|

مروری بر کتاب «این گفت‌وسخن‌ها»ی محمود دولت‌آبادی

از ادبیات و دیگر چیزها

مانی سپهری: اخیرا مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای مطبوعاتی محمود دولت‌آبادی در کتابی به نام «این گفت‌وسخن‌ها...» در نشر چشمه به چاپ رسیده است. کتابی که شامل گفت‌وگوهای بیست‌سال اخیر دولت‌آبادی با نشریات مختلف است و موضوع عمده این گفت‌وگوها، همان‌طور که دولت‌آبادی در مقدمه این کتاب نوشته است، ادبیات است، گرچه نویسنده‌ای چون دولت‌آبادی به دلیل جنس تجربه‌ای که داشته، تجربه زیسته پرفرازونشیب، و طرز نگاهش به ادبیات و ادبیات را در پیوند با تاریخ و اجتماع و بسیار چیزِ دیگر دیدن، وقتی از ادبیات حرف می‌زند خودبه‌خود از بسیار چیز دیگر نیز سخن می‌گوید و گستره‌ای را ترسیم می‌کند که هم فراتر از ادبیات است و هم در پیوند با آن. گفت‌وگوهای دولت‌آبادی در کتاب «این گفت‌وسخن‌ها...» همین گستره را بازتاب می‌دهد. نخستین گفت‌وگوی کتاب با نقل ماجرای زندان‌رفتن دولت‌آبادی در سال‌های پیش از انقلاب آغاز می‌شود. با خاطراتی از زندان و این‌که دستگیری او توسط ساواک چه‌طور در کارِ نوشتن «کلیدر» وقفه انداخت و به گم‌شدن یکی از آثارش به نام «پایینی‌ها» منجر شد و درعین‌حال این زندان‌رفتن چه تأثیری بر دولت‌آبادی و درک او از تاریخ و جامعه گذاشت و همچنین بر چگونگی تداوم نوشتن آثارش در دوره‌ای که به قلم و کاغذ دسترسی نداشت. دولت‌آبادی جایی از این گفت‌وگو می‌گوید که رمان «جای خالی سلوچ» را در زندان که بوده در ذهنش نوشته‌ است. جاهایی از همین گفت‌وگو از فضای تلخ و موحش زندان خاطراتی نقل می‌کند و همچنین خاطراتی از کسانی که هم‌زمان با او در زندان بوده‌اند. علاوه‌براینها او از زندان به‌عنوان دوره‌ای یاد می‌کند که در آن نحوه تغییروتحول تاریخ را درک کرده است. او می‌گوید: «خیلی‌ها از من می‌پرسند که در زندان چه چیز به دست آوردم و چه چیزی را از دست دادم، باید بگویم اگر زندان نرفته بودم، قطعا قسمت اعظم کلیدر را نوشته بودم، چون در اوج خلاقیت داستان بودم که مرا گرفتند و بردند. کتاب پایینی‌ها گم شد و از لحاظ اجتماعی و ادبی آن‌چه از دست دادم، زمانی مفید برای کار بود، ولی آن‌چه به دست آوردم این بود که مقدمات تحول تاریخ را در مقطع زندان حس کردم، یعنی فهمیدم که تاریخ چگونه دارد تغییر می‌کند و به‌طور ملموس نشانه‌های آن را دیدم و برای نزدیکان هم کم‌وبیش توضیح می‌دادم، ولی آن‌ها متقاعد نمی‌شدند.»
در گفت‌وگویی دیگر از همین کتاب، دولت‌آبادی از سفرهایش به نقاط مختلف ایران سخن گفته است. موضوع گفت‌وگوهای کتاب متنوع است اما ادبیات در بیشتر آن‌ها حضور دارد و حرف و سخنی نیست که به نحوی با آن ربط پیدا نکند. در یکی از گفت‌وگوها به تنش‌های موجود در ادبیات ایران اشاره شده و دولت‌آبادی گفته است شاید در ادبیات کشورهای دیگر هم تنش وجود داشته باشد اما ما به آن آگاه نباشیم. او درباره تنش‌های ادبیات و دلایل آن می‌گوید: «این‌همه تنش و حاشیه‌های فراوان شاید به این علت باشد که متن‌ها و آدم‌ها حاشیه‌پذیری‌شان بیشتر است و آثار ثقل‌شان کمتر! لابد آثار ثقیل و قانع‌کننده نیستند که حواشی بیشتر می‌شود. در دنیا هم البته کم‌و‌بیش بوده و شاید هست...»
