سالروز صدرنشینی ترانه «بانوی سرخپوش»
زرد اما سرخ
علی مسعودینیا
31 سال پیش در چنین روزی کریس دیبرگ، خواننده کهنهکار ایرلندیتبار، موفق شد با انتشار ترانه مشهور «بانوی سرخپوش» به صدر جدول ترانههای برتر بریتانیا صعود کند. این نخستینبار بود که این خواننده بعد از 20 سال فعالیتش در عرصه موسیقی، موفق میشد در یک جدول معتبر موسیقی به رتبه نخست برسد. «بانوی سرخپوش» سه هفته متوالی این عنوان را حفظ کرد. کریس دیبرگ از سال 1974 و با آلبوم «در دوردستی بیرون از دیوارهای این قلعه» کار حرفهای مستقل خود را آغاز کرده بود؛ آلبومی که با وجود داشتن ترانه درخشانی مانند «برگشتن»، توجه چندانی را برنینگیخت. چنین شد که کریس دیبرگ تمام قوایش را روی متن ترانههایش متمرکز کرد و آلبوم بعدی خود «قطار اسپانیایی و داستانهای دیگر» را ارائه کرد که این یکی توانست برایش شهرت و محبوبیتی به هم بزند. غیر از خود ترانه «قطار اسپانیایی»، ترانههایی مانند «آسمان تنها» و «آدمی فضایی به سفر آمده» از بهترینهای کارنامه این خواننده محسوب میشوند و در این آلبوم قرار دارند. اما «بانوی سرخپوش» ترانهای است از آلبوم موفق «به درون نور» که محصول همکاری دیبرگ با کمپانی ایاندام بود. سه ترانه موفق دیگر هم در این آلبوم قرار دارد که وقتی امروز آنها را مرور میکنید، هر سه از «بانوی سرخپوش» خیلی بهتر هستند: «شب قبل»، «تردید کشنده» و «یک واژه». اما بخت با ترانه آرام رمانتیک دیبرگ یار بود و آن را به صدر رساند. این ترانه را کریس برای همسرش «دایان» سرود و گرچه در متن آن اشاره مستقیمی به او نداشت، اما همواره تأیید کرد که تحت تأثیر شخصیت وی این قطعه را ساخته است. او گفت نیروی محرکه این قطعه یک خاطره از لباسی بود که در نخستین دیدارشان دایان بر تن داشت و اعتراف کرد این اتفاق مهمی است، چون مردان غالبا از یاد میبرند که همسران آتیشان در نخستین دیدار چه لباسی بر تن داشتهاند. اما این ترانه موفق بسیار ساده، خطی و سرراست بود. ملودی و متن آن بدون پیچیدگی خاصی راه خود را میرفت و بیآنکه اوج و فرود عجیبوغریبی داشته باشد، به پایان میرسید. برایش یک ویدئو هم ساختند که اصلا تماشایی و خوب نبود. راستش شخصا اگر بخواهم گلچینی از کارهای کریس دیبرگ برای خودم داشته باشم، حتما «بانوی سرخپوش» را کنار میگذارم. وقتی او ترانههای درخشانی مانند «مرد پشت خط»، «آخرین باری که گریستم»، «بر اوج احساس» و «به پشت سر نگاه نکن» دارد، اصلا چه جایی باقی میماند برای چنین قطعه سانتیمانتالی؟ اما خب، این عقیده من احتمالا به اندازه نصف جمعیت دنیا مخالف دارد. موفقیت این ترانه در دنیا عجیب و کمنظیر بود و تبدیل شد به پرفروشترین تکآهنگ کارنامه کریس دیبرگ. آمریکاییها آن را زیاد تحویل نگرفتند و بیش از رتبه سوم را به آن ندادند. اما بریتانیا، کانادا، بلژیک، هلند و نروژ و از پی آنها سایر ممالک اروپایی آن را بر صدر نشاندند و ستایشش کردند. اما صبر کنید. در سال 2000 و در یک نظرسنجی نیمهرسمی، آن را در رتبه سوم بدترین آهنگهای دهه 80 قرار دادند! حقیقتش این است که به قول نیل نورمن، منتقد موسیقی روزنامه ایندیپندنت، این آهنگ روی احساسات عامه مردم تأثیر میگذارد و اشکشان را جاری میکند. در نسخه سینگل این ترانه که به شکل کاست عرضه شده بود، در ساید بی نوار، ترانه درخشان «خلسه پرواز» قرار داشت که معرکه بود. راستش کلا ماجرای این ترانه و موفقیتش عجیب است. کریس دیبرگ به خاطر شعور شاعرانه بالایش همیشه ستوده میشد و میشود. یعنی در کل کم هستند قطعاتی که او در آنها