خبر این بود؛ شاه مرد
هوشنگ ماهرویان
یکی از همین روزها بود که خبر مرگ شاه را شنیدم. در دفتر کارم بودم. وقتی که به سمت منزل راه افتادم، ناخودآگاه چراغ ماشین را روشن گذاشتم. نور روز به ماشین میتابید و یک لحظه تعجب کردم که چرا چراغهای ماشین روشن هستند. خوشحالی بیدلیلی را که شنیدن این خبر در من ایجاد کرده بود از بین بردم. چراغ را خاموش کردم و تا خانه هرچه میراندم، گذشته بود که بیشتر جلوي چشمهایم میآمد. اینکه شاه با این کشور چه کرد و حالا که او مرده، چه اتفاقی خواهد افتاد. محمدرضاشاه پهلوی، از شهریور 20 به این سو، بهطور سلسلهوار اشتباهات تاریخی و غمانگیز و تلخی را رقم زد که فراموشی آنها محال است؛ زندگی زیر سایه حضور مستمر ساواک، کیفرهای جسمی و روحی، سانسور کتابها و کشتار آن 9 نفر در بالای کوههای اوین. جوی که او به وجود آورد، دوران جوانی ما را تباه کرد؛ تعصبها جای همهچیز را گرفت و کتاب و فرهنگ قربانی شدند. سانسور از کتاب اسطوره میسازد، جزوههای آثار مائو را شاه برای جوانهای آن زمان ایران به کتاب مقدس بدل کرد. وقتی که پیداکردن هر کتابی از مارکس و انگلس و لنین و... به بازداشت تمامی اهالی خانه منجر میشد، اینها اسطوره شدند و ریشههای تعصبات مختلف شکل گرفتند. شاه اینگونه جوانی ما را از بین برد و این تازه تمام قصه نیست.
به خانه که رسیدم، دیگر از مرگِ او خوشحال نبودم، بلکه به واکنشهای تلخی فکر میکردم که در مواجهه با رفتار غیرعقلانی شاه در جامعه به وجود آمد و ریشه کرد. سانسور، اختناق، بالاندن اندیشههای عامیانه و تکحزبی و تکصدایی در جامعه، ماحصل سالهای آخر عمر او بود تا جایی که همه حزبها تعطیل شدند و شاه گفت که اگر کسی مایل به عضویت در حزب رستاخیز نیست میتواند از این کشور برود. مگر کشور، مگر این مملکت مال توست که بخواهی تعیین کنی چه افرادی حق بودن در آن را دارند و چه افرادی ندارند؟
طبعا آنهایی که امروز به طنز یا کنایه یا حتی زهرخند قیمت روغن نباتی را با آن زمان مقایسه میکنند و آه سر میدهند، اسیر این ضمیر ناخودآگاه جمعی شدهاند که از امیال سرکوبشده ما اسطوره شدهاند. تجلیل از وضع اقتصادی دوران شاه، یادآور ضمیر ناخودآگاه جمعی ترکهایی است که در آرزوی امپراتوری عثمانی، حامیان اردوغان شدهاند؛ یادآور آرزوی روسها برای بازسازی روسیه تزاری در قالب مارکسیست است که اسطوره لنین را ساخت. آن کسانی که آرزوی تمدن آریایی میکنند نیز همچون این افراد، نمیتوانند استبدادی را که زیر پوست آن دوره حضور داشته ببینند یا اگر دیدند نسبت به آن واکنش درخوری داشته باشند. مگر همین تمدن آریایی، نیمی از بدن مزدک را در خاک فرو نکرد؟ مگر همین تمدن، در پوست مانویها کاه نریخت و در آستانه شهرها آویزانشان نکرد؟
نه. از مرگ شاه خوشحال نشده بودم، همانطور که از مرگ هیچکس خوشحال نشدهام، اما آخر چطور میشود 9 نفر زندانی را که روزهای آخر محکومیت خود را سپری میکنند، برد بالای تپههای اوین و اعدام کرد؟ به خاطر دارم که از من خواسته شد تا بروم و در دادگاه تهرانی- شکنجهگر ساواک- شهادت بدهم. در چشمهایش ترس مردن بود؛ این مربوط به او نیست؛ همه از مرگ میترسیم و مرگ هیچکسی نمیتواند درون انسان را شاد کند. اما شنیدن آن خبر، بیش از هر حس دیگری، نگرانم کرد؛ نگران جامعهای که معنای آزادی اندیشه را در آن زمان درک نکرده بود. نگران جامعهای که اپوزیسیون آن در زندانهای شاه، به اندیشه مخالف خود انگ میزد. نگران تفکرهای متضادی که نه میتوانستند کنار هم بنشینند و نه سانسور دستگاه اجازه میداد، کنار هم پشت ویترین کتابفروشیها قرار بگیرند. چهار هزار نفر بهخاطر کتاب «انقلاب در انقلاب» به شیوههای مختلف جان خود را از دست داده بودند، چون دستگاه آن را با سانسور مقدسسازی کرده بود، درحالیکه در کشورهای دیگر، پشت ویترین مغازهها قرار داشت و خط روی کسی نینداخت. خبر مرگ شاه، خبر آغاز دورانی بود که کار فرهنگی را بهعنوان یک مطالبه جدی
میطلبید؛ دورهای که روشنفکران به میدان بیایند و آزادی اندیشه، تضارب آرا و گفتوگو را به همدیگر و به مردم بیاموزند؛ آنگونه که ولتر کتاب روسو را خواند و با وجود اختلاف شدید آرا برایش نوشت که من مخالف اندیشههای تو هستم، اما برای تبلیغ اندیشهات حاضرم جانم را بدهم.