آن‌ها که با آثار دولت‌آبادی آشنا هستند می‌دانند که یکی از دل‌مشغولی‌های او ادبیات کلاسیک ایران است. در کتابی به داستان «حسنک وزیر» پرداخته و کتابی هم دارد که گردآوری گزیده‌هایی از متون کلاسیک فارسی است. علاقه او به این متون البته به معنای نفی ادبیات جهان نیست. او خود را همان‌قدر متصل به متون کهن فارسی می‌داند که متصل به ادبیات جهان. یکی از گفت‌وگوهای کتاب «این گفت‌و‌سخن‌ها...» با پرسشی از ادبیات کلاسیک آغاز می‌شود. او جایی از این گفت‌وگو درباره دلیل علاقه‌اش به ادبیات کلاسیک ایران می‌گوید: «علاقه‌ی من به ادبیات قدیم، علاقه‌ای است از سر عشق به زبان و روایت و شناخت جنم‌های تیپیک اجتماعی در چنان ادبیاتی.» در جایی از همین مصاحبه دولت‌آبادی درباره نسبت ادبیات و تاریخ می‌گوید که «ادبیات هر عصری منطقا در بستر تاریخی منسوب به آن حرکت می‌کند.»
دوران اصلاحات موضوع یکی دیگر از گفت‌وگوهای این کتاب است. گفت‌وگوهایی هم هست که در آن‌ها از برخی وقایع مرتبط با ادبیات معاصر ایران که دولت‌آبادی در آن‌ها حضور داشته سخن به میان آمده است. خاطرات دولت‌آبادی از شخصیت‌های ادبی و فرهنگی یکی دیگر از موضوعاتی است که در این گفت‌وگوها گاه با آن‌ها مواجه می‌شویم. یکی از گفت‌وگوهای کتاب کلا درباره غلامحسین ساعدی است و آشنایی دولت‌آبادی با او و خاطراتش از این نویسنده معاصر و همچنین نظر دولت‌آبادی درباره ساعدی نویسنده. دولت‌آبادی در بخشی از این گفت‌وگو درباره ربط ساعدی با رئالیسم جادویی می‌گوید: «ذهنیت و تخیل فوق‌العاده‌ای که ساعدی داشت می‌توانست از یک واقعیت عینی و ملموس یا به ظاهر بسیار پیش‌پاافتاده، ناگهان انسان را از موقعیت بکند ببرد به یک فضایی و در یک موقعیتی که آدم حیرت کند که مگر می‌شود از این مصالح پیش‌پا‌افتاده، یک اثر عجیب‌وغریب خلق کرد. با یک پاراگراف هم این کار را می‌کرد، با چندتا جمله و بسیار ساده.» او در این گفت‌وگو ساعدی را «تناقض بین افشاندگی و فراهم‌آمدگی» و «گسیختگی و انسجام» توصیف کرده که توصیفی است موجز و دقیق.
در گفت‌وگویی دیگر دولت‌آبادی روایت کرده است که چه‌طور حین نوشتن یک رمان، در لایه پایین ذهنش با رمان دیگری کلنجار می‌رفته است. او خطاب به مصاحبه‌گر می‌گوید: «شما فکر می‌کنید در هنگام نوشتن کلیدر به چه‌کاری فکر می‌کردم؟ در لایه‌ی پایین ذهنم رمان روزگار سپری‌شده‌ی مردم سالخورده نوشته می‌شد.» و در بخشی دیگر از همین مصاحبه تاکید می‌کند که ادبیات برایش پناه و گریزگاه از زندگی نبوده است: «هرگز به ادبیات پناه نبرده‌ام تا بخواهم از زندگی فرار کنم. ادبیات برایم یک کار بوده است. تشخیص دادم این کار از عهده من برمی‌آید و باید آن را به انجام می‌رساندم.» دست‌آخر اینکه برخی معتقدند نویسندگی را باید در کارگاه و کلاس نویسندگی آموخت. این حرف شاید اگر نویسندگی را به یادگیری تکنیک منحصر کنیم درست باشد، اما اگر آن را خلاقیتی ببینیم فراتر از این حرف‌ها، یکی از راه‌های پرورش این خلاقیت خواندن آثار نویسندگان درجه‌یک و آشناشدن با دیدگاه‌ها و تجربه‌های زیسته آن‌هاست. در ادبیات داستانی ایران، دولت‌آبادی یکی از این نویسندگان است و بنابراین خواندن گفت‌وگوهای او می‌تواند نقشه راهی باشد برای کسانی که نوشتن برایشان امری جدی است. نقشه راه نه به این معنا که موبه‌مو از آن تقلید کنیم بلکه به این معنا که نوشتن کاری است دشوار و قدم‌گذاشتن به راهی پرسنگلاخ. برای همین سرِ کلاس و با چند فرمول نمی‌توان این کار را، آن‌طور که باید، آموخت.

