروهی همگن که انبوهی با مشخصه‌های گسترده و متمایزند که این پایه‌های تفاوت امکانِ گستردگیِ بیشتر و ساخت تئاترهای فمینیستیِ متنوع‌تری را فراهم خواهد کرد.» ایلین استن در جایی دیگر از این یادداشت، «تمرین‌های تئاتر فمینیستی» را کتابی می‌داند که «می‌تواند در نگاه سیاسی زنان به زندگی‌شان کارساز باشد.» بنابراین کتاب او صرفا یک کتاب آموزش تکنیک و شیوه اجرا نیست بلکه شیوه اجرا را در پیوند با مفهومی سیاسی می‌بیند. بعد از یادداشتی که بخشی از آن نقل شد، مقدمه‌ای با عنوان «مراحل نظری و عملی فمینیستی» آمده است. در این مقدمه سیر تغییر و تحولات تئاتر فمینیستی بررسی شده است. استن در بخش پایانی این مقدمه بر جنبه عملی کتاب خود تاکید می‌کند اما در عین حال به پایان کتاب بخش‌هایی را برای توضیح اصطلاحات نظری استفاده‌شده در کتاب اضافه کرده است. او در این‌باره می‌نویسد: «برای پای‌فشردن بر کار عملی، چنانچه توجه کتاب نیز به آن است، سعی کرده‌ام فراتر از بخش مقدمه، پیشنهادهای عملی تحت‌الشعاع تعاریف نظری قرار نگیرد؛ و در عین حال، باور دارم پژوهشگران/خوانندگانی که تازه به این حوزه قدم گذاشته‌اند تعاریفِ تئوری را که مفید و ضروری است پیدا خواهند کرد. از این‌رو، بخشی را به فهرست اصطلاحات اختصاص داده‌ام که برای تشریح اصطلاحات سیاسی و نظری فمینیستی که در این کتاب آمده است، کمک می‌کند. بخش دوم اصطلاحات یادداشت‌های مختصر مطالعات متنی است برای اجراگران/نمایشگران، نویسندگان و کمپانی‌هایی با محوریت زن، تئاتری‌های فمینیست یا آگاه از جنسیت که در این کتاب مطرح شده‌اند و امکان دارد برای بعضی از خوانندگان نیز تازگی داشته باشد. همچنین سعی کرده‌ام نظرهای عملی را در شکل بیانیه ارائه کنم که امیدوارم برای شناختنِ اندیشه‌ها و پیشنهادهای عملی قابل استفاده و بیانگر تعدد منابع فمینیستی باشد که به این پژوهش شکل بخشیده است. پی‌نوشت‌ها که همراه هر بخش آمده به عنوان مراجعی برای کارهای بعدی در نظر گرفته شده است و نظرهای عملی و نظریِ مناسب را پیشنهاد می‌کند.»
در بخشی از کتاب نیز درباره ضرورت مطالعه نظری گروه‌های تئاتر فمینیستی چنین آمده است: «یادتان باشد اعضای گروه را تشویق کنید برای فهم نظریه مشارکت پیدا کنند. چنانچه گروه تصمیم گرفته باشد پروژه‌ای را براساس نظریه فمینیسمِ فرانسوی کار کند در حالی‌که تنها یکی از زنان درباره هلن سیکسو شنیده یا خوانده باشد، حتما کار با مشکل روبه‌رو خواهد شد.» تاکید استن بر داشتن مطالعات نظری از این روست که «پروژه‌هایی که در این کتاب بحث شده مستقیم یا غیرمستقیم با توجه به نظریه انتقادی فمینیستی است.» او درباره شیوه ارائه این نظریه‌ها در کارگاه و حین تمرینِ نمایش می‌نویسد: «زمانی که براساس نظریه کار می‌کنید، به‌جاست از دراماتورژِ خود بخواهید متن اولیه‌ای را برای گروه آماده کند تا همه بتوانند روی آن کار کنند. می‌توان از او خواست مطالب را برگزیند، یعنی به جای یک کتاب کامل، خلاصه‌هایی تهیه و فهرستی از اندیشه‌های کلیدی و مطالب خواندنی و مانند آن انتخاب کند، اما مهم آن است که همه افراد در انتشار ایده‌های فمینیستی مشارکت کنند.» در بخشی دیگر از این کتاب درباره نویسنده در گروه‌های تئاتر فمینیستی آمده است: «ممکن است زنی که خودش را نویسنده می‌داند یا احتمالا واحدهایی در نمایشنامه‌نویسی گذرانده و علاقه‌مند است که در این راه مهارت‌های خود را تقویت کند به گروهی از زنان نزدیک شود. در هر صورت، شما بایستی درباره ارتباط بین نویسنده و گروه حساس باشید زیرا بازگشت به روابط سلسله‌مراتبی بسیار آسان است و می‌توان برمبنای آن اولویت را به نقش نویسنده و گروه را بیرون از فرایند نوشتن قرار داد.»

