دانشمند ما یا دانشمند آنها؟
مهرداد حجتی
چندی پیش مطلبي درباره اینکه «چرا ما مخترع فیسبوک نشدیم»، نوشتم. در آنجا به دانشگاههای معتبر اشاره کردم و قدمت بیش از صدساله برخی از آنها و اینکه چنین ایدهای - فیسبوک - از درون یک تجربه دانشجویی بیرون آمد و همهگیر شد. تا جایی که امروز نزدیک به نیمی از جمعیت جهان در حال استفاده از آن هستند. در مقایسه با آن امکان، به دانشگاههای خودمان اشاره کردم که امکان بهرهبرداری از ایده نخبگان را ندارند و به محض رسیدن نخبگان به مرحله «فراوری ایده» آنها را یکباره از دست میدهند. مرگ نابغه ریاضی جهان «مریم میرزاخانی» بار دیگر من را به سمت این نکته سوق داد که چرا «چرخه تولید علم» ما ناقص است و نخبگان برای دستیافتن به امکان بهتر ناگزیر به مهاجرت هستند؟ از سوی دیگر راز جذابیت دانشگاههای مقصد در چیست؟ در گفتوگو با یکی از صاحبان مدارس زنجیرهای صاحبنام خصوصی که فقط دانشآموز نخبه جذب میکنند، به این نتیجه رسیدم که آنها تا پایان مقطع متوسطه برای اینها برنامهای تمهید کردهاند و پس از آن دیگر هیچ مسئولیتی بر عهده نگرفتهاند. دانشآموز نخبه را جذب و با میلیونها تومان شهریه ثبتنام میکنند تا اینچنین با گزینش انبوهی نوجوان نخبه ویترینی برای رقابت تدارک ببینند، اما پس از فارغالتحصیلی آن دانشآموزان ویتریننشین چه سرنوشتی پیدا میکنند، اساسا مسئله آن مدارس نیست! چنان که سرنوشت دانشجویان نخبه دانشگاهها هم پس از فارغالتحصیلی بر عهده دانشگاهها نیست؛ چرخهای معیوب که دانشآموز و دانشجوی نخبه را یکباره به امان خدا رها میکند و او در پی ارتقای علمی و پیشرفت در دانش خود ناگزیر به انتخاب گزینهای بیرون از مرزهاست؛ جایی که همچنان بتواند تحقیق کند و بیاموزد. دانشگاههای معتبر جهان، این امکان را پدید آوردهاند تا دانشجویان بتوانند ایدههای خود را با سعی و خطا عملی کنند. ایدههایی که از درون کارگاههای دانشجویی بلافاصله مورد توجه قرار میگیرند و سرمایهگذاری روی آنها آغاز میشود. دانشگاههای معتبر به «فراوری ایدهها» مدد میرسانند و این امکان را فراهم میکنند تا نخبگان با ارتقای دانش خودشان سطح دانشگاه را بالاتر ببرند. موفقیت هر دانشجویی به مثابه موفقیت همان دانشگاه است. کسب اعتبار هر دانشجو بر اعتبار آن دانشگاه میافزاید و اینچنین دانشگاه را در رقابت با دیگر دانشگاهها یاری میرساند. رابطه دانشجو با دانشگاه یک رابطه «بدهبستانی» است. دانشجوی آن دانشگاه یک مصرفکننده نیست، او تولیدکننده هم هست. زایایی آن دانشگاه به همین بدهبستان پیوند خورده است و راز جذابیت آن دانشگاهها در همین زایایی و پویایی است و صدالبته تنوع قومی و نژادی استادان و دانشجویان نخبهای که از سراسر جهان برای یک هدف در آنجا گرد آمدهاند؛ برای توسعه علم و رفاه بشریت. کاری که نخبگان مهاجری همچون مریم میرزاخانی میکنند. پیوستگی علمآموزی و ایجاد امکان برای ارتقای آن توانسته چند دانشگاه را از میان همه دانشگاههای جهان متمایز کند و آنها را در صدر بنشاند. آیا دانشگاههای ما امکان رقابت با چنین دانشگاههایی را دارند؟ برای ازدستندادن نخبگانمان چه تمهیدی اندیشیدهایم؟ نخبگانی که قرار است دانشمندان آینده ما باشند. شاید هم دانشمندان آینده دیگران!
