|

امیر قطر رسما به نفع پسرش کنار رفت

انتقال مسالمت آميز قدرت

سیاوش رزمند

بازنشستگی از قدرت در خاورمیانه عربی معنایی ندارد. اما قدرت مادام‌العمر چرا. اگر خبری از جمهوری نباشد به‌ندرت از بازنشستگی شیخ یا امیری می‌شنویم. اما حالا خبر از کناره‌گیری شیخ قطر به‌نفع فرزند پسر به گوش می‌رسد. «شیخ حامد بن خلیفه آل‌ثانی» امیر قطر و حاکم مطلق این کشور نفت‌خیز حاشیه خلیج‌فارس از قدرت به‌نفع پسر خود کناره‌گیری کرد. این نمونه‌ای استثنایی از انتقال قدرت در سرزمین‌های عربی است که به حکومت‌های مادام‌العمر خو گرفته‌اند. این مساله در میان شیخ‌نشین‌های منطقه با دربارهایی که به‌طور معمول کسی به آنها راه یا خبر ندارد نیز اتفاق ویژه‌ای تلقی می‌شود. اینکه آیا این رویه توسط دیگر حکام عربی هم دنبال خواهد شد یا نه احتیاج به گذشت زمان دارد. در میان امیرنشینان خلیج‌فارس، قطر نقش عمده‌ای در مسایل منطقه ایفا می‌کند به‌شکلی که جایگاه سنتی عربستان‌سعودی به‌عنوان مرکز ثقل تصمیم‌گیری برای اعراب به‌شکلی محسوس کمرنگ شده و قطر عملا به بازیگر اول خاورمیانه بدل شده است؛ روندی که با گفت‌وگوهای صلح لبنان در سال 2008 که به «توافقنامه دوحه» ختم شد آغاز و با نقش پررنگ قطر در تحولات لیبی و سوریه و اخیرا با بازگشایی دفتر طالبان در دوحه در افغانستان ادامه پیدا کرده است. در این میان انتقادهایی نیز به قطر و شخص شیخ حامدبن خلیفه آل‌ثانی وارد می‌شود. حمایت‌های دولت قطر از جریان‌های بنیادگرا که شامل کمک‌های نقدی، معنوی و حتی لجستیکی می‌شود از این کشور چهره یک حامی تمام‌عیار جریان‌های افراطی ساخته است. کمک‌های بی‌شمار به گروه‌های تکفیری در مالی یا گروه سلفی «جبهه النصره» سوریه از چشم رسانه‌های غربی پنهان نمانده است. بسیاری قطر را مسبب بن‌بست کنونی در بحران سوریه، تضعیف ارتش آزاد سوریه و گروه‌های تشکیل‌دهنده شورای ملی و از سوی دیگر گسترش بیش از پیش گروه‌های سلفی و جهادی در سوریه می‌دانند. در هفته گذشته هم بعد از مدت‌ها کشمکش و گفت‌وگو سرانجام دفتر سیاسی طالبان در دوحه همانند سفارت یک دولت در تبعید افتتاح شد که موجب اعتراض شدید کابل شد. حمایت از جریان‌های ضد مدنی تندرو در کشورهای پساانقلابی همچون مصر و تونس که مشکلات بسیاری را در روند دولت‌سازی توسط احزاب عدالت و توسعه در مصر و النهضه در تونس موجب شده است همگی نشانه‌هایی از گرایش بنیادگرایانه قطر در عرصه منطقه‌ای دارد. امیر 61ساله قطر اما شباهت چندانی به دیگر همسایگان عربش ندارد. تحصیلکرده آکادمی نظامی «سندهرست» انگلستان هنگامی که پدرش خلیفه بن حامد آل‌ثانی حاکم وقت در سال 1995 در ژنو به‌سر می‌برد با کودتایی بدون خونریزی قدرت را به دست گرفت؛ امری نامعمول در بین شیوخ عرب. او از ابتدای زمامداری‌اش راهی متفاوت از اقوام اماراتی، کویتی، بحرینی و سعودی‌اش را پی گرفت. قطر در دوران او نه شاهد ریخت‌وپاش‌های بیمارگونه اماراتی شد و نه یک امارت اسلامی و بسته به سبک سعودی. اهمیت به بهداشت عمومی و آموزش‌عالی همگانی بی‌همتای قطری‌ها که با افزایش حقوق زنان همگام شد نشانی از این تغییر نگرش است. در این میانه موزه «بنت ناصر المسند» همسر دوم او و ملکه قطر نقشی مهم در جهت‌گیری‌های فرهنگی و اجتماعی امیر داشته است. تمام اینها به‌همراه حمایت قطر از جنبش‌های عربی و آفریقایی و میانجیگری مابین فلسطینی‌ها از قطر و شیخ حامد بن خلیفه آل‌ثانی چهره ویژه‌ای در منطقه می‌سازد. آنچه مشخص است، این