کمدی ایتالیایی
«بیوه زیرک»، نوشته کارلو گولدونی، نمایشنامه‌ای است که با ترجمه علی شمس در مجموعه نمایشنامه‌های کلاسیک نشر بیدگل منتشر شده است. کارلو گولدونی از نمایشنامه‌نویسان مهم قرن هجدهم ایتالیاست؛ نمایشنامه‌نویسی که ولتر از او با لقب مولیر ایتالیا یاد کرده است. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی نمایشنامه «بیوه زیرک» درباره ویژگی کمدی‌های گولدونی و جایگاه او در تاریخ نمایش می‌خوانیم: «به راستی باید گولدونی را مهم‌ترین کمدی‌نویس تمام رنسانس در ایتالیا دانست. کسی که سنت‌های نمایشی تئاتر ماسک را در ریختار نمایشنامه مدون کرد و اصلاحات اساسی‌اش جانی دوباره به کمدیا دلارته بخشید. تا امروز و بعد از گذشت بیش از دویست سال از مرگ او صحنه‌های بزرگ تئاتر جهان هیچ‌گاه از آثارش خالی نبوده است.» نمایشنامه «بیوه زیرک»، نمایشنامه‌ای کمدی است با دوازده شخصیت به اضافه پیشخدمت‌های مسافرخانه. در بخشی دیگر از توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این نمایشنامه درباره دو ویژگی مهم آن به لحاظ مضمون و فرم، چنین آمده است: «بیوه زیرک از معدود کمدی‌های گولدونی است که در آن حس استقلال‌طلبی و انتخاب‌گر زنانه بر وجه انفعالی شخصیت‌اش در ذائقه کمدی رنسانسی پیشی می‌گیرد. این کمدی بستری برای ارائه تمنیات پنهان گولدونی و مطرح‌کردن آرزوی دیرین خود یعنی اتحاد ایتالیا و نیز خروج نقش‌های زنانه از دایره کلیشه معشوق‌های منفعل و منتظر است. از دیگر خصوصیات این متن باید به حذف ماسک (که همواره به صورت پیش‌فرض بر صورت بازیگرانِ کمدیا دلارته بوده است) و ارتقاء آن به عنوان عنصری پیش‌برنده در روایت نمایشی اشاره کرد. در اینجا ماسک نه یک صورت تزیینی و حسب عادت که ابزاری برای انتقال قصه و درواقع یک حربه تکنیکال است.»
بیوه زیرک نمایشنامه‌ای است در سه پرده. نام‌های شخصیت‌های این نمایشنامه‌ عبارتند از: روسائورا، لئونورا، پانتالونه، دکتر لومباردی، لرد رانی بیف، موسیو له بلاو، دن الواردو دی کاستلا، کنت بوسکونرو، ماریونت، آرلکینو، بریف، فولتو و پیشخدمت‌های مسافرخانه.