از منظر آهنگسازی کار خیلی ویژهای کرده باشد. درعوض در شعرهای روایی، شعرهایی با مضامین سیاسی و اجتماعی و کارهای پیچیده زبانی بسیار مهارت دارد. سطرهای درخشانی در میان ترانههایش میتوان یافت که به شعر بهترین شعرای بریتانیا پهلو میزند: مثلا بخش آغازین ترانه «انقلاب»: «برخیزید ای پسرها که نوری افتاده در پنجره/ میتوانم بشنوم که بر در میکوبند/ صداهایی میآید از خیابانها/ و آوای گامهایی که در حال دویدن هستند/ و نجوا میکنند این واژه را: انقلاب». در قیاس با این ترانه و بسیاری دیگر از نمونههای موجود در کار کریس دیبرگ متن «بانوی سرخپوش» بسیار پیشپاافتاده و با اجازهتان زرد است: «هرگز تو را به اندازه امشب دوستداشتنی ندیده بودم». تفاوت از کجا تا کجا؟ به هر حال کریس دیبرگ با این ترانه جهانی شد و از یک خواننده صرفا شناختهشده در ایرلند و بریتانیا فراتر رفت. بعدها به طور مستمر یکسال در میان آلبوم منتشر کرد و البته هرچه به این روزگار نزدیکتر شد کارش بیشتر افت کرد. آخرین آلبوم خیلی خوبش را اگر خواستید، باید بروید به اوایل دهه 90 و آلبوم «رنگهای در پرواز» را بشنوید که قطعات بسیار خوبی مثل «برادر جان»، «دل تاریکی» و «بدرخش» در آن هست. به هر حال، اما چون قرار ما این است که اینجا اولویت را به نوستالژی دهیم، باید اعتراف کرد در میان کارهای کریس دیبرگ هیچکدام به اندازه «بانوی سرخپوش» نوستالژیک نیست و همین شاید برای حقانیت جایگاه آن کافی باشد. شاید جز در ایرلند، او در هیچ کشور دیگری به اندازه ایران هوادار نداشت. در اوایل دهه 70 برای خودش بتی بود و در دبیرستان دعواها میشد بین هواداران او و کسانی که اهل موسیقی راک بودند. البته وقتی به ایران آمد دیگر از آن ارج و قرب گذشته اثر چندانی برجا نمانده بود.
31 سال پیش در چنین روزی کریس دیبرگ، خواننده کهنهکار ایرلندیتبار، موفق شد با انتشار ترانه مشهور «بانوی سرخپوش» به صدر جدول ترانههای برتر بریتانیا صعود کند. این نخستینبار بود که این خواننده بعد از 20 سال فعالیتش در عرصه موسیقی، موفق میشد در یک جدول معتبر موسیقی به رتبه نخست برسد. «بانوی سرخپوش» سه هفته متوالی این عنوان را حفظ کرد. کریس دیبرگ از سال 1974 و با آلبوم «در دوردستی بیرون از دیوارهای این قلعه» کار حرفهای مستقل خود را آغاز کرده بود؛ آلبومی که با وجود داشتن ترانه درخشانی مانند «برگشتن»، توجه چندانی را برنینگیخت. چنین شد که کریس دیبرگ تمام قوایش را روی متن ترانههایش متمرکز کرد و آلبوم بعدی خود «قطار اسپانیایی و داستانهای دیگر» را ارائه کرد که این یکی توانست برایش شهرت و محبوبیتی به هم بزند. غیر از خود ترانه «قطار اسپانیایی»، ترانههایی مانند «آسمان تنها» و «آدمی فضایی به سفر آمده» از بهترینهای کارنامه این خواننده محسوب میشوند و در این آلبوم قرار دارند. اما «بانوی سرخپوش» ترانهای است از آلبوم موفق «به درون نور» که محصول همکاری دیبرگ با کمپانی ایاندام بود. سه ترانه موفق دیگر هم در این آلبوم قرار دارد که وقتی امروز آنها را مرور میکنید، هر سه از «بانوی سرخپوش» خیلی بهتر هستند: «شب قبل»، «تردید کشنده» و «یک واژه». اما بخت با ترانه آرام رمانتیک دیبرگ یار بود و آن را به صدر رساند. این ترانه را کریس برای همسرش «دایان» سرود و گرچه در متن آن اشاره مستقیمی به او نداشت، اما همواره تأیید کرد که تحت تأثیر شخصیت وی این قطعه را ساخته است. او گفت نیروی محرکه این قطعه یک خاطره از لباسی بود که در نخستین دیدارشان دایان بر تن داشت و اعتراف کرد این اتفاق مهمی است، چون