مانی سپهری: اخیرا مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای مطبوعاتی محمود دولت‌آبادی در کتابی به نام «این گفت‌وسخن‌ها...» در نشر چشمه به چاپ رسیده است. کتابی که شامل گفت‌وگوهای بیست‌سال اخیر دولت‌آبادی با نشریات مختلف است و موضوع عمده این گفت‌وگوها، همان‌طور که دولت‌آبادی در مقدمه این کتاب نوشته است، ادبیات است، گرچه نویسنده‌ای چون دولت‌آبادی به دلیل جنس تجربه‌ای که داشته، تجربه زیسته پرفرازونشیب، و طرز نگاهش به ادبیات و ادبیات را در پیوند با تاریخ و اجتماع و بسیار چیزِ دیگر دیدن، وقتی از ادبیات حرف می‌زند خودبه‌خود از بسیار چیز دیگر نیز سخن می‌گوید و گستره‌ای را ترسیم می‌کند که هم فراتر از ادبیات است و هم در پیوند با آن. گفت‌وگوهای دولت‌آبادی در کتاب «این گفت‌وسخن‌ها...» همین گستره را بازتاب می‌دهد. نخستین گفت‌وگوی کتاب با نقل ماجرای زندان‌رفتن دولت‌آبادی در سال‌های پیش از انقلاب آغاز می‌شود. با خاطراتی از زندان و این‌که دستگیری او توسط ساواک چه‌طور در کارِ نوشتن «کلیدر» وقفه انداخت و به گم‌شدن یکی از آثارش به نام «پایینی‌ها» منجر شد و درعین‌حال این زندان‌رفتن چه تأثیری بر دولت‌آبادی و درک او از تاریخ و جامعه گذاشت و همچنین بر چگونگی تداوم نوشتن آثارش در دوره‌ای که به قلم و کاغذ دسترسی نداشت. دولت‌آبادی جایی از این گفت‌وگو می‌گوید که رمان «جای خالی سلوچ» را در زندان که بوده در ذهنش نوشته‌ است. جاهایی از همین گفت‌وگو از فضای تلخ و موحش زندان خاطراتی نقل می‌کند و همچنین خاطراتی از کسانی که هم‌زمان با او در زندان بوده‌اند. علاوه‌براینها او از زندان به‌عنوان دوره‌ای یاد می‌کند که در آن نحوه تغییروتحول تاریخ را درک کرده است. او می‌گوید: «خیلی‌ها از من می‌پرسند که در زندان چه چیز به دست آوردم و چه چیزی را از دست دادم، باید بگویم اگر زندان نرفته بودم، قطعا قسمت اعظم کلیدر را نوشته بودم، چون در اوج خلاقیت داستان بودم که مرا گرفتند و بردند. کتاب پایینی‌ها گم شد و از لحاظ اجتماعی و ادبی آن‌چه از دست دادم، زمانی مفید برای کار بود، ولی آن‌چه به دست آوردم این بود که مقدمات تحول تاریخ را در مقطع زندان حس کردم، یعنی فهمیدم که تاریخ چگونه دارد تغییر می‌کند و به‌طور ملموس نشانه‌های آن را دیدم و برای نزدیکان هم کم‌وبیش توضیح می‌دادم، ولی آن‌ها متقاعد نمی‌شدند.»
در گفت‌وگویی دیگر از همین کتاب، دولت‌آبادی از سفرهایش به نقاط مختلف ایران سخن گفته است. موضوع گفت‌وگوهای کتاب متنوع است اما ادبیات در بیشتر آن‌ها حضور دارد و حرف و سخنی نیست که به نحوی با آن ربط پیدا نکند. در یکی از گفت‌وگوها به تنش‌های موجود در ادبیات ایران اشاره شده و دولت‌آبادی گفته است شاید در ادبیات کشورهای دیگر هم تنش وجود داشته باشد اما ما به آن آگاه نباشیم. او درباره تنش‌های ادبیات و دلایل آن می‌گوید: «این‌همه تنش و حاشیه‌های فراوان شاید به این علت باشد که متن‌ها و آدم‌ها حاشیه‌پذیری‌شان بیشتر است و آثار ثقل‌شان کمتر! لابد آثار ثقیل و قانع‌کننده نیستند که حواشی بیشتر می‌شود. در دنیا هم البته کم‌و‌بیش بوده و شاید هست...»