راهنمای عملی تئاتر فمینیستی
«تمرین‌های تئاتر فمینیستی» از ایلین اَستن، کتابی است که با ترجمه شیرین بزرگمهر در نشر بیدگل منتشر شده است. این کتاب یک راهنمای عملی است که به شیوه‌ای کارگاهی اصول و مبانی تمرین و اجرای تئاترهای فمینیستی را آموزش می‌دهد. در بخشی از توضیح پشت جلد این کتاب درباره آن آمده است: «تمرین‌های تئاتر فمینیستی راهنمای عملی برای ساخت نمایش‌هایی است که شیوه‌های متفاوت از بازنمایی تا دیدن جنسیت را بررسی می‌کند.» کتاب شامل سه بخش است با عنوان‌های «زنان در کارگاه»، «متن‌های دراماتیک، مفاهیم فمینیستی» و «جنسیت و خلق پروژه‌ها». نویسنده در یادداشت سرآغاز کتاب با عنوان «انتقال ایده‌ها» درباره دلیل تالیف این کتاب و هدف از نگارش آن می‌نویسد: «کتاب حاضر به عنوان سیستم پشتیبانی برای یاری و راهنمایی دانشجویان زن رشته نمایش در فرایند ساخت تئاتر فمینیستی طراحی شده است. دغدغه اصلی من برای رفتن به سراغ زنان از آن رو نیست که فعالیت‌های تئاتری آنان را در نهایت پدیده‌ای جدایی‌خواه و تنها ویژه زنان می‌بینم، بلکه به این دلیل است که کمترین مطلبی در این زمینه وجود نداشته و سهل‌انگارانه به نیازهای زنان در کارهای تئاتری توجهی نشده است. هنگام نوشتن این کتاب فرضم بر آن بود که بیشتر کارورزان - خوانندگانی که به آن رجوع می‌کنند زن خواهند بود. زنان نه به مثابه گروهی همگن که انبوهی با مشخصه‌های گسترده و متمایزند که این پایه‌های تفاوت امکانِ گستردگیِ بیشتر و ساخت تئاترهای فمینیستیِ متنوع‌تری را فراهم خواهد کرد.» ایلین استن در جایی دیگر از این یادداشت، «تمرین‌های تئاتر فمینیستی» را کتابی می‌داند که «می‌تواند در نگاه سیاسی زنان به زندگی‌شان کارساز باشد.» بنابراین کتاب او صرفا یک کتاب آموزش تکنیک و شیوه اجرا نیست بلکه شیوه اجرا را در پیوند با مفهومی سیاسی می‌بیند. بعد از یادداشتی که بخشی از آن نقل شد، مقدمه‌ای با عنوان «مراحل نظری و عملی فمینیستی» آمده است. در این مقدمه سیر تغییر و تحولات تئاتر فمینیستی بررسی شده است. استن در بخش پایانی این مقدمه بر جنبه عملی کتاب خود تاکید می‌کند اما در عین حال به پایان کتاب بخش‌هایی را برای توضیح اصطلاحات نظری استفاده‌شده در کتاب اضافه کرده است. او در این‌باره می‌نویسد: «برای پای‌فشردن بر کار عملی، چنانچه توجه کتاب نیز به آن است، سعی کرده‌ام فراتر از بخش مقدمه، پیشنهادهای عملی تحت‌الشعاع تعاریف نظری قرار نگیرد؛ و در عین حال، باور دارم پژوهشگران/خوانندگانی که تازه به این حوزه قدم گذاشته‌اند تعاریفِ تئوری را که مفید و ضروری است پیدا خواهند کرد. از این‌رو، بخشی را به فهرست اصطلاحات اختصاص داده‌ام که برای تشریح اصطلاحات سیاسی و نظری فمینیستی که در این کتاب آمده است، کمک می‌کند. بخش دوم اصطلاحات یادداشت‌های مختصر مطالعات متنی است برای اجراگران/نمایشگران، نویسندگان و کمپانی‌هایی با محوریت زن، تئاتری‌های فمینیست یا آگاه از جنسیت که در این کتاب مطرح شده‌اند و امکان دارد برای بعضی از خوانندگان نیز تازگی داشته باشد. همچنین سعی کرده‌ام نظرهای عملی را در شکل بیانیه ارائه کنم که امیدوارم برای شناختنِ اندیشه‌ها و پیشنهادهای عملی قابل استفاده و بیانگر تعدد منابع فمینیستی باشد که به این پژوهش شکل بخشیده است. پی‌نوشت‌ها که همراه هر بخش آمده به عنوان مراجعی برای کارهای بعدی در نظر گرفته شده است و نظرهای عملی و نظریِ مناسب را پیشنهاد می‌کند.»