است که تغییرات در دولت قطر تنها محدود به کناره‌گیری امیر نخواهد بود، اما آنطور که پیش‌بینی می‌شد و انتظار می‌رفت مسوول دستگاه دیپلماسی و نخست‌وزیر قطر «شیخ حامد بن جاسم» که سیاستمداری باسابقه محسوب می‌شود، از سمت خود کناره‌گیری نکرده است و در پیام امیر قطر نیز اشاره‌ای به برکناری او نشد. شیخ حامد بن جاسم که برخلاف بیشتر سیاستمداران حوزه خلیج‌فارس موضع‌ای جانبدارانه به نفع معترضان تونسی و مصری داشت و از حامیان خیزش‌های عربی محسوب می‌شود، جهت‌دهنده سیاست‌های حمایتی در لیبی و سوریه است که تبدیل به دیپلماسی قطر شده است. پیام هفت‌دقیقه‌ای امیر قطر از دربار سلطنتی که از تلویزیون دولتی پخش شد، شامل متنی خلاصه می‌شد. در جایی از پیام امیر قطر اعلام می‌کند: «من امروز شما را از تصمیم خود برای انتقال قدرت به شیخ تمیم بن حامد آل‌ثانی مطلع می‌کنم. من اطمینان کامل از آمادگی او برای مسوولیت‌پذیری و صداقت دارم.» این پیام با تبریک و بیعت جمعی حضار پایان یافت. امیر قطر خاطرنشان نکرد که چه هنگامی تغییرات مورد نظر او شکل اجرایی به خود می‌گیرد. روز سه‌شنبه که تعطیل رسمی در تقویم قطر است حکایت از حکومت بیش از 130ساله خاندان آل‌ثانی بر این سرزمین کوچک نفت‌خیز دارد. امیر قطر در پیام تلویزیونی خود اشاره به آغاز فصلی جدید در زندگی ملت قطر کرد که در این راه نیروهای جوان مسوولیت راهبری این مسیر را خواهند داشت؛ مسیری که او 18سال پیش با کودتا آغاز کرده بود و قطر را از کشوری بی‌حاصل و حاشیه‌ای در کناره خلیج‌فارس و گمشده میان دو قدرت منطقه‌ای ایران و عربستان‌سعودی به کشوری ثروتمند و تاثیرگذار در معادلات جهانی تبدیل کرده است. انتقال داوطلبانه قدرت در دربارهای رمزآلود شیوخ منطقه تا پیش از این دور از ذهن به نظر می‌رسید. حکومت‌هایی که پاسخگو برای سیاست‌های داخلی خود نیستند و بر پایه میثاق‌های میان قبیله‌ای یا خانوادگی اداره می‌شوند یا در بهترین حالت مانند امارات‌متحده شکلی ناقص و ابتدایی از یک کنفدراسیون سیاسی هستند، به‌طور معمول نشانی از علاقه به تغییرات بنیادی نشان نمی‌دهند. کناره‌گیری داوطلبانه شیخ حامد بن خلیفه آل‌ثانی نشان از تغییر نگرش حکامی دارد که تحولات چند سال اخیر منطقه و بهار عربی را دیده‌ و نشانه‌های نارضایتی عمومی را در بحرین و شرق عربستان دیده‌اند. رکود ناشی از بحران جهانی اقتصاد مانع از ادامه بسیاری از پروژه‌های عمرانی و عمومی شده است آن‌هم در کشور‌هایی که عادت به خرج ثروت‌های بادآورده نفتی داشته‌اند. زمزمه‌های اعتراض بیش از پیش به گوش امیرنشینانی می‌رسد که امید خود را به سعودی‌های سالخورده آهسته‌آهسته از دست می‌دهند که عربستان‌سعودی خود در یکی از بحرانی‌ترین دوران‌های خود به سر می‌برد. تغییرات سیاسی قطر شاید تاثیر چشمگیری در مختصات جهانی نگذارد ولی به‌طور قطع پیغام مهمی به همسایگانش مخابره خواهد کرد.
شیخ تمیم 33ساله که همانند پدرش در انگلستان تحصیل کرده است و همچون او از آکادمی نظامی «سندهرست» فارغ‌التحصیل شده، وارث کشوری ثروتمند و تاثیرگذار در عرصه منطقه و بین‌الملل شده است. اینکه سیاست اجرایی قطر تا چه حدی تغییر خواهد کرد و نقشی که قطر بعد از این در بین کشورهای عربی ایفا خواهد کرد را آینده روشن خواهد کرد اما آنچه مشخص است این است که قطر همچنان صحنه‌گردان مسایل عربی خواهد بود و امیر مستعفی قطر شیخ حامدبن خلیفه آل‌ثانی همچنان سیاستگذار اصلی سیاست داخلی و روابط خارجی قطر خواهد بود.