یکی از همین روزها بود که خبر مرگ شاه را شنیدم. در دفتر کارم بودم. وقتی که به سمت منزل راه افتادم، ناخودآگاه چراغ ماشین را روشن گذاشتم. نور روز به ماشین میتابید و یک لحظه تعجب کردم که چرا چراغهای ماشین روشن هستند. خوشحالی بیدلیلی را که شنیدن این خبر در من ایجاد کرده بود از بین بردم. چراغ را خاموش کردم و تا خانه هرچه میراندم، گذشته بود که بیشتر جلوي چشمهایم میآمد. اینکه شاه با این کشور چه کرد و حالا که او مرده، چه اتفاقی خواهد افتاد. محمدرضاشاه پهلوی، از شهریور 20 به این سو، بهطور سلسلهوار اشتباهات تاریخی و غمانگیز و تلخی را رقم زد که فراموشی آنها محال است؛ زندگی زیر سایه حضور مستمر ساواک، کیفرهای جسمی و روحی، سانسور کتابها و کشتار آن 9 نفر در بالای کوههای اوین. جوی که او به وجود آورد، دوران جوانی ما را تباه کرد؛ تعصبها جای همهچیز را گرفت و کتاب و فرهنگ قربانی شدند. سانسور از کتاب اسطوره میسازد، جزوههای آثار مائو را شاه برای جوانهای آن زمان ایران به کتاب مقدس بدل کرد. وقتی که پیداکردن هر کتابی از مارکس و انگلس و لنین و... به بازداشت تمامی اهالی خانه منجر میشد، اینها اسطوره شدند و ریشههای تعصبات مختلف شکل گرفتند. شاه اینگونه جوانی ما را از بین برد و این تازه تمام قصه نیست.
به خانه که رسیدم، دیگر از مرگِ او خوشحال نبودم، بلکه به واکنشهای تلخی فکر میکردم که در مواجهه با رفتار غیرعقلانی شاه در جامعه به وجود آمد و ریشه کرد. سانسور، اختناق، بالاندن اندیشههای عامیانه و تکحزبی و تکصدایی در جامعه، ماحصل سالهای آخر عمر او بود تا جایی که همه حزبها تعطیل شدند و شاه گفت که اگر کسی مایل به عضویت در حزب رستاخیز نیست میتواند از این کشور برود. مگر کشور، مگر این مملکت مال توست که بخواهی تعیین کنی چه افرادی حق بودن در آن را دارند و چه افرادی ندارند؟
طبعا آنهایی که امروز به طنز یا کنایه یا حتی زهرخند قیمت روغن نباتی را با آن زمان مقایسه میکنند و آه سر میدهند، اسیر این ضمیر ناخودآگاه جمعی شدهاند که از امیال سرکوبشده ما اسطوره شدهاند. تجلیل از وضع اقتصادی دوران شاه، یادآور ضمیر ناخودآگاه جمعی ترکهایی است که در آرزوی امپراتوری عثمانی، حامیان اردوغان شدهاند؛ یادآور آرزوی روسها برای بازسازی روسیه تزاری در قالب مارکسیست است که اسطوره لنین را ساخت. آن کسانی که آرزوی تمدن آریایی میکنند نیز همچون این افراد، نمیتوانند استبدادی را که زیر پوست آن دوره حضور داشته ببینند یا اگر دیدند نسبت به آن واکنش درخوری داشته باشند. مگر همین تمدن آریایی، نیمی از بدن مزدک را در خاک فرو نکرد؟ مگر همین تمدن، در پوست مانویها کاه نریخت و در آستانه شهرها آویزانشان نکرد؟
نه. از مرگ شاه خوشحال نشده بودم، همانطور که از مرگ هیچکس خوشحال نشدهام، اما آخر چطور میشود 9 نفر زندانی را که روزهای آخر محکومیت خود را سپری میکنند، برد بالای تپههای اوین و اعدام کرد؟ به خاطر دارم که از من خواسته شد تا بروم و در دادگاه تهرانی- شکنجهگر ساواک- شهادت بدهم. در چشمهایش ترس مردن بود؛ این مربوط به او نیست؛ همه از مرگ میترسیم و مرگ هیچکسی نمیتواند درون انسان را شاد کند. اما شنیدن آن خبر، بیش از هر حس دیگری، نگرانم کرد؛ نگران جامعهای که معنای آزادی اندیشه را در آن زمان درک نکرده بود. نگران جامعهای که اپوزیسیون آن در زندانهای شاه، به اندیشه مخالف خود انگ میزد. نگران تفکرهای متضادی که نه میتوانستند کنار هم بنشینند و نه سانسور دستگاه اجازه میداد، کنار هم پشت ویترین کتابفروشیها قرار بگیرند. چهار هزار نفر بهخاطر کتاب «انقلاب در انقلاب» به شیوههای مختلف جان خود را از دست داده بودند، چون دستگاه آن را با سانسور مقدسسازی کرده بود، درحالیکه در کشورهای دیگر، پشت ویترین مغازهها قرار داشت و خط روی کسی نینداخت. خبر مرگ شاه، خبر آغاز دورانی بود که کار فرهنگی را بهعنوان یک مطالبه جدی
میطلبید؛ دورهای که روشنفکران به میدان بیایند و آزادی اندیشه، تضارب آرا و گفتوگو را به همدیگر و به مردم بیاموزند؛ آنگونه که ولتر کتاب روسو را خواند و با وجود اختلاف شدید آرا برایش نوشت که من مخالف اندیشههای تو هستم، اما برای تبلیغ اندیشهات حاضرم جانم را بدهم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.