در بخشی از کتاب نیز درباره ضرورت مطالعه نظری گروه‌های تئاتر فمینیستی چنین آمده است: «یادتان باشد اعضای گروه را تشویق کنید برای فهم نظریه مشارکت پیدا کنند. چنانچه گروه تصمیم گرفته باشد پروژه‌ای را براساس نظریه فمینیسمِ فرانسوی کار کند در حالی‌که تنها یکی از زنان درباره هلن سیکسو شنیده یا خوانده باشد، حتما کار با مشکل روبه‌رو خواهد شد.» تاکید استن بر داشتن مطالعات نظری از این روست که «پروژه‌هایی که در این کتاب بحث شده مستقیم یا غیرمستقیم با توجه به نظریه انتقادی فمینیستی است.» او درباره شیوه ارائه این نظریه‌ها در کارگاه و حین تمرینِ نمایش می‌نویسد: «زمانی که براساس نظریه کار می‌کنید، به‌جاست از دراماتورژِ خود بخواهید متن اولیه‌ای را برای گروه آماده کند تا همه بتوانند روی آن کار کنند. می‌توان از او خواست مطالب را برگزیند، یعنی به جای یک کتاب کامل، خلاصه‌هایی تهیه و فهرستی از اندیشه‌های کلیدی و مطالب خواندنی و مانند آن انتخاب کند، اما مهم آن است که همه افراد در انتشار ایده‌های فمینیستی مشارکت کنند.» در بخشی دیگر از این کتاب درباره نویسنده در گروه‌های تئاتر فمینیستی آمده است: «ممکن است زنی که خودش را نویسنده می‌داند یا احتمالا واحدهایی در نمایشنامه‌نویسی گذرانده و علاقه‌مند است که در این راه مهارت‌های خود را تقویت کند به گروهی از زنان نزدیک شود. در هر صورت، شما بایستی درباره ارتباط بین نویسنده و گروه حساس باشید زیرا بازگشت به روابط سلسله‌مراتبی بسیار آسان است و می‌توان برمبنای آن اولویت را به نقش نویسنده و گروه را بیرون از فرایند نوشتن قرار داد.»

کمدی ایتالیایی
«بیوه زیرک»، نوشته کارلو گولدونی، نمایشنامه‌ای است که با ترجمه علی شمس در مجموعه نمایشنامه‌های کلاسیک نشر بیدگل منتشر شده است. کارلو گولدونی از نمایشنامه‌نویسان مهم قرن هجدهم ایتالیاست؛ نمایشنامه‌نویسی که ولتر از او با لقب مولیر ایتالیا یاد کرده است. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی نمایشنامه «بیوه زیرک» درباره ویژگی کمدی‌های گولدونی و جایگاه او در تاریخ نمایش می‌خوانیم: «به راستی باید گولدونی را مهم‌ترین کمدی‌نویس تمام رنسانس در ایتالیا دانست. کسی که سنت‌های نمایشی تئاتر ماسک را در ریختار نمایشنامه مدون کرد و اصلاحات اساسی‌اش جانی دوباره به کمدیا دلارته بخشید. تا امروز و بعد از گذشت بیش از دویست سال از مرگ او صحنه‌های بزرگ تئاتر جهان هیچ‌گاه از آثارش خالی نبوده است.» نمایشنامه «بیوه زیرک»، نمایشنامه‌ای کمدی است با دوازده شخصیت به اضافه پیشخدمت‌های مسافرخانه. در بخشی دیگر از توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این نمایشنامه درباره دو ویژگی مهم آن به لحاظ مضمون و فرم، چنین آمده است: «بیوه زیرک از معدود کمدی‌های گولدونی است که در آن حس استقلال‌طلبی و انتخاب‌گر زنانه بر وجه انفعالی شخصیت‌اش در ذائقه کمدی رنسانسی پیشی می‌گیرد. این کمدی بستری برای ارائه تمنیات پنهان گولدونی و مطرح‌کردن آرزوی دیرین خود یعنی اتحاد ایتالیا و نیز خروج نقش‌های زنانه از دایره کلیشه معشوق‌های منفعل و منتظر است. از دیگر خصوصیات این متن باید به حذف ماسک (که همواره به صورت پیش‌فرض بر صورت بازیگرانِ کمدیا دلارته بوده است) و ارتقاء آن به عنوان عنصری پیش‌برنده در روایت نمایشی اشاره کرد. در اینجا ماسک نه یک صورت تزیینی و حسب عادت که ابزاری برای انتقال قصه و درواقع یک حربه تکنیکال است.»
بیوه زیرک نمایشنامه‌ای است در سه پرده. نام‌های شخصیت‌های این نمایشنامه‌ عبارتند از: روسائورا، لئونورا، پانتالونه، دکتر لومباردی، لرد رانی بیف، موسیو له بلاو، دن الواردو دی کاستلا، کنت بوسکونرو، ماریونت، آرلکینو، بریف، فولتو و پیشخدمت‌های مسافرخانه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.