چندی پیش مطلبي درباره اینکه «چرا ما مخترع فیسبوک نشدیم»، نوشتم. در آنجا به دانشگاههای معتبر اشاره کردم و قدمت بیش از صدساله برخی از آنها و اینکه چنین ایدهای - فیسبوک - از درون یک تجربه دانشجویی بیرون آمد و همهگیر شد. تا جایی که امروز نزدیک به نیمی از جمعیت جهان در حال استفاده از آن هستند. در مقایسه با آن امکان، به دانشگاههای خودمان اشاره کردم که امکان بهرهبرداری از ایده نخبگان را ندارند و به محض رسیدن نخبگان به مرحله «فراوری ایده» آنها را یکباره از دست میدهند. مرگ نابغه ریاضی جهان «مریم میرزاخانی» بار دیگر من را به سمت این نکته سوق داد که چرا «چرخه تولید علم» ما ناقص است و نخبگان برای دستیافتن به امکان بهتر ناگزیر به مهاجرت هستند؟ از سوی دیگر راز جذابیت دانشگاههای مقصد در چیست؟ در گفتوگو با یکی از صاحبان مدارس زنجیرهای صاحبنام خصوصی که فقط دانشآموز نخبه جذب میکنند، به این نتیجه رسیدم که آنها تا پایان مقطع متوسطه برای اینها برنامهای تمهید کردهاند و پس از آن دیگر هیچ مسئولیتی بر عهده نگرفتهاند. دانشآموز نخبه را جذب و با میلیونها تومان شهریه ثبتنام میکنند تا اینچنین با گزینش انبوهی نوجوان نخبه ویترینی برای رقابت تدارک ببینند، اما پس از فارغالتحصیلی آن دانشآموزان ویتریننشین چه سرنوشتی پیدا میکنند، اساسا مسئله آن مدارس نیست! چنان که سرنوشت دانشجویان نخبه دانشگاهها هم پس از فارغالتحصیلی بر عهده دانشگاهها نیست؛ چرخهای معیوب که دانشآموز و دانشجوی نخبه را یکباره به امان خدا رها میکند و او در پی ارتقای علمی و پیشرفت در دانش خود ناگزیر به انتخاب گزینهای بیرون از مرزهاست؛ جایی که همچنان بتواند تحقیق کند و بیاموزد. دانشگاههای معتبر جهان، این امکان را پدید آوردهاند تا دانشجویان بتوانند ایدههای خود را با سعی و خطا عملی کنند. ایدههایی که از درون کارگاههای دانشجویی بلافاصله مورد توجه قرار میگیرند و سرمایهگذاری روی آنها آغاز میشود. دانشگاههای معتبر به «فراوری ایدهها» مدد میرسانند و این امکان را فراهم میکنند تا نخبگان با ارتقای دانش خودشان سطح دانشگاه را بالاتر ببرند. موفقیت هر دانشجویی به مثابه موفقیت همان دانشگاه است. کسب اعتبار هر دانشجو بر اعتبار آن دانشگاه میافزاید و اینچنین دانشگاه را در رقابت با دیگر دانشگاهها یاری میرساند. رابطه دانشجو با دانشگاه یک رابطه «بدهبستانی» است. دانشجوی آن دانشگاه یک مصرفکننده نیست، او تولیدکننده هم هست. زایایی آن دانشگاه به همین بدهبستان پیوند خورده است و راز جذابیت آن دانشگاهها در همین زایایی و پویایی است و صدالبته تنوع قومی و نژادی استادان و دانشجویان نخبهای که از سراسر جهان برای یک هدف در آنجا گرد آمدهاند؛ برای توسعه علم و رفاه بشریت. کاری که نخبگان مهاجری همچون مریم میرزاخانی میکنند. پیوستگی علمآموزی و ایجاد امکان برای ارتقای آن توانسته چند دانشگاه را از میان همه دانشگاههای جهان متمایز کند و آنها را در صدر بنشاند. آیا دانشگاههای ما امکان رقابت با چنین دانشگاههایی را دارند؟ برای ازدستندادن نخبگانمان چه تمهیدی اندیشیدهایم؟ نخبگانی که قرار است دانشمندان آینده ما باشند. شاید هم دانشمندان آینده دیگران!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.