آن‌ها که با آثار دولت‌آبادی آشنا هستند می‌دانند که یکی از دل‌مشغولی‌های او ادبیات کلاسیک ایران است. در کتابی به داستان «حسنک وزیر» پرداخته و کتابی هم دارد که گردآوری گزیده‌هایی از متون کلاسیک فارسی است. علاقه او به این متون البته به معنای نفی ادبیات جهان نیست. او خود را همان‌قدر متصل به متون کهن فارسی می‌داند که متصل به ادبیات جهان. یکی از گفت‌وگوهای کتاب «این گفت‌و‌سخن‌ها...» با پرسشی از ادبیات کلاسیک آغاز می‌شود. او جایی از این گفت‌وگو درباره دلیل علاقه‌اش به ادبیات کلاسیک ایران می‌گوید: «علاقه‌ی من به ادبیات قدیم، علاقه‌ای است از سر عشق به زبان و روایت و شناخت جنم‌های تیپیک اجتماعی در چنان ادبیاتی.» در جایی از همین مصاحبه دولت‌آبادی درباره نسبت ادبیات و تاریخ می‌گوید که «ادبیات هر عصری منطقا در بستر تاریخی منسوب به آن حرکت می‌کند.»
دوران اصلاحات موضوع یکی دیگر از گفت‌وگوهای این کتاب است. گفت‌وگوهایی هم هست که در آن‌ها از برخی وقایع مرتبط با ادبیات معاصر ایران که دولت‌آبادی در آن‌ها حضور داشته سخن به میان آمده است. خاطرات دولت‌آبادی از شخصیت‌های ادبی و فرهنگی یکی دیگر از موضوعاتی است که در این گفت‌وگوها گاه با آن‌ها مواجه می‌شویم. یکی از گفت‌وگوهای کتاب کلا درباره غلامحسین ساعدی است و آشنایی دولت‌آبادی با او و خاطراتش از این نویسنده معاصر و همچنین نظر دولت‌آبادی درباره ساعدی نویسنده. دولت‌آبادی در بخشی از این گفت‌وگو درباره ربط ساعدی با رئالیسم جادویی می‌گوید: «ذهنیت و تخیل فوق‌العاده‌ای که ساعدی داشت می‌توانست از یک واقعیت عینی و ملموس یا به ظاهر بسیار پیش‌پاافتاده، ناگهان انسان را از موقعیت بکند ببرد به یک فضایی و در یک موقعیتی که آدم حیرت کند که مگر می‌شود از این مصالح پیش‌پا‌افتاده، یک اثر عجیب‌وغریب خلق کرد. با یک پاراگراف هم این کار را می‌کرد، با چندتا جمله و بسیار ساده.» او در این گفت‌وگو ساعدی را «تناقض بین افشاندگی و فراهم‌آمدگی» و «گسیختگی و انسجام» توصیف کرده که توصیفی است موجز و دقیق.
در گفت‌وگویی دیگر دولت‌آبادی روایت کرده است که چه‌طور حین نوشتن یک رمان، در لایه پایین ذهنش با رمان دیگری کلنجار می‌رفته است. او خطاب به مصاحبه‌گر می‌گوید: «شما فکر می‌کنید در هنگام نوشتن کلیدر به چه‌کاری فکر می‌کردم؟ در لایه‌ی پایین ذهنم رمان روزگار سپری‌شده‌ی مردم سالخورده نوشته می‌شد.» و در بخشی دیگر از همین مصاحبه تاکید می‌کند که ادبیات برایش پناه و گریزگاه از زندگی نبوده است: «هرگز به ادبیات پناه نبرده‌ام تا بخواهم از زندگی فرار کنم. ادبیات برایم یک کار بوده است. تشخیص دادم این کار از عهده من برمی‌آید و باید آن را به انجام می‌رساندم.» دست‌آخر اینکه برخی معتقدند نویسندگی را باید در کارگاه و کلاس نویسندگی آموخت. این حرف شاید اگر نویسندگی را به یادگیری تکنیک منحصر کنیم درست باشد، اما اگر آن را خلاقیتی ببینیم فراتر از این حرف‌ها، یکی از راه‌های پرورش این خلاقیت خواندن آثار نویسندگان درجه‌یک و آشناشدن با دیدگاه‌ها و تجربه‌های زیسته آن‌هاست. در ادبیات داستانی ایران، دولت‌آبادی یکی از این نویسندگان است و بنابراین خواندن گفت‌وگوهای او می‌تواند نقشه راهی باشد برای کسانی که نوشتن برایشان امری جدی است. نقشه راه نه به این معنا که موبه‌مو از آن تقلید کنیم بلکه به این معنا که نوشتن کاری است دشوار و قدم‌گذاشتن به راهی پرسنگلاخ. برای همین سرِ کلاس و با چند فرمول نمی‌توان این کار را، آن‌طور که باید، آموخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.