مردان غالبا از یاد میبرند که همسران آتیشان در نخستین دیدار چه لباسی بر تن داشتهاند. اما این ترانه موفق بسیار ساده، خطی و سرراست بود. ملودی و متن آن بدون پیچیدگی خاصی راه خود را میرفت و بیآنکه اوج و فرود عجیبوغریبی داشته باشد، به پایان میرسید. برایش یک ویدئو هم ساختند که اصلا تماشایی و خوب نبود. راستش شخصا اگر بخواهم گلچینی از کارهای کریس دیبرگ برای خودم داشته باشم، حتما «بانوی سرخپوش» را کنار میگذارم. وقتی او ترانههای درخشانی مانند «مرد پشت خط»، «آخرین باری که گریستم»، «بر اوج احساس» و «به پشت سر نگاه نکن» دارد، اصلا چه جایی باقی میماند برای چنین قطعه سانتیمانتالی؟ اما خب، این عقیده من احتمالا به اندازه نصف جمعیت دنیا مخالف دارد. موفقیت این ترانه در دنیا عجیب و کمنظیر بود و تبدیل شد به پرفروشترین تکآهنگ کارنامه کریس دیبرگ. آمریکاییها آن را زیاد تحویل نگرفتند و بیش از رتبه سوم را به آن ندادند. اما بریتانیا، کانادا، بلژیک، هلند و نروژ و از پی آنها سایر ممالک اروپایی آن را بر صدر نشاندند و ستایشش کردند. اما صبر کنید. در سال 2000 و در یک نظرسنجی نیمهرسمی، آن را در رتبه سوم بدترین آهنگهای دهه 80 قرار دادند! حقیقتش این است که به قول نیل نورمن، منتقد موسیقی روزنامه ایندیپندنت، این آهنگ روی احساسات عامه مردم تأثیر میگذارد و اشکشان را جاری میکند. در نسخه سینگل این ترانه که به شکل کاست عرضه شده بود، در ساید بی نوار، ترانه درخشان «خلسه پرواز» قرار داشت که معرکه بود. راستش کلا ماجرای این ترانه و موفقیتش عجیب است. کریس دیبرگ به خاطر شعور شاعرانه بالایش همیشه ستوده میشد و میشود. یعنی در کل کم هستند قطعاتی که او در آنها از منظر آهنگسازی کار خیلی ویژهای کرده باشد. درعوض در شعرهای روایی، شعرهایی با مضامین سیاسی و اجتماعی و کارهای پیچیده زبانی بسیار مهارت دارد. سطرهای درخشانی در میان ترانههایش میتوان یافت که به شعر بهترین شعرای بریتانیا پهلو میزند: مثلا بخش آغازین ترانه «انقلاب»: «برخیزید ای پسرها که نوری افتاده در پنجره/ میتوانم بشنوم که بر در میکوبند/ صداهایی میآید از خیابانها/ و آوای گامهایی که در حال دویدن هستند/ و نجوا میکنند این واژه را: انقلاب». در قیاس با این ترانه و بسیاری دیگر از نمونههای موجود در کار کریس دیبرگ متن «بانوی سرخپوش» بسیار پیشپاافتاده و با اجازهتان زرد است: «هرگز تو را به اندازه امشب دوستداشتنی ندیده بودم». تفاوت از کجا تا کجا؟ به هر حال کریس دیبرگ با این ترانه جهانی شد و از یک خواننده صرفا شناختهشده در ایرلند و بریتانیا فراتر رفت. بعدها به طور مستمر یکسال در میان آلبوم منتشر کرد و البته هرچه به این روزگار نزدیکتر شد کارش بیشتر افت کرد. آخرین آلبوم خیلی خوبش را اگر خواستید، باید بروید به اوایل دهه 90 و آلبوم «رنگهای در پرواز» را بشنوید که قطعات بسیار خوبی مثل «برادر جان»، «دل تاریکی» و «بدرخش» در آن هست. به هر حال، اما چون قرار ما این است که اینجا اولویت را به نوستالژی دهیم، باید اعتراف کرد در میان کارهای کریس دیبرگ هیچکدام به اندازه «بانوی سرخپوش» نوستالژیک نیست و همین شاید برای حقانیت جایگاه آن کافی باشد. شاید جز در ایرلند، او در هیچ کشور دیگری به اندازه ایران هوادار نداشت. در اوایل دهه 70 برای خودش بتی بود و در دبیرستان دعواها میشد بین هواداران او و کسانی که اهل موسیقی راک بودند. البته وقتی به ایران آمد دیگر از آن ارج و قرب گذشته اثر چندانی برجا نمانده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.