بازنشستگی از قدرت در خاورمیانه عربی معنایی ندارد. اما قدرت مادام‌العمر چرا. اگر خبری از جمهوری نباشد به‌ندرت از بازنشستگی شیخ یا امیری می‌شنویم. اما حالا خبر از کناره‌گیری شیخ قطر به‌نفع فرزند پسر به گوش می‌رسد. «شیخ حامد بن خلیفه آل‌ثانی» امیر قطر و حاکم مطلق این کشور نفت‌خیز حاشیه خلیج‌فارس از قدرت به‌نفع پسر خود کناره‌گیری کرد. این نمونه‌ای استثنایی از انتقال قدرت در سرزمین‌های عربی است که به حکومت‌های مادام‌العمر خو گرفته‌اند. این مساله در میان شیخ‌نشین‌های منطقه با دربارهایی که به‌طور معمول کسی به آنها راه یا خبر ندارد نیز اتفاق ویژه‌ای تلقی می‌شود. اینکه آیا این رویه توسط دیگر حکام عربی هم دنبال خواهد شد یا نه احتیاج به گذشت زمان دارد. در میان امیرنشینان خلیج‌فارس، قطر نقش عمده‌ای در مسایل منطقه ایفا می‌کند به‌شکلی که جایگاه سنتی عربستان‌سعودی به‌عنوان مرکز ثقل تصمیم‌گیری برای اعراب به‌شکلی محسوس کمرنگ شده و قطر عملا به بازیگر اول خاورمیانه بدل شده است؛ روندی که با گفت‌وگوهای صلح لبنان در سال 2008 که به «توافقنامه دوحه» ختم شد آغاز و با نقش پررنگ قطر در تحولات لیبی و سوریه و اخیرا با بازگشایی دفتر طالبان در دوحه در افغانستان ادامه پیدا کرده است. در این میان انتقادهایی نیز به قطر و شخص شیخ حامدبن خلیفه آل‌ثانی وارد می‌شود. حمایت‌های دولت قطر از جریان‌های بنیادگرا که شامل کمک‌های نقدی، معنوی و حتی لجستیکی می‌شود از این کشور چهره یک حامی تمام‌عیار جریان‌های افراطی ساخته است. کمک‌های بی‌شمار به گروه‌های تکفیری در مالی یا گروه سلفی «جبهه النصره» سوریه از چشم رسانه‌های غربی پنهان نمانده است. بسیاری قطر را مسبب بن‌بست کنونی در بحران سوریه، تضعیف ارتش آزاد سوریه و گروه‌های تشکیل‌دهنده شورای ملی و از سوی دیگر گسترش بیش از پیش گروه‌های سلفی و جهادی در سوریه می‌دانند. در هفته گذشته هم بعد از مدت‌ها کشمکش و گفت‌وگو سرانجام دفتر سیاسی طالبان در دوحه همانند سفارت یک دولت در تبعید افتتاح شد که موجب اعتراض شدید کابل شد. حمایت از جریان‌های ضد مدنی تندرو در کشورهای پساانقلابی همچون مصر و تونس که مشکلات بسیاری را در روند دولت‌سازی توسط احزاب عدالت و توسعه در مصر و النهضه در تونس موجب شده است همگی نشانه‌هایی از گرایش بنیادگرایانه قطر در عرصه منطقه‌ای دارد. امیر 61ساله قطر اما شباهت چندانی به دیگر همسایگان عربش ندارد. تحصیلکرده آکادمی نظامی «سندهرست» انگلستان هنگامی که پدرش خلیفه بن حامد آل‌ثانی حاکم وقت در سال 1995 در ژنو به‌سر می‌برد با کودتایی بدون خونریزی قدرت را به دست گرفت؛ امری نامعمول در بین شیوخ عرب. او از ابتدای زمامداری‌اش راهی متفاوت از اقوام اماراتی، کویتی، بحرینی و سعودی‌اش را پی گرفت. قطر در دوران او نه شاهد ریخت‌وپاش‌های بیمارگونه اماراتی شد و نه یک امارت اسلامی و بسته به سبک سعودی. اهمیت به بهداشت عمومی و آموزش‌عالی همگانی بی‌همتای قطری‌ها که با افزایش حقوق زنان همگام شد نشانی از این تغییر نگرش است. در این میانه موزه «بنت ناصر المسند» همسر دوم او و ملکه قطر نقشی مهم در جهت‌گیری‌های فرهنگی و اجتماعی امیر داشته است. تمام اینها به‌همراه حمایت قطر از جنبش‌های عربی و آفریقایی و میانجیگری مابین فلسطینی‌ها از قطر و شیخ حامد بن خلیفه آل‌ثانی چهره ویژه‌ای در منطقه می‌سازد. آنچه مشخص است، این است که تغییرات در دولت قطر تنها محدود به کناره‌گیری امیر نخواهد بود، اما آنطور که پیش‌بینی می‌شد و انتظار می‌رفت مسوول دستگاه دیپلماسی و نخست‌وزیر قطر «شیخ حامد بن جاسم» که سیاستمداری باسابقه محسوب می‌شود، از سمت خود کناره‌گیری نکرده است و در پیام امیر قطر نیز اشاره‌ای به برکناری او نشد. شیخ حامد بن جاسم که برخلاف بیشتر سیاستمداران حوزه خلیج‌فارس موضع‌ای جانبدارانه به نفع معترضان تونسی و مصری داشت و از حامیان خیزش‌های عربی محسوب می‌شود، جهت‌دهنده سیاست‌های حمایتی در لیبی و سوریه است که تبدیل به دیپلماسی قطر شده است. پیام هفت‌دقیقه‌ای امیر قطر از دربار سلطنتی که از تلویزیون دولتی پخش شد، شامل متنی خلاصه می‌شد. در جایی از پیام امیر قطر اعلام می‌کند: «من امروز شما را از تصمیم خود برای انتقال قدرت به شیخ تمیم بن حامد آل‌ثانی مطلع می‌کنم. من اطمینان کامل از آمادگی او برای مسوولیت‌پذیری و صداقت دارم.» این پیام با تبریک و بیعت جمعی حضار پایان یافت. امیر قطر خاطرنشان نکرد که چه هنگامی تغییرات مورد نظر او شکل اجرایی به خود می‌گیرد. روز سه‌شنبه که تعطیل رسمی در تقویم قطر است حکایت از حکومت بیش از 130ساله خاندان آل‌ثانی بر این سرزمین کوچک نفت‌خیز دارد. امیر قطر در پیام تلویزیونی خود اشاره به آغاز فصلی جدید در زندگی ملت قطر کرد که در این راه نیروهای جوان مسوولیت راهبری این مسیر را خواهند داشت؛ مسیری که او 18سال پیش با کودتا آغاز کرده بود و قطر را از کشوری بی‌حاصل و حاشیه‌ای در کناره خلیج‌فارس و گمشده میان دو قدرت منطقه‌ای ایران و عربستان‌سعودی به کشوری ثروتمند و تاثیرگذار در معادلات جهانی تبدیل کرده است. انتقال داوطلبانه قدرت در دربارهای رمزآلود شیوخ منطقه تا پیش از این دور از ذهن به نظر می‌رسید. حکومت‌هایی که پاسخگو برای سیاست‌های داخلی خود نیستند و بر پایه میثاق‌های میان قبیله‌ای یا خانوادگی اداره می‌شوند یا در بهترین حالت مانند امارات‌متحده شکلی ناقص و ابتدایی از یک کنفدراسیون سیاسی هستند، به‌طور معمول نشانی از علاقه به تغییرات بنیادی نشان نمی‌دهند. کناره‌گیری داوطلبانه شیخ حامد بن خلیفه آل‌ثانی نشان از تغییر نگرش حکامی دارد که تحولات چند سال اخیر منطقه و بهار عربی را دیده‌ و نشانه‌های نارضایتی عمومی را در بحرین و شرق عربستان دیده‌اند. رکود ناشی از بحران جهانی اقتصاد مانع از ادامه بسیاری از پروژه‌های عمرانی و عمومی شده است آن‌هم در کشور‌هایی که عادت به خرج ثروت‌های بادآورده نفتی داشته‌اند. زمزمه‌های اعتراض بیش از پیش به گوش امیرنشینانی می‌رسد که امید خود را به سعودی‌های سالخورده آهسته‌آهسته از دست می‌دهند که عربستان‌سعودی خود در یکی از بحرانی‌ترین دوران‌های خود به سر می‌برد. تغییرات سیاسی قطر شاید تاثیر چشمگیری در مختصات جهانی نگذارد ولی به‌طور قطع پیغام مهمی به همسایگانش مخابره خواهد کرد.
شیخ تمیم 33ساله که همانند پدرش در انگلستان تحصیل کرده است و همچون او از آکادمی نظامی «سندهرست» فارغ‌التحصیل شده، وارث کشوری ثروتمند و تاثیرگذار در عرصه منطقه و بین‌الملل شده است. اینکه سیاست اجرایی قطر تا چه حدی تغییر خواهد کرد و نقشی که قطر بعد از این در بین کشورهای عربی ایفا خواهد کرد را آینده روشن خواهد کرد اما آنچه مشخص است این است که قطر همچنان صحنه‌گردان مسایل عربی خواهد بود و امیر مستعفی قطر شیخ حامدبن خلیفه آل‌ثانی همچنان سیاستگذار اصلی سیاست داخلی و روابط خارجی قطر خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.